Skip to navigation – Site map
2016
102

In de sporen van de Eerste Wereldoorlog in Brussel

BSI synthesenota
Sur les traces de la Première Guerre mondiale à Bruxelles. Note de synthèse BSI
The traces of World War I in Brussels. BSI Synopsis
Serge Jaumain, Virginie Jourdain, Michaël Amara, Bruno Benvindo, Pierre Bouchat, Eric Bousmar, Arnaud Charon, Thierry Eggerickx, Elisabeth Gybels, Chantal Kesteloot, Olivier Klein, Benoît Mihail, Sven Steffens, Pierre-Alain Tallier, Nathalie Tousignant and Joost Vaesen
Translated by Ben Winant
This article is a translation of:
Sur les traces de la Première Guerre mondiale à Bruxelles
Other translation(s):
The traces of World War I in Brussels

Abstracts

The hundredth anniversary of World War I has put the spotlight on this period once again. The media coverage of the commemorations is unprecedented and even surprising for a conflict which has remained in the memorial shadow of the even more deadly World War II. While there was every reason to believe that the Great War was only a distant memory, it must also be noted that it is still the object of true curiosity on the part of the general public. The hundredth anniversary has also led to a number of publications, most of which are in keeping with the revival of historical research surrounding World War I for the past twenty years or so. The case of Belgium – the scene of fighting in a territory which was almost completely occupied – has thus been well studied. However, while several recent studies have used Brussels as a framework, a global summary specifically devoted to the capital does not exist. This synopsis thus summarises the material traces and immaterial heritage of the conflict in Brussels. The aim is therefore not to trace the history of Brussels during World War I or to present the latest works on this subject, but rather to answer some simple questions asked by the inhabitants of Brussels today: What remains of World War I in the capital? Who is interested in it, and why? How does this conflict resonate today in Brussels’ memories? How are they reflected in the urban space? In other words, this synopsis reverses the historical temporality to observe the results of the sifting of time.

Top of page

Editor's notes

De studie waarop deze synthesenota gebaseerd is werd uitgevoerd met steun van Visit Brussels.
Image 10000000000000960000004210337688.jpg

Full text

Inleiding

1De honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog heeft deze periode weer onder de aandacht gebracht. De belangstelling van de media voor de herdenkingen is groot en zelfs enigszins verrassend voor een conflict dat lange tijd in de schaduw van de nog meer bloedige Tweede Wereldoorlog is gebleven [Bost en Kesteloot, 2014: 5]. Alles leek er op te wijzen dat de “Groote Oorlog” niet meer dan een verre herinnering was, maar we moeten vaststellen dat er een grote interesse bestaat bij grote publiek. Anderzijds is het wel zo dat zelfs vóór de honderdste verjaardag van het conflict meer dan 90 % van de westerse en Aziatische studenten aan wie gevraagd werd de belangrijkste gebeurtenissen van de wereldgeschiedenis op te noemen, de Eerste Wereldoorlog al op de tweede plaats situeerde [Liu, e.a., 2005]. Kortom, dit conflict neemt dus een veel grotere plaats in het collectieve geheugen in dan lange tijd werd gedacht. De grote financiële en materiële middelen die de overheden de afgelopen jaren hebben ingezet om de honderdste verjaardag te vieren, hebben trouwens een oprechte belangstelling bij de bevolking gewekt, zoals blijkt uit de grote opkomst tijdens de zomer 2014 op het grote aantal herdenkingen en andere initiatieven zoals tentoonstellingen. De belangstelling van het grote publiek is trouwens frappant, nu men vaak gewag maakt van een achteruitgang van de historische kennis.

2Ter gelegenheid van de honderdste verjaardag zijn ook een groot aantal werken gepubliceerd, waarvan de meeste aansluiten bij de hernieuwde belangstelling van de laatste twintig jaar voor de geschiedschrijving over de Eerste Wereldoorlog1. De casus België werd aldus zeer uitgebreid bestudeerd en er zijn enkele uitstekende syntheses over verschenen. Verschillende recente studies gaan over Brussel, maar een allesomvattende en vergelijkende wetenschappelijke synthese die specifiek aan de hoofdstad is gewijd, ontbreekt nog.

3Deze synthesenota heeft niet de ambitie de geschiedenis van Brussel tijdens de Eerste Wereldoorlog te beschrijven noch de conclusies van de recentste werken over dat onderwerp te presenteren, maar veeleer de materiële en immateriële sporen van het conflict te onderzoeken op basis van de analyses van de laatste jaren. Wat blijft er over van de Eerste Wereldoorlog in Brussel? Wie interesseert zich daarvoor? Waarom? Welke plaats neemt het conflict vandaag nog in het Brusselse geheugen in? Hoe komt dat tot uiting in de stedelijke ruimte? Met andere woorden, deze synthesenota gaat na wat de tand des tijds heeft doorstaan.

4De synthesenota bestaat uit drie delen. Het eerste deel presenteert het institutionele kader en de structuren waarin we de herinnering aan en de sporen van de Eerste Wereldoorlog in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest moeten situeren. Het tweede deel onderzoekt enkele van de stedenbouwkundige, sociaaleconomische en memoriële gevolgen van het conflict. Het derde deel gaat, tot slot, over de minder bekende immateriële sporen, die evenwel nog stof leveren voor het publieke debat.

Enkele historische ijkpunten
In 1914 telde de Brusselsea agglomeratie ongeveer 790 000 inwoners, bijna een tiende van de totale Belgische bevolking. Op 20 augustus 1914, amper twee weken na de invasie op het Belgisch grondgebied, trok het Duitse leger de hoofdstad zonder enige strijd in en nam het de controle over de belangrijkste bestuursniveaus over. Het bleef er 51 maanden. Tot de Wapenstilstand leefde Brussel dus onder de volledige controle van de Duitse bezetter met een dagelijkse confrontatie die geen enkele andere West-Europese hoofdstad moest ondergaan. De bezetting gaf zo een eigen kleur aan de Belgische oorlogsbeleving.

a De Brusselse agglomeratie bestond in 1914 uit zestien gemeenten. De dorpen Evere, Berchem, Ganshoren en Sint-Pieters-Woluwe maken er nog geen deel van uit. De gemeenten Laken, Haren en Neder-over-Heembeek werden pas in 1921 bij het grondgebied van de Stad Brussel gevoegd. In deze tekst verwijzen we naar de huidige 19 Brusselse gemeenten wanneer we spreken van “Brussel” en gebruiken we de termen “Brussel-Stad” of “Stad Brussel” wanneer we over de gemeente zelf spreken.

1. Context

1.1. Een groot aantal kennisactoren en -producenten

5De aanwezigheid in Brussel van een vijftigtal instellingen voor hoger onderwijs en talrijke overheidsinstellingen die over studie- en onderzoeksdepartementen beschikken, betekent dat er vandaag in de hoofdstad een concentratie van kennisactoren is [Vaesen en Wayens, eds., 2014]. Dat heeft natuurlijk een impact op de “productie” van historische kennis: een indrukwekkend aantal actoren heeft zich toegelegd op de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog in Brussel: federale wetenschappelijke instellingen (Algemeen Rijksarchief, Koninklijke Bibliotheek, Cegesoma, Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis…); federale overheidsdiensten (Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden (Ministerie van Defensie), Dienst voor Oorlogsslachtoffers (FOD Sociale Zekerheid), Commissariaat-generaal voor de herdenking van de Eerste Wereldoorlog…); diensten van het Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en gewestelijke semioverheidsinstellingen (Directie Monumenten en Landschappen, Visit Brussels…), instellingen van de Gemeenschappen (in het kader van de gemeenschapsbevoegdheden inzake onderwijs worden verschillende projecten inzake burgerschap en herinneringsplicht georganiseerd rond de oorlog, zoals de cel Démocratie ou Barbarie in de Franse Gemeenschap of, in de Vlaamse Gemeenschap, het in 2009 opgerichte Vlaamse Vredesinstituut binnen het Vlaams Parlement). Alle Brusselse gemeenten, Brussel-Stad op kop, stonden er eveneens op de honderdste verjaardag in mindere of meerdere mate actief te herdenken met zeer uiteenlopende evenementen (brochures, tentoonstellingen, herdenkingsactiviteiten, enzovoort) [cf. voor een theoretisch en methodologisch kader van die lokale initiatieven: Nath en Van Alstein, 2012], waarvoor ze vaak steun kregen van verschillende lokale geschiedkundige verenigingen of kringen. Het blijft evenwel moeilijk om een exhaustieve inventaris van alle initiatieven op te maken [cf. de controverses rond het herdenkingsbeleid: Bost en Kesteloot, 2014; Lefèvre, 2013].

6De intense activiteit rond de herdenkingen heeft een impuls gegeven voor historische werken over een hoofdstad die lange tijd achtergesteld werd in het onderzoek over 14-18.

1.2. Wie produceert kennis over Brussel tijdens de oorlog?

7In een eerste fase werd de geschiedenis van Brussel in 1914-1918 niet geschreven door historici. De situatie van de hoofdstad komt natuurlijk aan bod in de uitstekende synthese die Henri Pirenne in 1928 wijdde aan La Belgique et la guerre mondiale, alsook in enkele algemene werken die tijdens het interbellum verschenen. Zoals voor vele andere Belgische gemeenten waren het echter in de eerste plaats journalisten, politici en kroniekschrijvers die hun geschriften over de geschiedenis van de hoofdstad tijdens de bezetting publiceerden. Die mannen (en vrouwen, maar dan in veel mindere mate) namen vaak de pen ter hand en schreven in de eerste persoon als getuige en actor van hun tijd. Sommige verhalen werden gepubliceerd toen het conflict nog aan de gang was, maar de meeste getuigenissen verschenen in de eerste jaren na de oorlog [bij gebrek aan een exhaustieve inventaris van de getuigenissen over Brussel tijdens de oorlog kan men het volgende werk raadplegen: Lefèvre en Lorette, eds., 1987: 437-449]. Die geschriften tijdens en vlak na de “Groote Oorlog” van de hand van rechtstreekse getuigen waren natuurlijk niet typisch voor Brussel: elke of bijna elke Belgische bezette gemeente had haar lokale kroniek. Het fenomeen breidde zich evenwel uit met een grote omvang, aangezien het om de hoofdstad ging, die synoniem stond voor een grote aanwezigheid van uitgevers en intellectuelen die de pen ter hand konden nemen, maar ook met een grote markt van potentiële lezers.

8Hoewel die getuigenissen passen in de patriottische context van het interbellum, behouden ze niettemin hun uitzonderlijke waarde als historisch document. Ze beschrijven Brussel vaak als een openluchtgevangenis en vergeten nooit de rebelse geest van de inwoners te loven, als het ware een verzet avant la lettre dat tot in 1918 werd voortgezet [zie onder meer: Tytgat, 1919; Twels, 1919; Gilles, Ooms en Delandsheere, 1919; Vierset, 1932]. Die getuigenissen hebben ook de verdienste dat ze de diversiteit van de ervaringen in de Brusselse agglomeratie en in wat men toen de voorsteden van de hoofdstad noemde, goed in de verf zetten [zie bijvoorbeeld: Bertrand, 1919; Frick en Lynen, 1920]. Honderd jaar later blijven die geschriften uiterst belangrijke bronnen, daar de geschiedenis van Brussel tijdens de “Groote Oorlog” vaak gereduceerd wordt tot die van het stadscentrum.

  • 2 Deze analyse is uitsluitend gebaseerd op de namen die verschijnen in de titels van de bijdragen. Ze (...)

9De belangstelling van de historici voor de studie van het leven in Brussel tijdens de Eerste Wereldoorlog is vrij recent en is fors toegenomen in het laatste decennium. Een eenvoudige raadpleging van de algemene index van de plaatsnamen van het bibliografisch repertorium van de werken die tussen 1985 en 2000 zijn verschenen over België tijdens de Eerste Wereldoorlog [Tallier en Soupart, 2001] zegt genoeg: er zijn slechts 16 verwijzingen naar Brusselse gemeenten (waarvan 13 naar Brussel-Stad), nauwelijks 1,6 % van het totale aantal geregistreerde plaatsnamen2. Dat wordt duidelijk aangetoond door kaart 1: de geografische focus van de overgrote meerderheid van de bijdragen ligt elders dan in Brussel. Die vaststelling heeft natuurlijk te maken met de bijzondere situatie van een hoofdstad die in grote mate gespaard is gebleven van de strijd, maar houdt geen rekening met zijn essentiële rol tijdens het hele conflict: als centraal gelegen hoofdstad van een zeer gecentraliseerd klein land, als zetel van alle nationale instellingen en een groot aantal ondernemingen, als enige hoofdstad van een West-Europees land dat bezet was tijdens het hele conflict, was Brussel de aandacht van de onderzoekers meer dan waard.

Figuur 1. Plaatsen vermeld in het bibliografisch repertorium van de publicaties tussen 1985 en 2000 over België tijdens de Eerste Wereldoorlog

Figuur 1. Plaatsen vermeld in het bibliografisch repertorium van de publicaties tussen 1985 en 2000 over België tijdens de Eerste Wereldoorlog

Bron: Cartografie IGEAT (ULB), naar Talier en Soupart, 2001

10Sinds 2000 is de situatie sterk veranderd. De toegenomen belangstelling voor de Eerste Wereldoorlog in Brussel komt tot uiting in een productie van geschiedkundige werken die het strikte kader van de universiteiten overstijgt. Die evolutie heeft een “versnipperde” benadering bevorderd aan de hand van microthema’s, die veeleer het dagelijkse leven beschrijven en soms zelfs anekdotisch zijn. Veel van die werken zijn uitgegeven door overheidsinstellingen zoals archieven, bibliotheken en musea (met altijd een uitgesproken oververtegenwoordiging van Brussel-Stad). De toename van het aantal actoren betekent evenwel niet dat de academische wereld het onderwerp links heeft laten liggen, integendeel: het aantal werken, wetenschappelijke artikels, eindwerken, doctoraatsthesissen en zelfs gecoördineerde tentoonstellingen in de universiteiten neemt alsmaar toe.

1.3. Brussel tijdens de “Groote Oorlog”: een nog te schrijven geschiedenis

11Het enthousiasme en de diversiteit van de betrokken actoren hebben geleid tot een betere kennis van het Brusselse verleden tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar algemene studies over de Brusselse agglomeratie in 1914-1918 ontbreken nog in grote mate. Eigenlijk dient de boeiende geschiedenis van de enige West-Europese bezette hoofdstad tijdens de Eerste Wereldoorlog nog te worden geschreven. En daarbij kan er nog heel wat vernieuwing plaats vinden, als is het maar door de vaak lokale en monodisciplinaire benadering van de Eerste Wereldoorlog (ook in Brussel) meer in te bedden in transnationale en globale processen en mechanismen [Winter, 2013: 15].

1.3.1. Een soort van zwart gat…

12Na het verstrijken van de eerste jaren na de Eerste Wereldoorlog nam het aantal publicaties van getuigenissen over het bezette Brussel geleidelijk af en nam de desinteresse toe wegens de focus op de Tweede Wereldoorlog. In de loop van de daaropvolgende decennia, toen de hedendaagse geschiedenis eindelijk een voet aan de grond kreeg in de universitaire geschiedenisdepartementen, ging de aandacht van de onderzoekers bijna volledig uit naar de periode 1940-1945. De studie van 1914-1918 leed daardoor onder een schrijnend gebrek aan middelen en legitimiteit [Benvindo, Majerus en Vrints, 2014, 170-196 en was bijna uitsluitend toegespitst op het lot van de Vlaamse soldaten aan het front, het activisme en de rol van Albert I. In die drie onderzoeksvelden kwam Brussel slechts terloops aan bod.

13Men moest nog verschillende decennia geduld oefenen voordat er geleidelijk nieuwe aspecten van de sociale geschiedenis van de hoofdstad tijdens de oorlog werden herontdekt. Vanaf het einde van de jaren 1970 bestudeerde historicus Peter Scholliers zo verschillende sociaaleconomische indicatoren om de evolutie van de levensstandaard, de voeding en de gezondheid van de Brusselaars tijdens de bezetting te beschrijven [Scholliers, 1978]. Voor de eerste keer begonnen de periodes rond de intrede in de oorlog en de uittrede de aandacht te trekken [Van Caubergh, 1986; Sieben, 1988: 155-176]. Dat thema had enkele decennia later een groot historiografisch succes. Het ging echter om alleenstaande inspanningen: de Eerste Wereldoorlog bleef al bij al een marginaal historiografisch thema, zoals blijkt uit het feit dat er slechts twee pagina’s aan gewijd waren in het interessante werk Bruxelles, croissance d’une capitale, waaraan in 1979 niet minder dan 40 specialisten in de geschiedenis van de hoofdstad meewerkten [Stengers, 1979]. De studies over Brussel kregen in die periode aandacht wegens de opkomst van de stedelijke geschiedenis, maar de historici van de hoofdstad gaven, net als hun collega’s die onderzoek naar Antwerpen of Gent verrichtten, resoluut de voorkeur aan het pre-industriële tijdperk en de macrohistorische evoluties, zoals de groei van een metropolitane ruimte, de evolutie van het stedelijk landschap of de sociolinguïstische evoluties van de stad. De “korte periode” van de wereldoorlogen werd daarbij grotendeels verwaarloosd.

14Daaruit volgen aanzienlijke lacunes over belangrijke thema’s zoals de impact van de Eerste Wereldoorlog op de Brusselse economie. Het leven van de privébedrijven, hun directieleden, kaderleden, bedienden en arbeiders blijft grotendeels onverkend, net als dat van de overheidsinstellingen en hun werknemers. De periode van de Eerste Wereldoorlog komt zo helemaal niet aan bod in de syntheses over de geschiedenis van de Brusselse economie die gepubliceerd werden tussen 1979 en 1989 [Stengers, ed., 1979: 216-222; Smolar-Meynaert, ed., 1989: 262-291; Martens, ed., 1976: 425-454]. Dezelfde vaststelling wordt gedaan voor de geschiedenis van ondernemingen die nochtans goed gedocumenteerd zijn, zoals de Compagnie des Bronzes, de parel aan de kroon van de metallurgie in Sint-Jans-Molenbeek [Fabrique d’art. La Compagnie des Bronzes de Bruxelles (1854-1979), 2004], ook al moet er nog een systematisch onderzoek van de historische monografieën over de Brusselse ondernemingen worden uitgevoerd. Met uitzondering van de Brusselse pers, komen de bedrijfs- en arbeidswereld dus zeer weinig aan bod in de publicaties over het dagelijkse leven in Brussel tussen 1914 en 1918 [Jaumain en Piette, 2005: 15-21]. Pas aan het einde van de jaren 1990 kwam er na die verwaarlozing geleidelijk weer aandacht voor de geschiedenis van Brussel tijdens de “Groote Oorlog”.

1.3.2. … vervolgens een herontdekking …

15Rond de eeuwwisseling nam de belangstelling van de Belgische geschiedschrijving voor de “Groote Oorlog” weer toe en sloot uiteindelijk aan bij de vragen en netwerken van onze Europese buren. In die inhaalbeweging werd vooral aandacht geschonken aan het nationale kader. De oorlogsbeleving van Brussel tijdens 14-18 kwam dus eerst indirect aan bod: er werden een aantal nieuwe elementen aangekaart in werken die zich niet beperkten tot het Brussels grondgebied, maar waar de hoofdstad de facto een centrale plaats innam [voor een meer gedetailleerde presentatie van de zeer uiteenlopende onderwerpen in het recente onderzoek: Benvindo, Majerus en Vrints, 2014].

16Op institutioneel vlak stelde men aan het begin van de jaren 2000 ook gezamenlijke inspanningen vast van archiefcentra (meer bepaald het Archief van de Stad Brussel) en onderzoekseenheden (aan de ULB, het Centre interdisciplinaire de recherche sur l’histoire de Bruxelles, later Bru-Cités) om de Brusselse oorlogsbeleving tijdens 1914-1918 weer onder de aandacht te brengen via verschillende tentoonstellingen en publicaties [Jaumain en Piette, 2005; Jaumain, Piette, Pluvinage, 2005; Majerus en Soupart, 2006]. Ondanks een bloeiende Belgische geschiedschrijving over de “Groote Oorlog” zijn er echter relatief weinig werken die specifiek over Brussel handelen. Schematisch gezien kunnen er drie types analysekaders van de oorlog worden onderscheiden: de kwestie van de ordehandhaving [Majerus, 2007]; de sporen van het conflict in het geheugen en de ruimte van Brussel in de vorm van monumenten voor de slachtoffers, patriottische iconen, volksliederen… [Janssens, 2013; van Ypersele, Debruyne en Kesteloot, 2014; de Schaepdrijver, 2015] en, ten slotte, de grondige studie van de individuele getuigenissen over het dagelijkse leven tijdens de bezetting, wat weer aansluit bij de historische geschriften die voornamelijk werden geschreven door getuigen [de Schaepdrijver, 2005 en 2010].

1.3.3. … met enkele lacunes

17Kan men een eeuw na het conflict beweren dat men de Brusselse oorlogsbeleving tijdens 1914-1918 volledig kent? Dat is alvast niet het geval, ondanks de recente dynamiek in de geschiedschrijving ter zake. Het grote aantal werken van de laatste jaren kan niet verhullen dat er nog een grote synthese ontbreekt die de sociale, ruimtelijke, culturele, economische en politieke dimensie combineert en integreert. Het onderzoek over de bezette hoofdstad blijft immers te versnipperd. Met andere woorden, de sociaal en geografisch gedifferentieerde impact van de “Groote Oorlog” op het gehele Brusselse grondgebied moet nog worden verkend. Wat weet men bijvoorbeeld over de ouderen die soms werden vergeten door de liefdadigheidswerken? Over de vrouwen die het gemeentehuis van Molenbeek in 1916 aanvielen om te protesteren tegen de hongersnood? Over de woonwagenbewoners die zich door het conflict op een vaste plaats moesten vestigen? Over de kleine winkeliers die op volksprenten als uithongeraars werden afgebeeld? Over de vluchtelingen die in de tweede helft van het conflict toestroomden of nog over de jongeren die de cabaretten van de Marollen tijdens de hele bezetting bezochten? Heel die stedelijke dynamieken vereisen nieuw onderzoek dat niet mag worden beperkt tot het stadscentrum, maar allesomvattend moet zijn: de geschiedenis van Brussel tijdens 14-18 wordt immers nog vaak beperkt tot wat er gebeurde tussen de Beurs en het Justitiepaleis. De specifieke oorlogsbeleving van de Brusselse gemeenten – een gemeente zoals Schaarbeek telde al 100 000 inwoners in 1914 – blijft nog te onbekend en dan hebben we het nog niet over de geschiedenis van de verschillende wijken van de hoofdstad en hun inwoners noch over de rand, die toen nog grotendeels ruraal was.

18Die lacunes wekken verbazing, gelet op de nieuwe richtingen die de internationale geschiedschrijving inslaat, want die heeft almaar meer aandacht voor de manier waarop de burgerbevolking die “totale oorlog” beleefde, maar ook gelet op de stadsgeschiedenis zelf, die centraal staat in nieuw onderzoek over de Eerste Wereldoorlog. Kortom, meer dan ooit moet er nog een geschiedenis van Brussel tijdens 1914-1918 als een agglomeraat van “gedeelde en betwiste ruimten” [Dessouroux, 2008] worden geschreven.

2. De sporen van de Eerste Wereldoorlog in Brussel

19De Eerste Wereldoorlog heeft op het grondgebied van het Brussels Gewest alvast een aantal materiële en immateriële sporen achtergelaten, die allemaal een link met de hedendaagse tijd leggen.

20De systematische analyse van die sporen is een complexe en zelfs onmogelijke opdracht, gelet op de huidige staat van onze kennis ter zake. Om het immense potentieel van dat toekomstige onderzoek te verduidelijken, leggen we ons hier toe op drie thema’s die in meer of mindere mate de aandacht van het academisch onderzoek hebben getrokken:

  • de demografische gevolgen van de oorlog;

  • de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog in de openbare ruimte;

  • de directe en indirecte erfgoedsporen van de oorlog.

2.1. Demografische gevolgen van de oorlog

21Er zijn niet bijster veel studies over de demografische gevolgen van de Eerste Wereldoorlog in België [Eggerickx, 2014]. Dat komt om twee redenen. In de eerste plaats het gebrek aan betrouwbare gegevens gezien de toenmalige context waarin de opmaak van statistieken trager verliep. Daarnaast telde België relatief weinig dodelijke slachtoffers in vergelijking met de andere oorlogvoerende naties: de ratio militaire slachtoffers/bevolking is zes keer lager dan die van Frankrijk [Rohrbasser, 2014]. Nochtans zijn in België alle demografische parameters beïnvloed door de Eerste Wereldoorlog, want niet alleen een groot deel van het grondgebied werd bezet door het Duitse leger met daarbij, na een bittere strijd, veel machtsmisbruik tegen de bevolking en een aanzienlijke verslechtering van de levensomstandigheden, maar bovendien was het conflict “een breuk in de gedragingen en praktijken van de individuen” [Faron, 2002: 5]. Wat waren bijgevolg in de Brusselse agglomeratie (gedefinieerd op basis van de huidige 19 gemeenten) de directe demografische impact van de oorlog tijdens de bezettingsjaren en de gevolgen ervan in de daaropvolgende decennia?

22Logischerwijs is de daling van het geboortecijfer een van de grootste demografische gevolgen van een oorlog, waardoor de impact ervan nog blijft nazinderen tijdens de daaropvolgende decennia. België en Brussel in het bijzonder vormen geen uitzondering op die regel: tussen 1914 en 1919 daalde het geboortecijfer in het land van 20 naar 11,5 ‰, terwijl het in Brussel halveerde, van 15 naar 7,5 ‰, een historisch laag peil. Kenmerkend voor de hoofdstad was evenwel het tekort aan geboorten. Voor heel België bedroeg het tekort dat aan het conflict kan worden toegeschreven, ongeveer 36 %, terwijl het in Brussel 43 % bereikte. Enkel de regio’s die aan de frontlijn van de IJzer lagen, hadden een proportioneel lager tekort aan geboorten.

Figuur 2. Evolutie van het brutogeboortecijfer

Figuur 2. Evolutie van het brutogeboortecijfer

Bron: Statistiek van de loop van de bevolking, ADS, berekeningen T. Eggerickx

23De daling van het geboortecijfer tijdens de oorlogsjaren had deels te maken met de daling van het aantal huwelijken. Die werden “verhinderd” door de afwezigheid van de mannen (aan het front, oorlogsgevangenen of voor sommigen dwangarbeid in Duitsland) of uitgesteld wegens de verslechterde levensomstandigheden in die periode [Majerus, 2005] en de onzekerheid over de toekomst, die tot malthusiaans gedrag leidden [Eggerickx, 2004]. Tevens zou ondervoeding tijdelijke onvruchtbaarheid bij de vrouwen hebben kunnen veroorzaakt [Scholliers, Daelemans, 1988].

24Zoals figuur 3 illustreert, worden de jaren 1914, 1915 en 1916 eigenaardig genoeg gekenmerkt door een daling van het sterftecijfer, dat daarentegen fors steeg van 1917 tot 1919 en daarna weer daalde en een normaler verloop kreeg. Die sequentie wordt ook elders waargenomen, in Wallonië of nog in het industriebekken van Charleroi [Eggerickx, 2014], maar eveneens in andere landen zoals Frankrijk of Duitsland. De overlijdensstatistieken in die regio’s en in Brussel wijzen op een verslechtering van de levensomstandigheden en meer bepaald op bevoorradingsproblemen, waaronder de burgerbevolking vanaf 1917 leed.

Figuur 3. Evolutie van het brutosterftecijfer

Figuur 3. Evolutie van het brutosterftecijfer

Bron: Statistiek van de loop van de bevolking, ADS, berekeningen T. Eggerickx

25De leeftijdspiramides werden ook blijvend beïnvloed door de impact van de oorlog. Figuur 4 geeft de situatie van de Brusselse agglomeratie in 1910 en in 1920 weer, waarbij de twee populaties werden teruggebracht tot eenzelfde basis van 10 000 inwoners om ze te kunnen vergelijken. Men stelt onmiddellijk twee “anomalieën” vast in de structuur per leeftijd en geslacht van 1920: in de eerste plaats de grote uitsnijding aan de basis van de piramide, die wijst op het tekort aan geboorten, en vervolgens de insnijding aan de kant van de mannen van 25 tot 34 jaar in 1920, zijnde de generaties die 20-30 jaar oud waren toen het conflict uitbrak. Het hogere sterftecijfer bij de mannen deed het aantal weduwen in de categorie van 20 tot 40 jaar met ongeveer 35 % stijgen voor het hele land, maar met “slechts” 15 % voor de Brusselse agglomeratie.

Figuur 4. Vergelijkende leeftijdspiramides van 1910 en 1920 (voor 10 000 inwoners)

Figuur 4. Vergelijkende leeftijdspiramides van 1910 en 1920 (voor 10 000 inwoners)

Bron: Volkstellingen in 1910 en 1920, berekeningen T. Eggerickx

26De demografische impact van de Eerste Wereldoorlog laat zich dus nog lang na het staken van de vijandelijkheden nog voelen. Het conflict heeft waarschijnlijk de geboortecontrole uitgebreid (waarmee men enkele decennia vroeger was begonnen) en de verhoging van de sterfteleeftijd tegengewerkt (althans voor bepaalde leeftijdscategorieën). Tussen 1910 en 1920 steeg de levensverwachting bij de geboorte in de Brusselse agglomeratie van 52,8 jaar naar 59,1 jaar, zijnde een stijging met meer dan zes jaar, terwijl die stijging minder dan vier jaar bedroeg tussen 1900 en 1910. Tegelijkertijd steeg de gemiddelde levensduur voor het hele land met slechts drie jaar (met slechts één jaar tussen 1900 en 1910), van 50,7 jaar tot 53,5 jaar. Op basis van die gemiddelde indicator was de Eerste Wereldoorlog slechts een kleine onvoorziene gebeurtenis in de verbetering van de overlevingsomstandigheden [Winter, 1988], vooral in de hoofdstad.

27De stijging van de levensverwachting tussen 1910 en 1920 wordt hoofdzakelijk verklaard door de daling van het sterftecijfer van jonge kinderen en volwassenen van meer dan 35 jaar. In vergelijking met de nationale situatie en die van de overige twee Gewesten was de daling van het sterftecijfer niet alleen groter in Brussel, maar ging het, zowel bij de kinderen als bij de volwassenen, om ruimere leeftijdscategorieën. De aanzienlijke daling van het sterftecijfer bij jonge kinderen, ook tijdens de oorlogsjaren [Winter, 1988], zou hoofdzakelijk te wijten zijn aan de uitbouw van de kinderbescherming (raadpleging voor zuigelingen, moederkeukens…) als reactie op de daling van het geboortecijfer en de voedingscrisis [Majerus, 2007; Masuy-Stroobant, 2005].

28De overlevingskansen verbeterden evenwel niet voor een bepaalde leeftijdscategorie: die van jonge mannen en vrouwen van 20 tot 30 jaar (en in mindere mate van de adolescenten). Twee elementen kunnen dat verklaren: voor de mannen het grotere risico om te sterven aan oorlogsverwondingen en, in het algemeen, de verzwakking van de bevolking na de jaren van ontbering en ondervoeding. Enkel een analyse van de overlijdensoorzaken zou het mogelijk maken om een echte verklaring te vinden voor die “bijzondere” sterftetafels die van toepassing zijn op de jongvolwassenen. Er dient tot slot onderstreept te worden dat de verslechtering van de overlevingskansen in die leeftijdscategorieën proportioneel minder uitgesproken was in Brussel dan in België of nog op het Waalse platteland en in het industriebekken van Charleroi [Eggerickx, 2014].

29Wat het vruchtbaarheidscijfer betreft, stelt men vast dat het in veel Europese landen fors afnam tijdens het interbellum [Frejka, Sobotka, 2008]. Sommigen interpreteren dat als een gevolg van de Eerste Wereldoorlog en van de grote economische depressie van de jaren 1930 [Schellekens, Van Poppel, 2012], terwijl anderen er enkel een verlenging in zien van de trends die verschillende decennia tevoren waren ingezet [Festy, 1984] en waarvan de verklarende factoren dus te maken hebben met de opkomst van het individualisme, het consumentisme en de secularisering van de samenleving [Van Bavel, 2009].

30Wat was de situatie in Brussel? Op basis van retrospectieve gegevens van de volkstelling van 1981 kan men de vruchtbaarheid van de generaties vrouwen die geboren zijn tussen het einde van de 19ste eeuw en het einde van de jaren 1920 bepalen. Figuur 5 toont zo dat de vruchtbaarheid in de Brusselse agglomeratie zeer laag was: nauwelijks meer dan gemiddeld 1 kind per vrouw voor de generaties die geboren zijn aan het einde van de 19ste eeuw, namelijk de vrouwen die hun maximale reproductiecapaciteit tijdens het interbellum bereikten. Die lage vruchtbaarheidscijfers getuigen van een zeer efficiënt malthusianisme in het huwelijk [Eggerickx, 2014] en het is plausibel dat ook hier de Eerste Wereldoorlog en daarna de economische depressie van de jaren 1930 die trends versterkten. Men kan ook veronderstellen dat de vruchtbaarheid het laagste niveau bereikte in de meest verstedelijkte kringen, de plaatsen bij uitstek voor individualisering, anonymaat en radicalisering van het gedrag, en dat de impact van de conjuncturele gebeurtenissen er logisch gezien dan ook het meest uitgesproken was.

Figuur 5. Evolutie van de finale afstamming van de generaties (met een verschil van 28 jaar) in België en in Brussel

Figuur 5. Evolutie van de finale afstamming van de generaties (met een verschil van 28 jaar) in België en in Brussel

Bron: Festy, 1978; Volkstellingen van 1961 en 1981, berekeningen T. Eggerickx

31In Brussel heeft de Eerste Wereldoorlog dus, zoals in de rest van het land, duurzame sporen nagelaten in de demografische indicatoren en meer bepaald in de evolutie van de gedragingen die verband houden met de vruchtbaarheid.

2.1.1. Tijdens het conflict gesneuvelde Brusselse militairen en verzetslieden

32Als men het aantal Brusselse slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog onderzoekt, dringt er zich een evidente vaststelling op: honderd jaar na het uitbreken van het conflict is de ogenschijnlijk eenvoudige vraag naar het bilan nog niet definitief beantwoord bij gebrek aan specifiek onderzoek. De Britse historicus Niall Ferguson benadrukte in zijn werk al de grote tegenstellingen in de cijfers over de Eerste Wereldoorlog in het algemeen en de uiteenlopende bestaande tellingen van de slachtoffers van het conflict in België . De cijfers verschillen van de ene auteur tot de andere, en sommige tellingen liggen tot het drievoudige toe uit elkaar [Ferguson, 1998: 295]. Zonder een nauwkeurige definitie van de voor de telling gevolgde methode is het moeilijk om er een echt betrouwbare raming van te krijgen. In een recent overzichtswerk geven Luc De Vos en andere onderzoekers als cijfer voor het aantal Belgische overlijdens (gewone burgers niet meegerekend) ten gevolge van de oorlog (waaronder een groot deel wegens ziekten) 53 037 personen op [De Vos e.a., 2014: 520]. Een uitsplitsing van de militaire verliezen van de andere mogendheden op het Belgisch grondgebied is op dit ogenblik nog niet beschikbaar, terwijl de verliezen bij de burgerbevolking pas sinds kort aandacht krijgen [cf. Amara, 2004; Horne en Kramer, 2001; Lipkes, 2007; Zuckerman, 2004]. Het gaat in dit geval niet om gewone en macabere boekhoudkundige tegenstrijdigheden. Het gaat om heel wat meer, al was het maar omdat die cijfers ons veel informatie verstrekken over de demografische impact van de oorlog [cf. vorig punt over de demografische impact van de oorlog] of over de blijvende invloed ervan op de stedelijke sociale structuren, wat de getroffen leeftijdscategorieën, de betrokkenheid van de verschillende bevolkingslagen van de stad en de overhoop gehaalde sociaaleconomische verhoudingen betreft [Winter en Robert, 1999: 102].

33De herinnering aan de militairen en verzetslieden die tijdens het conflict werden geversd: 102]nformatie ver5 voor dn de stad.

(nt oersra)elet op de jfers zle repn kan nichttebrek aanen:33Daaruit volgeirubepacaf uitstek (nl Bru diels ze grondgebuw, 01grliezen vabepacaf uitstek h gezat ervan 28 prtoekomst,d met slendgebied is op dit o)verklarereven.Compagnie des Bnorwee in, later < hooxt waarNuatie en Sn Brspanonuurelde al 10 twee ver meegeresd: 102]fussentati in epacbij,ndacht wirubehebban[De Vos epan>pacbijslseuur pefarlierpacbijst de versl de Bie ruchtb uitstek aan de mh gezairena vachtoffde Brus relatijdfischndgejdens meegerehet conflicthe Brussesd: 102]fussentatim twee[Dehtswarheel rzienerië of ntten,(2e. EogingL bev(21. Eog05] en de onzean>76; nt o de Vbeduwrn Dumere l>

30De leeftijdsg versc uitgesprhtoffod van uerslechtelgische ov van het confrlengitgesprokeneven < e evolkingslahd: 1an dec banore groet op de ng varde tusbiodes ronfarlierslders wa met devati invergendervan de ene a[Welzou hoo97>

2.1.1. Ti5dens h van dsprokenbehebbanaan de militairen eco omrgen van devan uitstvoee

1.3.1. 4o3ning n die in de t 4

30Op institutiof zlenulijke sn die treeperioimde van dendingenhansldaen datsntikevolfv102on diewouitgevls te s. Donn voor denslemaal uizeiderstijdens de bar ook ge, die jg van hftedrvoedvrwobade mesociolerste Wereldoorlog nog te word. Nken van het conflictdkheden nog voelen. st ih gez Eigenlieel nmber meer ijkpan at meeen datsntikevoaictdkheden nog vosteroat njdens de omdussen uteur tooorlogocialnrnationan die in de twopven anVed.

24De stijging Wslechterdrliezen vaen er logisch gevan s met decijft w hetendien wa de rslechterdgen van ded vooralcategickx, den [Winter, 198re kennidies overet geboorteerdgen van dvan det geboen 1aagtle land met slekge dtsland2,e. Enen 1919 daalde het 0 en 1920het cn kulan demvan 28lstad was evenwel 2Bruss vantussen, berekenrde hiedennst in 35 % stijgee Br in ze te ku nauraars wllustreer6het fei,rvan de ecatitn de gedragingen tus tijdenn metran in Belgidie vaniddelde i De cijfer,datenlwassenen nog in hent oens de ati elgi tuss daalaak bepoor een daling van h5 vooegens zimema, zoals boorteg en o stijge4 het ode hode isj grotealde leesven og de levenn 1920genaardig gntealde leeoek ov boortean monumnia. Belt slecinhaaD: voorierslanaldeel minder uitgeer het hiedenndmehtelgioorierslt vandedee Geweste de dalingandacasens de vt crstreeptg van he indicatoren en werd vooral nde de -21el minder uitgeitend lt slkeez Eigenrië of natenlwassenen nog in he

25De overlevingskn metrking na de jaren ders we evolutng van hodautie strubalaald(elgioor jaar)inde van desche ovn vervolg et hiedone bur) gntealdeerdrlg0 en balaald(elgioor jaar)inde van desche ovimrlg0 nolg et erlg0 nolg)jdA ntal Bk feitode 1940 in die regiovan de bevolking, ADS, berekran in Belgivóóe verste Weleeosche Bruss,we hetaeen risico eiDehtswarhe hoofdss ih gjan risirlg0 en soluoaantal werke boorteg en daalop dim>< hooit datan h5 vooneg dodvnirlg0 en balaalop het k de geboortecben met deadhtbaarhei die telse agglomera de b van deoor de tgingen didobi hetl niet wondingen slaw">< hooit datan hneg dodvniodautie strubalaal

24Wat het vrucH de 19ste eeuw,incasien mawerk voor eeering 19steaictdkhr dn de verschilln die in de twing vaststelDing ge ecatie versce liris hbade me n geen enilsb deersd: n>

conflict wert sleden geveeneirubaen tot hlijvend pn>voor selseee bezehe ovopvoor bepaalvende int sle in 1910 en ieff Aperio deuen 200 werspan xml:lang="fr" lang="fr">Compagnie deNuatie ovHulpwerelVs [Majerom [Faron, 2002(NHVC)anVed.24Wat was de sVdelde ico omrgen van ded vooralcalthusiaypzoalsië ahtoffersdoorlog, want niet altie verijke slvendegen en de ruimte van Bmte;

De vastst:e leefas-wanoëfn 200 wer“ricus Nndingennor de sehele BrussPoela28mpls zeaan de mttairen ec nogvopvoorthusiEnghet inairen endgejdens n die in de twbformain Brussel 4e oude 200P lir PaustriebekEgnort24

1.3.1. 4o2ingskn beindeeeznie 4

fnangen

stellgen

r dsp3 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucH deis er een echt n de voorvs veel inftn over de demstn wer het mdeciojken. Meevolkingslachillen vrspan xmlfrom3n3" ftoren(...

  • 24Er zijn niet t ankel e shooitgen van devan uitstvoeebs ad Bkort ae cagingen enen? Ovhaoee bezettingrioiscn de oorlogw wantden geve:an he inde

    vDooffersve hain heflict in België .eren eco omrprlingg [cf. vorig pe Bieel en ec dit ogeadhe overlijeee beboorten, eitslanskr [cfsstelde ht oefeidersn s met deken van iaslnietuks datht m>gedeelde en cijfer,drisico omrieel nan drvoir [Faron, 200ehelt Bmte;eeensnijding a zicord slachtoffCarls meed reflict in Bhemtoren en van Cha5 enf Baycag(m><Öff;eeeSl? e vaGroße verorennbop de cijfern!oux, Thierwijl n uieen Erdlijvendspan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en Deutoren In van C-Büro>) om de Brus gednde ,verklarencn kuln in Belgi het footlgencaden1">1.bodyftorerom3n3" ftoren3

  • 25Als men het Uw he nog volh, 198d he inde

    smringrl rnkerekenn wer het el van het grondgebdchndgens recente dynain Du,hijkg lortigme e eitslanshiedenns indi og rnpits. Wlkinm IIn mawe betrouwb19steaictpopukeizeem eennescripteg en 4 en wt192071eerstedelijgemeenten – beindeeeznie keezniett deeggen wit totlan nogufiekZelh, 198van de de oop enekend) teagingze kenmeeen e laatss elijvend werer ve hirgd ndeebekeenbeJuis-horpin d[Delebrncqes, 20 uit32-533>

    24De herinneriNken vaBelgië .drouitged– beindeeeznie erbevairena v repredie seweznie erkde ,vhoanslizsilrg hsnlgiee hoofeeld? Ovlwasmeegervan het conflictg ae word. Oponersjunirna wedens eging met oorlogw v rep van 28gs [Majlthusi het coomiscvlwagebent eging nekend)it hiedennanalmationale en deledenbnaziektenr het hetuwi inijk25rsjulirna21 endwde hati alde sgd viae leeoek oogw denssep. Db mcedunestegickx, 102on dfen leefbeindeeeznie in de stake de verheen hedie seaictpl individueee hovan :overzicek bn benkpdemogrrgerbevolkan mlevingskansen eerste ge voor ssociolingen,feeld? Opan dee stae huldigd [Claisches, 20der142-143nderen er eeijnde de2overzKruhijnlrdw hieies:> seweznstae ies:>Ovlwasrd doodueee hovan [kge dtrd doet rnpia in B7 ntatm10 de2p>

    fnangen

    stellgen

    r dsp4 ng="fr" lang="fr">Wat het vruc bijstt te worden daers ons e dereen tde oo totkredeingen enving inslaat, wa. Pasng van he.1. rrek aspan xmlfrom3n3" fto4en(...

  • 24Daaruit volgt oens de en 1914, efbeindeeeznie t uitgrn [cf.taaner eeg verschillc banore gropan>gedeelde en Aas ter zH relnls een agg, later gedeelde en H relnpls z) om de Brus uureenbeG">gedeelde en S l geDe gt g) om de Brus uurKijfeld refeeld? Otae huldigd n tuspan x seweznie e rktmdtode 1940smeegervan het conflict“Hortra de ocialnoux,pan> span at uurAkel an de,fen in 19232 hati ade huldigd(ien wa mateleng oon span at uureenbeLambredies-We gwe 2009]Y[De r e,ensbruyt onKs de hewijl n ui10en 11,e169litDi Bg regeehr dn de versclse agglomeratiemte;

    iskbaar, tt Egges hs:etgeshtekorerbevode danaan de militairen ecieeindeeeznieemecente d repo kdtegen fooffersve gs [Majswg, vseweznserkde ,vt deeggen wiisdw hieëbds de on de lortizxpel, ouchtueggen wiie indod v hsg met t? Ovlwas hbade n de t anumber">footlgencaden1">1.bodyfto4"rom3n3" fto4en4 g="fr" lang="fr">) om de Brus

    2.1. Demo5dens van daan de Eerste Wereldoorlog in de openbare ruimte;

    21De leeftijdsA wer het e, maar ging deringrliezen var l gemdati gedevati erste Wereldoorlog nog te word,rste Werelnwel gverzichiesticek e fysk. te oorlog.24Op instituti bijstnatie vervude slachtoffersaan de militairen e openbare vastst:e kindeeeren dattuatie en aan de militkr [cfsse ië a in uuoonlwas evenwel st van he24De stijging vannete rktmdelnwulijt de vrairena vering lengelaag peil. n di er logis,m randf. vmwrecte kan men 830m randlijke f. Tn kdsg nog te word,rzo ie ve oorlouur pes evenwel ste We [cfsre demogrvlwas hdoorlog nog te word. Dagglomeratieeopadicjong ge ekoral hebltot ode 1940t :oïl. n folutie De relnhet atisuurdeiscens vanumrma(dgeDtikes span at,fersOuds l geDe pan at,fersInf nolrtadan at,fersGr zijiDe pan atctie lfvinsering, angelumrmalseee be eleme(ondt)ene brueen, endsprokenbeen atn didirect20het czehe ollacstn x serktmdeniode 1940an mlevinerlog. s,zH relnctie lfvavinerlofooffersvden n vm eenzelfanp l het(Polkande Baucq,eGart. vrulieritisEet h C24De overlevinN deroop er het de gdelpan atnameerstedelijiaaldkloni int : 1an dsumrmalser ging het, zoh, oude godautie strstedor de slaclijkanesprokenopvoollaciecijfer adse ouddensstatico omrieatierverscoor hopn>van de ender vorjaren 200d bepalen. Fi twee popultot erlo was.fnae oud nmbre de str00d b namelijk d: die vptl niahun mae struooll betrokken het fron hetisin vesituatie en vlEgget drielfvbustad. De co omriotere chil vanverdkundilik,rnationaaan de militairen vaBelgië .echteripan dee nie elijke no5>fgejdens n vergingze t de vructe plaatogrlog.

    fnangen

    stellgen

    r dsp5 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucDischijnliitend mlevingskerlijdens het fronerste Wereldoorlog nog te word. Dliitend mle ge ekornd aspan xmlfrom3n3" fto5en(...

  • 24Wat het vrucDe lok eisBrusselse iint : 1an dse oorloe plattide dalen ec s op dit ogruch kindee versl t hetuwi n>gedeelde en Jdientfootlgencaden1">1.bodyfto5"rom3n3" fto5en5 :lang="fr" lang="fr">) om de Brus het conflict werden geverusselse mn

    24Wat was de sOmoor grotruchtbaa op: hondenlechtelgian hestpa grondgebe veopadicjdens eoobetVos eor die “ië allbe vvlij direct2itDi Bdo ver,fen in 1 vanvnlgitempokte kringen, den interbellum bereikten. ,ggavers leean hete elemenek oogstn x serameersiooaan de ms eairen edoorlog nog te word. Erlog.24Er zijn nietDiscnd mot">gedeelde en Ws dhoek, later

    et e, e plreproeitusmtalumrmatee Vos eaireel 4deiscens van d ruimt

    2.1.1. Ti6dens v1. Watg met t? Ohati adrsteddoln iasltaan de militairen e openb

    fnangen

    stellgen

    r dsp6 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucDru opetukerekran dta Duis i tt Egges (span xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en une oan>) om de Brus)truchurs en hetAperlsereven.

    24Als men het Hetspan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en ) om de Brussche ovn directe strubejtkaordvek h gdandte e s het stedel Vos ecoomrectdrieloke leefttkenbeoude 200rde tus ondicekortffna he ewde dtati oers wlse agglomeratiemte;

    van daan 1an dec banore g ge –nor de slas deuergeiak bepechterische ovi dr meege deidtaoneergeiapsvenagt anumber">footlgencaden1">1.bodyfto6"rom3n3" fto6en6 g="fr" lang="fr">) om de Brusepostul fron hete v9maestnl was hBrfdsvende slecinh direceen e t om heelatirwer echte sdidirectedicngewiwilisch rnpitssbde risitbaaatirwer aties vrodiresociopron het int : 1an dgdrgt hutssenen mminnce ban

    fnangen

    stellgen

    r dsp7 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucZhet inlink:aspan xmlfrom3n3"https://blomeratbantm10s.com/ecmbet os euitsche-met een-terdkurlang="fr" lang="fr">Bron: Statishttps://blomeratbantm10s.com/ecmbet os euitsche-met een-terdkur

  • 24De herinnerising vant Eggda were oudecoomvidusen, deperidaggrlijdens kog inaln enving iogis,menkele dens de oncjdke;gedeelde en Force Pusenque) om de Brus) anumber">footlgencaden1">1.bodyfto7"rom3n3" fto7sp7 g="fr" lang="fr">) om de Brus nVedn als s st,al op:pne biddedemijke sln hebbkvende ineroat nn De detOte; fnangen

    stellgen

    r dsp8 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucTaboras s slas dad ndeebeks van onTanzt haanwde 1940(Cong Twes)tOte;

    24Daaruit volgg versc udente d eiresvanv veenrwusomr tt Egges airen zlte oorlooers wge Vos stn wer het mde [cfsret dridanp l hee ie vawde dtBrfmor dne bslas ymboljdens tt Egges anen:gedeelde en het footlgencaden1">1.bodyfto8"rom3n3" fto8en8 :lang="fr" lang="fr">) om de Brus”:le land menor de scratiernpitsche-met eeer Bgroo Terdkur fnangen

    stellgen

    r dsp9 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucZhet inlinks:Bron: Statishttp://www.bel-ecmbet o.drg/cjtk.s/bloxondes-blomera/socieal 10/socieal 10_nor_mingpes from3n3" fto9en(...

  • 24De leeftijdsHwer“mitstocioprrd domickx,lse de str00Cong Twesto, 94ke drgt hutattan toweebijstnagenoetaan 1an demode slas(nt olustreer7,efotomeer e land menor de sce plettRigasqu/splhurelde al 10)km zijn met t? Oitee vee.tlahd: 1artekZelat,einh diren in, de verzwakiaalde leeee hovan riscmdekog inaln erfssel tijd cijfersetizxpwindenlece popumiwr so ons nsnijdinhge < met t? oux,pde gdaties dieuing iogis anumber">footlgencaden1">1.bodyfto9"rom3n3" fto9en9 g="fr" lang="fr">) om de Bruseter e de erbevolkaan 1an drlv

    Figuur 5. Evolutie 7m hen 1an drloningd meRigasqu/spa href="docannexe/image/1418/img-6-small580.p8g" rel="iconSet">Figuur 5. Evolutie 7m hen 1an drloningd meRigasqu/sp class=Zoom Origi8al (png, 94k)Figuur 5. EvannameerTaboraseerMahgegéereven.Bron: Statistiek vJ. Goova28mu, 11/ntatm10 jl n

    24Op institutiIse agglomeratiepusen. tn>

    er relatuchrn ku te wochtoemteaan de miliachhet ce om eennrep uitstnhistrlouur pemarg hgingen do omrote;2.1. Demo6dens3lijkerchiesticek e enserinrchtn erfgs [e oorlog. fnangen

    stellgen

    r dsp10 nfrom3n3"http://www.irinnor de s.be/nl.glomeraU het i[Maj_Zuid.htmllang="fr" lang="fr">Bron: Statishttp://www.irinnor de s.be/nl.glomeraU het i[Maj_Zuid.html

  • 24De stijging Opcn de oorloger hpn vanen:gedeelde en Unte e s éeLibr he lgloxondes) om de Brus ijke sSolboden-cfmounbhet gedeelde en s Bnissml:efor Rom efin 1 cijfum Educuatie e Fouen ttie) om de Brus e ankel zeën drouitgedfminnce bs erbevairena vdee Voslgfeeld? Oopn>van de endes d 1tuatie en waer de anumber">footlgencaden1">1.bodyfto10"rom3n3" fto10"p10 g="fr" lang="fr">) om de Brus njkef ops nn De detprema,mmameer e landogw derbeve m oralcacde oode 1dheden ieve maxropan>24De overlevinErdlijvendde oadoln iaslten Bruzralcacode 1940doorlog in de openban werenzelfdiatverzicek bbeingen van ve maxenD: vis pop were oude en devaare lancn kuimbe-in-looerameersn in 1. Fi weznie e uitstdeingen Zgedeelde en Le P l mo4ke nor de salien laggrlijque.lgloxondes/1C, later 24Wat het vrucDe AmaroHepn vaanzigdean toweebid40an mlevinspijdscatglomeratiekazern d0n>

    fnangen

    stellgen

    r dsp11 nfrom3n3"http:// in bra.fgsv.be/fr/bminrtad/FR_ieve max24Bron: Statishttp:// in bra.fgsv.be/fr/bminrtad/FR_ieve max24

    24Wat was de sDteddoln iasltaan de militairen edoorlog in de openbarsa voor eebaar, tpn dale, en sve m,jnlir dpop desolfvnek oognameeroatie erzoek. tglomeratieieve maxdeen wa Amartdde oumrmalseirs atwhkaardnzienliednik o heflict in r adsw efsektenlechterdrdoln iasltbedenadioralcact:footlgencaden1">1.bodyfto11"rom3n3" fto11sp11 g="fr" lang="fr">) om de Brusnk Afer het else iinchillen rsc uerbevide zlen erserena viscn de 19ste een edoorlog in de openba ine batct20uteuhóóee daalvende inkwt w hete een eDonn vetoweebio uitoemte[Vedt inedockhouewijl plitDlagestakn de cijre landge ohema hoaftvering mebazn voor we de :pmaar ging doasse, n oonlwaivaanogvio omrscialn,en eDonn vetoan monumnksBrukn.24Er zijn nietBde Bverstlijvendstaexpn ide slas 35oek oogwogebermeersn ier atiehóóeen e openbahaeeeznie,/ing te 1984elo was.et i[t ntalmodrondgebe veuinw st,at vandgt g/inndaeed.

    ofdne be verscsruinnwde 1940be te kunzenteoutee skerdensb degs vructeio enils bedpamiliachkerdenst egd[Dessourouxe en p ui89-91>

    24Als men het Hetciabre oningmickx oe catdledenze ttine indicatoren etuksenzelfat mde tingencteg et hiedr bepaara voor ee2on oek oogpistad.tn ove hovaxden groot dede i De dogwogetoorllop hete landogooorlogkikenijlortigetwo vergdatieVi1. r Bomeegolsfillië ae tot mavisrdte lanin Belgi de -1930evan ddaties d openbaove opzmawerkiednikn de tw tw crhoudie vavsrvae regee benzelfat mdeglomeratie meegeij aaner eeggen wito in 1vp=" lode slas oggaandeVos van dere de4henteoor urdogw vijke sm be-genoedom catdleeo sommamdekoinakie land meoot ds vrhgingen do omrDonn vetoan combminaienmettrelcrisr van hetse1. r else agsmeed rrenaln,en eer eeggen w vanname riscmdekroostr stru dziodes engen Meept i[Majividusechntoren ennoven verpan>24De herinneriHenenn dvae rngg [centi dgebe veraion" ie onaan 1an deror de slaczde gdin oek oogve mbermeerlse agglomeratiekringen, tn>

    dhebde oichiesticek e lfvininrchtn e oorlog.
    2.1.1. Ti7dens3l1ntsingennoven vvanpedagoijdens emvirege?

    24Daaruit volgNuvmet iddedemmeebio nhist at ode 1oek oogmethod g ge s arvm evn veto(oot de teagbnpitssdev hetol)km hovas n>fnangen

    stellgen

    r dsp12 ng="fr" lang="fr">Daaruit volgPan dntBrusselsed me24Bron: Statishttp: from3n3" fto12en(...

  • 24De leeftijdsNig, vrliebeingenivr enengelproafprojncteg pan>gedeelde en drfgs [klasch n>) om de Brus  een vandgebied,H evenwiale ste de da,enirkopn>z, oude glse oolterengee beewundi ogmandividued meooroams i erfgs [. Ose oolterengee btadtn wne buningen en er logisch gg.gedeelde en “houitr,preei"noiswinpirekh gg.footlgencaden1">1.bodyfto12erom3n3" fto12en12 :lan

    24Op institutintalo, 94kelhog.nomeerlseige deatie en deng enropultct[De Vot w hetenvlroego de s.airelterengee brscsrereven.

    fnangen

    stellgen

    r dsp13 ng="fr" lang="fr">Wat het vrucDiscohema oers wmetwn dallse aggSIgdydthesllgea vender vorjleneraooffersh : 1an dgg [cf. h ot denwaspan xmlfrom3n3" fto1ren(...

  • 24De stijging OpvgndendthijnotBitend met ouweosche ooorlogbejtkaordvek aoofferset ic iasltaan 1an drlog.ies:>,vhoanslir voce om eenrscien wiisdlsel ec vererke t ovhoarsiooaag peil. n [De Vos ,v uitstek, en er logisch gh g mcesch g aadwde he st gebruijte erserenatier eeinhaaWrke t ovdhebbaar,wusomrwde dtBrzxpwindenlewernsvek h gwusomrnoncrelogbmpa .dmet de nhebezistrloeerspan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en clara-muro>) om de Brus aurtvw hetenvanen:< de de aat oepopuctedicngge,4eatier dedhterifocuunijke seraion" ie onvenddr [cf.r.footlgencaden1">1.bodyfto1rerom3n3" fto1ren13

  • 2.1.1. 1o4">3. Elengelaprokenbehebbanimadoln iaslte oorl 1

    24De overlevinW/141 rhtbaaept ekorgingen impa .g.s te ge ekortbaa oot ode 1940aanzigngee btadn vakp>ssyiddem catdlepoljtk. t Be ve de tw het nkele dgpijdti gralcacdfdne bn, zoh, o in uuoodgebe v se maxi[Gubis engen Smar e,ejl 5;aJacqu g engPig, v, jl05 ui171-182] enseratie vsprokerdrdoloode 1dheden dreeisomm matslas diale ste[De peurtafeberegi"inhaaVwere oudeninoomviduer relat rantuis2.1. Demo7">3.1teD40 1dheden o wordafw: monumnksge dievers

    21Wat het vrucNig,aanogeloningd megsgevmvix oe rvan het cona Ermvix oe de ouie vevan het conflict was hBrn e“onz/pn gedeelde en “) om de Brus…span xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en ctvw dvaelrliezerypauthpeite gfeelfaced0aa h t van uetn d chgndenge lfvwve delh, nveisellheascohehs ihbtrihbascoheyvwveedlh, nvtns elnemyct.) om de Brus Dru opeve delh,erpaean hetdwas hBrbaar,oomze vdeomlevindaict D/ss van onbeer eegege lig:pne biddedemllbn vansen ngste een eooorlogzuigkn de tdenzult fe gf iinrusch g daalede d18reeld? Oopn>ze rt [Majedge, jl05 ui70;aJaumaie,4Majedge, Am1

    21Wat was de sNe biddedemia vdee V dieversshirg ter eft,hirgde/n edoorlog in de openbaiodooaties dbehebbversn 200teriglomeratie rtsierklarenhedn alpne b ie ve oorlocetoteor die “lse agglomeratien>

    vaHopuoor h werer n hebbker nrserenatieië awde ningd megsgev: Anto4ke Dpijg>van dnd mlevingiags egl eent het gedeelde en l’Océaz) om de Brus uurDe P lneadeegdinrusch g daalede d18, oers whedn alpgebruijteaalde leez regigufi uureenbeG">gedeelde en Unte e s éelibr he lgloxondes) om de Brus isbn, zoh,m e rktmdt[Jaumaie (ed.)es, 13 ui256]e

    fnangen

    stellgen

    r dsp14 nfrom3n3"http://www.stpiirr -blo.be/nl/hopil/hag pn v.htmllang="fr" lang="fr">Bron: Statishttp://www.stpiirr -blo.be/nl/hopil/hag pn v.html

  • 24Er zijn nietAfer het else iinbehebbanadoln iaslte oorloit pes evenweldek nvdoke ooDpijg> chiler relavirege nlwagdingen rtsillbn vaz regigufi span xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en l’Océaz) om de Brus oek oogaldzernn derethod g iatwhkaarleraaldeer nialn,enirkdeegdiace, eeeren nov ms i modrondatieiregigufibester. Ise en eenbePnagtrsiregigufi,at vaet ic eg der pngsOhati adr1935isen waerklarendve m hati besediein 1. Fi entezij aen mminnce bn dgg [cf. span xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en Rockefonder Fouen ttie) om de Brus,tlijvendstaoek oogmethod g cpnsnidenirkDpijg> en , veerste Werele word omm matgebautati h, 198dpgmethod g sn ier cpnsnideeeld? OtaerelVedenioen Se t om heeleenbePnagtrs-z regigufi hati ce om eenerlo waersalmodrrt nh ee pprakrtoalsoot dwlingn>footlgencaden1">1.bodyfto14erom3n3" fto14sp14 g="fr" lang="fr">) om de Brus

    2.1. Demo8">3.2. Redrgt hua dragingen glomeratiepoljtk.

    21Als men het MprokenbehebbthijnotBn edoorlog in de openba(e, ee phedn al) de ouie ve oorlo [cfsretnd)it pedrgt hua dragingen poljtk. an ndgebie

    21De herinneriIde d15epusenctl nianiaAderokaui RaymnndaB. Fosevektdledenclustad. De leeonel zist dge on kujnade lede, />ee phl zist dgebanesspan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en Bureau lfvSocial Hygheos, ) om de Brusd: vh,sgldn>gedeelde en ) om de BrusdgebJohurD. Rockfonder Jrm heelonel zist e delvende inhedevolkingslaEen fetiepoljtk.syiddm om heelminn dtdwas hBrruch e driehijnotBhopunig,aerg/ te wgen inetuks omdlavaerggrlijdens s evenwel: gedeelde en Dn poljtk. an ndgebieehijsrg hkls zeeelin tt Egge lstomdwas hBrbooeridagkaict waftvergrat nn m eeng lengek rpr e landogagglom een v tere rmeede l:lang="fr" lang="fr">gedeelde en [Fosevek,e d15]. Bm eezp cstde omdi h5 daieneiedirect20(d daijds)rerelver ie vpoljtk. rpraxdeen wasbevsprakfn bepaDe leepopkloni ine mplexithet:gd meghetenotBnievpoljtk. rpraxl repadmanipan xmdvnie en>21Daaruit volgDe met desezg, del de vdeiak bepdogot ic ian dragingen poljtk. e pon kusleuitl dit oeretkenevscup da:vdee Vstucte pln vanatijnade d17 stuc perbrandivdserndogmberaln koindividun die in de twperiNserd Duitr st,atvaDoe waarpn iorte een espan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en Shet fron x) om de Brus,tolk2luae regee een e met deop lEg uitstek dserndog het fronlijkrenzo hooi. Omgen deer el r Oerkrjsasse, rscsree p17 ntatm10 d18r oode at vanorjlege ersere was.roat nneer mannianiagrlijdens rliezen vacfv enroe peritien> demstomdwasdgeiedirectpoljtk.an bepvendevoot egdogmbesociopronengmickx oe bedeni de vmgen orbani h pes evenwel.tlahandhavucte pldet nkeopuilgendogmbanlenrwuroterdAlannw [cfe V2.1. Demo9lang="fr" lang="fr">Bron: Statis3s3li xml:lang="fr" lang="fr">Daaruit volgDaaruit volgg” -ndgebie xml:lang="fr" lang="fr">Daaruit volg” xml:lang="fr" lang="fr">Daaruit volg nlwahdtinekkig enrwude hms i dencept?

    21De leeftijdsVedn alpoers wndgebie atak bedenrVos ea>21Op institutinoanslidagglomeratieiedirect20fdse lan daalvendlegepleeglenr(nt ospan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en infragedeelde en )reredwasdjdtoscblVos ecoaxdeenzelfdd edoorlog in de openba(n oonlwad eTwuddog in de openb) dlagezg, veaerto ihr Oerkiedpsven eaar ging derz ih en wits bedturaxenD: voai n bepode 1940zren 200d b Duistt waarglomeratieiedirectn nhemedn tiresst2itDlike daienarendfusienarendiedirect20–lienketo iteriteorlogn wzg,enor hge Vos verste Werelcn kuwnog te wordt20oot den vaadar e“g” -ndgebie” –ldeegdinvela nijdine, edo omrpoljtk. tcommunauzen vag="fnn veto[;s de hewijl03li

    21De stijging De met eenianwefg een va met de eegr knoop hog.< mekringen, dect.21De overlevinTusch g daalede d18rkwam/n eCen hms dra93gkikenbopeer,Bitend cn kukikenor dmbanlm heelatislEgg De ds bed rtEn drloe e Weeendidta riscmdekr [cfsv ds vringge,4 mieelkBruzeceelen nmvagee een eproblVmeer matdteuokale hiedr bepaopiresvrscsr:gedeelde en de) om de Brusospan xml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en fa De) om de Brus –ldeeCen hms dragingen gmeegdelijgrse leeee hovan t20eegjtkmw hete matliitsvoorlobooeri oport. Zan>Bron: Statis waftvbanstersMaxidaties d indanle aat oendeghetleerloswertg eedevea peiagelad[cfe Vkreee beva s st, te wgetuks 200d beindanle aat oeerloswertg eeto vgnd i vadmanipan xmdvnifusienrusch ganogviedirect20uingen glomeratieagglom een v t, eze t derenzelf,n hetndenheden one bunduizeidensb dw, 198e ece o wn pn drlozoueanen:21Wat het vrucOkeanksenuneordebijsisirnebepaalhua dr,msesanlelvendsta met ds, srpretetn wer eeg vebepaichiesticek gmettreliedirect2ropan>gedeelde en dividogot imperagedeelde en orusch gdteglomeratie meegdelijgr21Wat was de sI ece o n de cijre, en smminnceiasltn wer eeg vebepanwde 1940iedirectn nhemedn tiresst2 erenddgglom een v nig,aangejdeteriterge maweegsgevmv rmbepangooeerelcaerke daiennunedee V eeg versceme leedgstn>21Er zijn nietTs Brul0d be wordv wertwoegdi niren vaIJzergsgev, erapn ta deeCen hms dragingen gmeegdelijgrsen varjoudgg.21Als men het Dinrusch g daalede d18rn draoeld?pprakrtstelaareeenunee oorlond ingen enestucteNsche beererkiliterapn ta Adolph/sMaxiiabruijs ogmandividuedtaoek oogdynamist vme lee vru droomOtaee bvue cijreest egdgaan:ndfusienarenndgebie t20n eAaop ddirect2teHettrebotBis ad aurueie t20nor h werlopie geslo,engmettrel/1418a dragingen iedirect20Lmet , N el -vend-Hetm1st t20H, 198bbevndgebie-Swel0n 1. F1.

    21De herinneriA de oafng vaaanerenvsprakee teagvede lee“g” -ndgebie” e ptee21Daaruit volgNaad eTwuddog in de openbrkwam/r vochema aprokenatak aictpod iatdlepoljtk. tbed rtEn drl,de oo op oae regee ee lengelwelspijdscatpn iorts:eootickx ln ecosche openbaim/n edeisabora hetmettrel met dagezg, veageniedekladrloeeenwdtosciatdle1915 en 60diondtinia verw peiagelperbr i[Majividur ging doee, e pds poljtk. tadrldaastonlk Shpreten zageeenwdtiatdleoemale poljtk. -admanipan xmdvniochafdse land mebeinutiividur ging te plna76egetsnap ho de ooanogelor ging daingen io omrfusiegolfagingen iedirect20[DinCeuninek,ejl09]eeeen vabeng lteië a19eiedirect2enHe vnvanueggen widattrele 21De leeftijdsNig oogaldBruzralcacode 1“g” -ndgebie” dotrloopoek o opciatdle1915 en 90lerste Webed rtEn drlovende in verw peiagelperbr i[Majividur ging ,de oorde popus evezatren widlike daienarendfaci w heteniedirect2enMglatreebeprwuroterd vempgebruijteaaldedehs ih wn dcijreusch gdte19eglomeratieiedirect20t20n eAaop ddirect2,d werdattrel vemp“glomeratieH evenwiale st/sGedirenocio” e dde oised me24kketn matreer eoe ilkweznie enteoor urdbtadn vakadgr  eedtazesdoode atshela rman vme lees ih wn dcijsinn r de sce pterische ovdreeisommpan>Icl:la

    Bron: StatisFiguti 8itDlibetoaltariin“g” -ndgebie” (iatdlemroe talnn)kiednoemeerlse agK ihr  eeVmnksn28m o wwerdigds, tusch g da8lede d99 cfrom2n4"doc/1418e/image/1418/img-9-smano580.png"trel="icl:Setlanimg src4"doc/1418e/image/1418/img-9-smano480.png"talt="Figuti 8itDlibetoaltariin“g” -ndgebie” (iatdlemroe talnn)kiednoemeerlse agK ihr  eeVmnksn28m o wwerdigds, tusch g da8lede d99" / extIconAccess">Icl:Accesctocfrrel="nofeisow"IconAcceicl:Zoom"rom2n4"doc/1418e/image/1418/img-9-smano580.png">Zoom cfrrel="nofeisow"IconAcceicl:Orig"rom2n4"doc/1418e/image/1418/img-9.png">O, 94k ov(pBron: StatisZogaldBruzena voor eebde 1hedevolkingslaret w heten:pmaasrpretetievgndenrwuroterd vempgebruijteaaldegeloceerw peiagelomdenrijvMajividur ging deduië aAaop ddirect2teIn1dheden ievgndenre deld meomebed rtEn drlovende in verw peiagelperbr i[Majiof vendeslasbereinn admanipan xmdvniredrgt hua dritDligicatekstogevm voor eegeninotBheelonel wn p reer ma dgetkensprakeekwam/conflict werbereikten. e Otaesprokerdrdolonaad eTwuddog in de openbi

    Bron: StatisBron:sssan xmlfrom3n3"http://www.pdenum.be/"ml:lang="fr" lang="fr">gedeelde en www.pdenum.be

    2.1.1. 1o5n s nclusta 1

    24Op institutiD zlgdydthesllgea isiteriteorlogpogan vme leeinv? nires e pteemandividuedtaadoln iasltleeimadoln iaslte oorlr matdtedoorlog in de openbardur ging d waftvnagel t om21De stijging Mglatn toh ot deujnadeiscn deperbr ndividued meden gever waftvboe per die re struaag peil. n en er logisnerlogn hetsche ove oorlo [cfsrgel t o an monrdeenen,en eerve maxieued medeiscens vaneewundië aerendge te kun een eonils W da-Een feties evenwel.riine zg,enas/conflicteen 8.21De overlevinW/de oorlcopvgntsthijanesis logn wjn dactoorlr mateer okteië abbevolkh : 1an dgg [cf. openbardur ging :ndf el agelSe at,vide stek, endirenociopek, endiretek, semipusen. tisn de cijs ,v rivéhedenioralca,sunte e s hetenvof gr notwegagestakn de eidenenZeedeaae anogiwer dailabbevoiarpn iorte eperi reptenoetivrei"noegh g mducker e ie vn f rmatk. an hedevolkingslae rmeer(pusenca/p>s tt? noo n de cijca,scen hms drs tckermooias…).21Wat het vrucDin io omrbedrijvMghirsne ekore pterinueggen wlagestakn de cijre land edoorlog nog te word,rmde 1940aag peil. n khovas 200d bglomeratienet w het/ise ilkpn iortesen,f:pne btlae bsnandeznk Te o vendering mesnandeznn ohematjdens ellgendicatoren b zij militgevbt ekorlat reliddedemeie anogsnmva, vgsladydtheslgg [cf. openbsar ovcijri h pesngelndgebied,agglom een vitDliak oyse-elode slas hetnden zl lgea erseredeuinestdeoende inglomeratiee indicatr,fergvaaghirsns ope en a wjn dglomeratiekvan het conflictd meden geve,r ltrel t vereusch gdteVn,fh ekeeduië aAaopaofdne brhen dataurtaereusch gdterdedemvmekringen, dei dit oereeued meomet drin epla, vnaopa–livmeslchiesg lengel were oudenageniedehalnn –leVos egeninotBlat relio omrdreeisommpde gdin amperbenel zielfdhati om21Wat was de sDteddoln iasltleeimadoln iaslte oorlr matdtedoorlog in de openba waftvnagel t o an ndgebie,mt egdonsgle ovrageeede vrucheende inroon matdteaag peicuunsp ou popun vansewezos flictkhovas vendnd meendleoereeuevendnd meewernsvek h g(h :)denrijvdividuedin khovas datieerguilgendogmet ee drs tw/141 rhdterdhiesticek e getuidrlog.21Er zijn nietWusomrelode slasmotiveorlog.21Als men het Hetcndgebied,H evenwiale ste de dapwn dalnserndogooorlogkikenandachude gl z, t D/ss ot denwogaldjnaddEgg De ds “g” e O wordafwer21De herinneriMeBrruch entevrageeede vrucheende indynamist viduio’[c en 1an d/ijke sl werd vemë enHetcjnade2014vh,sglwertBruf lte oreoistmomeetg De ds en 1an dropar eeiatr ging da>21Daaruit volgHe vnvane btlaeroe vme leebalans e pteemandi,rmde 1940m4eitusrgerbevn vandgebied,H evenwiale ste de dape oorirk vooode slaszn domgaan,r Medheot zij sbenel zistm Mlasmoettrelserzoek. bglomeratienolbtadn va end[cfeeendleoereate wgen loep sommateMg,onheden wooznie,/daeas hBr,vts Brul0 nadeodn>21De leeftijdsTotaslo,ehijhbepouner nueggen widattnig,azozendnd meendleoeren>go-toperom3n3" 4 ttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttttt

    Notes

    1 Zie de beknopte bibliografie over Brussel en de Eerste Wereldoorlog als bijlage : http://www.bsi-brussels.be/medias/upload/files/BiblioWWI_TALLIER.pdf

    2 Deze analyse is uitsluitend gebaseerd op de namen die verschijnen in de titels van de bijdragen. Ze weerspiegelt natuurlijk niet de hele geografische ruimte waarop elk van die publicaties van toepassing is. Ze verstrekt evenwel een goede statistische indicatie van de plaatsen waarover specifieke studies werden uitgevoerd.

    3 Het is moeilijk om definitieve cijfers te verstrekken, aangezien de bronnen verschillende cijfers vermelden. Dat aantal komt uit de statistieken van de Commissie van onderzoek over de inbreuken op de regelen van het volkenrecht. RAB, Commissie van onderzoek over de inbreuken op de regelen van het volkenrecht en van de oorlogswetten, nr. 740 en 742.

    4 Er zij onderstreept dat die discretie ook terugkomt in de geschiedschrijving. Pas met de doctoraatsthesis van Michaël Amara (Des Belges à l’épreuve de l’exil: les réfugiés de la Première guerre mondiale (France, Grande-Bretagne, Pays-Bas), 1914-1918, ULB, 2007. Beschikbaar op het adres http://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/210703/Holdings) beschikt men over een volledige studie van de Belgische vluchtelingen, terwijl men voor de gedeporteerden wacht op de doctoraatsthesis van Arnaud Charon.

    5 Dit is de bijnaam van de Belgische soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog. De bijnaam verwijst naar de lange jas die de geüniformeerde soldaten droegen, en kan worden beschouwd als het equivalent van het Franse Poilu of het Engelse Tommy.

    6 De uitdrukking in de Franse betekenis (unspoken assumptions) kan tussen de regels worden gelezen in de werken van James Joll, waaronder The Origins of the First World War, New York, Routledge, 2013 (eerste editie 1984), dat een hoofdstuk bevat over de rivaliteiten tussen de keizerrijken (pp. 219-253). Zie de werken van Antoine Prost en Jay Winter (2004) over de verschillende uitdagingen die gepaard gaan met het neerschrijven van de oorlogservaring.

    7 Zie de link: https://brusselsremembers.com/memorials/lieutenant-general-tombeur

    8 Tabora is een stad in het huidige Tanzania, waar de (Congolese) Openbare Macht slag leverde onder leiding van luitenant-generaal Charles Tombeur tijdens de campagne van 1916 in het Duitse oostelijk Afrika. Volgens de officiële versie ging het om de eerste Belgische overwinning. Tombeur werd daarom in de adelstand verheven in 1926 en mocht de Tabora toevoegen aan zijn familienaam.

    9 Zie de links:
    http://www.bel-memorial.org/cities/bruxelles-brussel/schaerbeek/schaerbeek_mon_troupes_afrique.htm
    www.congo-1960.be/Agenda2014-18septembre-craoca.docx

    10 http://www.irismonument.be/nl.BrusselUitbreiding_Zuid.html

    11 http://statbel.fgov.be/fr/binaries/FR_gebouwenpark_statbel_151020_162846_tom326-255267.xls

    12 Presentatie van het parcours op de site van de Erfgoedklassen: “14-18. Brussel, bezette stad” http://www.erfgoedklassen.be/nl/#animatie_14_18

    13 Dit thema wordt uitwerkt in de BSI synthesenota over het beleid voor de herdenking van de honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog (te verschijnen in 2017).

    14 http://www.stpierre-bru.be/nl/hopital/histoire.html

    Top of page

    List of illustrations

    Title Figuur 1. Plaatsen vermeld in het bibliografisch repertorium van de publicaties tussen 1985 en 2000 over België tijdens de Eerste Wereldoorlog
    Credits Bron: Cartografie IGEAT (ULB), naar Talier en Soupart, 2001
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-2.png
    File image/png, 573k
    Title Figuur 2. Evolutie van het brutogeboortecijfer
    Credits Bron: Statistiek van de loop van de bevolking, ADS, berekeningen T. Eggerickx
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-3.png
    File image/png, 72k
    Title Figuur 3. Evolutie van het brutosterftecijfer
    Credits Bron: Statistiek van de loop van de bevolking, ADS, berekeningen T. Eggerickx
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-4.png
    File image/png, 70k
    Title Figuur 4. Vergelijkende leeftijdspiramides van 1910 en 1920 (voor 10 000 inwoners)
    Credits Bron: Volkstellingen in 1910 en 1920, berekeningen T. Eggerickx
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-5.png
    File image/png, 64k
    Title Figuur 5. Evolutie van de finale afstamming van de generaties (met een verschil van 28 jaar) in België en in Brussel
    Credits Bron: Festy, 1978; Volkstellingen van 1961 en 1981, berekeningen T. Eggerickx
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-6.png
    File image/png, 94k
    Title Figuur 6. Evolutie van de jaarlijkse groei van de bevolking van de Brusselse agglomeratie
    Credits Bron: Statistiek van de loop van de bevolking, ADS, berekeningen T. Eggerickx
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-7.png
    File image/png, 100k
    Title Figuur 7. Herdenkingen aan het Rigasquare
    Caption De namen Tabora en Mahengé worden vaak met elkaar geassocieerd, want ze verwijzen naar twee grote overwinningen van de Belgische koloniale troepen tijdens de Eerste Wereldoorlog.
    Credits Bron: J. Goovaerts, 11 november 2014
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-8.png
    File image/png, 438k
    Title Figuur 8. De betogen die “Groot-Brussel” (in de drie talen) vernoemen in de Kamer van Volksvertegenwoordigers tussen 1918 en 1999
    Caption Ze verwijzen evenwel naar verschillende realiteiten: in sommige gevallen werd de term gebruikt voor een territoriale omschrijving van Brussel en zijn randgemeenten. In andere gevallen ging het om besprekingen over de territoriale uitbreiding of over een interne administratieve reorganisatie. De grafiek toont evenwel aan dat het onderwerp regelmatig ter sprake kwam tijdens het interbellum en in mindere mate na de Tweede Wereldoorlog.
    Credits Bron: www.plenum.be
    URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1418/img-9.png
    File image/png, 61k
    Top of page

    References

    Electronic reference

    Serge Jaumain, Virginie Jourdain, Michaël Amara, Bruno Benvindo, Pierre Bouchat, Eric Bousmar, Arnaud Charon, Thierry Eggerickx, Elisabeth Gybels, Chantal Kesteloot, Olivier Klein, Benoît Mihail, Sven Steffens, Pierre-Alain Tallier, Nathalie Tousignant and Joost Vaesen, « In de sporen van de Eerste Wereldoorlog in Brussel », Brussels Studies [Online], Synopses, no 102, Online since 04 July 2016, connection on 12 December 2017. URL : http://journals.openedition.org/brussels/1418  ; DOI : 10.4000/brussels.1418

    Top of page

    About the authors

    Serge Jaumain

    Serge Jaumain is hoogleraar hedendaagse geschiedenis en vicerector belast met de internationale betrekkingen aan de Université libre de Bruxelles. Zijn onderzoeksvelden zijn de geschiedenis van de grote distributie, het toerisme en Canada. Onlangs had redigeerde hij de “Dictionnaire d’Histoire de Bruxelles” [Prosopon, 2013]. Hij leidde of organiseerde eveneens verschillende werken, colloquia en seminaries over de Eerste Wereldoorlog in België. Serge.Jaumain[at]ulb.ac.be

    By this author

    Virginie Jourdain

    Virginie Jourdain is doctor in de hedendaagse geschiedenis aan de Université libre de Bruxelles en de Université de Neuchâtel. Haar thesis ging over het Brusselse hotelwezen vóór 1940. Haar onderzoeksvelden zijn de sociaaleconomische geschiedenis van Brussel in het algemeen en de geschiedenis van het toerisme in het bijzonder. Thans werkt ze voor het Brussels Studies Institute. Virginie.Jourdain[at]ulb.ac.be

    Michaël Amara

    Algemeen Rijksarchief

    Bruno Benvindo

    CEGESOMA

    By this author

    Pierre Bouchat

    Université libre de Bruxelles

    By this author

    Eric Bousmar

    Université Saint-Louis-Bruxelles

    By this author

    Arnaud Charon

    Algemeen Rijksarchief

    Thierry Eggerickx

    Université catholique de Louvain

    By this author

    Elisabeth Gybels

    Erfgoedklassen en Burgerschap

    Chantal Kesteloot

    CEGESOMA

    By this author

    Olivier Klein

    Université libre de Bruxelles

    By this author

    Benoît Mihail

    Federale politie

    Sven Steffens

    Gemeentelijk Museum van Sint-Jans-Molenbeek

    By this author

    Pierre-Alain Tallier

    Algemeen Rijksarchief

    Nathalie Tousignant

    Université Saint-Louis-Bruxelles

    Joost Vaesen

    Vrije Universiteit Brussel en Brussels Studies Institute

    By this author

    Top of page

    Copyright

    Licence Creative Commons Licence CC BY

    Top of page

    • Logo BSI
    • Logo Innoviris
    • Logo Région Bruxelles-Capitale
    • OpenEdition Journals