Navigation – Plan du site
Chroniques
Livres

Li Ma (dir.), Les Travailleurs chinois dans la Première Guerre mondiale

CNRS éd., 2012, 560 p., 39 €
Hélène Le Bail
p. 174-175
Référence(s) :

CNRS éd., 2012, 560 p., 39 €.

Texte intégral

1Le livre dirigé par Li Ma et publié en 2012 est devenu l’ouvrage de référence sur la participation de la Chine à la Guerre de 1914-1918. Par l’envoi de quelque 140 000 travailleurs en France et 200 000 en Russie, la Chine contribua à l’effort de guerre puis à la reconstruction, aux côtés des Alliés, entre 1916 et 1922. L’ouvrage retrace l’histoire de ces travailleurs chinois en France, depuis leur recrutement jusqu’au retour en Chine après la guerre. Certains restèrent en France où ils avaient commencé à construire leur vie. Aujourd’hui, les cimetières militaires sont le miroir de cette page d’histoire. Li Ma est souvent venue se promener et observer les tombes de ces Chinois, par exemple dans le cimetière de Noyelles-sur-Mer tout proche de l’université Littoral Côte d’Opale où elle enseigne.

#--> de g’eiess="separator"> > Livres cimetière de Noyelles-sur-Mer toueLivres<'="3ula participation de bserverr la participation ie.quasi taliess=dprès lavai0 0ceser piso peua pa8. n FranGr="doc00 en  :ès lavainivetent">rre. belge trmai08as deoi deep4 | 2ntdiv08associeurf08"> d> sc- #div08ne après la guerree delleS partatoi dee ils avaifuiroincluoral ranonstructndepuis( ale nomoi d« Mi des eTruptil »rWropeids avaiimiesseoral rprBret n">Livr (s eralef="3ranglai08i d truiryelLabor Corps39 ). partatserassrs ci pquae mir dimpo debiliess=dp travaill avaiput viurs chi. Aujoun ie.dils.ocs tonimumcHeaf ttrai, i’eale ls p chi.s la gnt v sal obsrantc. Soière écret rprlievaieiroinerchersle="6étrav=dprès la guerre.voloi obserai, i’eac.

"separator"> cimetière de Noyelles-sur-Mer to3nce sur lsité Litdee ilrs cral ranonstrucfuetièdill srs cOpaun gr="d nomb/> ievaide bserverrranonstruineludesrre. Cpeitbser6écreièrel paerchersleere. ’Opale a p cet> < ievaihi.s la g’Opale Nordranc Pinamees Amai08as deonc N mednees Anc Bé a">L,’Opale Val ou l’hiR#-->lntenYrver lévoqurs chif4 |etrucdprmals is.ocs cet>ie. liseurs enncacismtenTsearfLittoro 0cehui, l v séjà consonstrucfuir doccades ed de re lphabétiseurs eou d de re" medies trvn Chin de repolieiseurs egrâce l’histn partre veccdprétup.iv08 Certaiivres cimetière de Noyelles-sur-Mer to4nce surDommentbser Cpeitbsers did" hbse 2nt avaidg’eser" me/p n F" hmov> g < ai0srs cral après la guerre. Certai :gr=ffieis> g <écretsoral rprès la guerre.ou uerre. sc- #div0. Àchifi en Fran Aujoun 3aux côtvomb, lut ae mires ciins rEu5.pnMer tmirgro de rprp elef="httmunailrs cn détup.iv08"> dommereisen08 Certaiiv’hui, ls didls.guer làne cainires sonquetièredprp rverirye dearedprmêe/p 4 |ghersleertruir,tmirc. Ngo-inoi ation &#>Hail=dp trgueil" href="http:Le lible ">

re Guerre mondiale
CNRS éd., 2012, 560 p., 39 € »,d e sur les dynamiques m ntent=ions

Liv h3 4" title="Signalerp

p. 174-175
re Guerre mondiale
CNRS éd., 2012, 560 p., 39 € »,d e sur les dynamiques m > [E er3">L]ntent=ionsLl v 19luton a> a><7. URLpan>Ngo-inoi ation &#>Hail=dp trgueil" href="http:d="text" ible ">

p. 174age de réfontent">urocHeaHead-CERI Scietrus Poerescreatorsle="mêe/cHe"sectih4>/a>p. 174areen" /> 1Lg>Héls="sepmbepan> : :/em>p. 174-ullr" scga>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>n class="sep/a>1Lg>Héls="sepmbepan> : :/em>p. 174-ullr" scga>1srong>Hélclass="sepmbL <érossiteLangnef="hcompat-08"> à la refdiv08au Jap n="sepmbe ref=pan class="ss="s/a>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>n class="sep/a>1Lg>Héls="sepmbepan> : <2455tElement.className = 'js'an> :/em>p. 174-ullr" scga>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>n class="sep/a>1Lg>Héls="sepmbepan> : <2484tElement.className = 'js'an> :/em>p. 174-ullr" scga>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>n class="sep/a>1Lg>Héls="sepmbepan> : <2485tElement.className = 'js'an> :/em>p. 174-ullr" scga>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>n class="sep/a>1Lg>Héls="sepmbepan> : <2478tElement.className = 'js'an> :/em>p. 174-ullr" scga>1="36e cubtitle e sur les dynamiques m nt/a>epmbe xt">epmbeli>ref="71">Nmorros<2456"=T ales href=id="w/li> ">epmbe ulNgo-inoi ation &#>Hail=dp trgueil" href="http: (dir.)ible ">

Ngo-inoi ation &#>Hail=dp trgueil" href="http:lic"367iblets">Sommaire -
49">Mots-clrs tml">Accusp;| < ">
51">Gécybox/jLiv l">Accusp;| < ">
52"title"ologjLiv l">Accusp;| < ">
53"=ThtmapLiv l">Accusp;|e ul | 367a> | =ingPscga> #breadcrumb -yea tou017iv id="docRbr/span> :
1983nt v t="Li aradimapLiv | rations 3Plan du site
Le 3e âgeodpreLangne6""title">Migrations09hlan du site
Fash nMix""title">Migrations 0hlan du site
Feism.issueName" cont"title">Migrations 1hlan du site
Diaspas ingne mornt"title">Migrations 2 l">Accusp;| < "> #breadcrumb -yea tou014iv id="docRbr/span> : <2701top --> Ltribxil" clli"3ronsonstru""title">Migrations05hlan du site
L'AfrpLiv.qualifirsebtitle">C60 p.,iseurs ""title">Migrations07Plan du site
Le Jap n trysleMigrations02hlan du site
Diaspas marocui,rnt"title">Migrations03Plan du site Algratieoironstruc:e rehttmunailrs d> sti ""title">Migration295hlan du site Musuld="m.issutonistesconsGr="do-Bé a">L""title">Migration299hlan du site
Migration290hlan du site
Diaspas sriMigration291hlan du site L'meta name=" Opale eusrsest"title">Migration293Plan du site L'nd" href ns rdéba""title">Migration294 l">Accusp;| < "> #breadcrumb -yea tou010iv id="docRbr/span> : <978top --> Cuisi"m.issu6ét- #dicest"title">Migration283Plan du site L'penelcdu pied | ration285hlan du site Lar Lm.issueName" cont"title">Migration288 l">Accusp;| < "> #breadcrumb -yea tou009hl id="docRbr/span> : <75 L""title">Migration277Plan du site Hr en Chineneneta name="sine nama 4 |gheralt"title">Migration278Plan du siteimpremrse)Pl 1774anre Guerre mondiale 1775ière Guerre mondiale content="Li Ma (dir.), Les Travailleurs chinoisiteNamin" medies r iPolieiLivr dp tnt="1142-8 l">Accusp;|e ul | 367a> | content="Li Ma (dir.), Les Travailleurs chinois reen.cs 1 tohet="Hv>1 to/> FlvaiRSS l">Accusp;|e ul | 367a> | contennewsles Cr name="q" value=">Le.Letrtr#62; Accusp;|e ul 

Musrsebfor Bai, Hélène" /> 7sep/divigraccusp;| | content="Li Ma (dir.), Les Travtop --> Pohuiloi deevu consScietrus humai"m.issusocielPscgsimg ali < 

/a>p. 174ta na">ille doc" cle">Liv é en 201res/a> content="Li Ma (dir.), Les Travailleurs chinois iteName">impremrse)Pl

content="Li Ma (dir.), Les Travt>N aadhratone l

meta http-equmeta http-equiv="Content-type src> js"httmheamin"jxte">meta http-equmeta http-equiv="Content-type>//meta http-equmeta http-equiv="Content-type src> js"text/css" href="css/image.css" peen"jxte">meta http-equmeta http-equiv="Content-type src> js"rty="ogamin"jxte">meta http-equmeta http-equiv="Content-type>//<).lboxy(fun clas() { jQref=.ajax({ a=ync:èsue, url: "bs"><" mediaclefdby&/em> edDataClefdby ); jQref=( ': href="#a a[
clefdbyclassion deivig' ); jQref=( ':clefdby li' ).css( "mar in","1em 0to); } } }); p-eq}); //]]e">meta ht hrefPiwikble b/a>]); p-eq_paq.push(['’ak:00+View']); p-eq_paq.push(['enableLinkTaking']); p-eq(fun clas() { s="savvairupe="text" pk.labocss" Travt; s="sav_paq.push(['setTak="Url', u+'pk.php']); p-eqav_paq.push(['setSlefId', '3']); p-eqavvaird= content, g=de dirieml; cha('nt-typ'), s=deesiml; chasByTagdiv>('nt-typ')[0]; p-eqavg /> ='iv="Content-typ';vg a=ync=sue;vg d., 2=sue;vg src>u+'pk. ns id="N=de.idlhBe" me(g,s); p-eq})(); p-">meta ht n" /> EndfPiwikCo ble bbbbbbbtp-equmeta http-equiv="Content-type src> enerator" content="Lodel 1.0" /> meta http-equmeta http-equiv="Content-type src> enerator" content="Lodel 1.0" /> meta http-equmeta http-equiv="Content-type>" /> p-eqjQref=(ccess"><).lboxy(fun clas($) { sif ( $.fn"css/imag == u"defi"md ) { s="savvvvvvv$eesiSt-typ( enerator" content="Lodel 1.0" /> ')"css/imag(); p-eqavvvvvvv}); p-eqavvv} else"{ s="savvvvvvv$('a.ifriv>')"css/imag(); p-eqavvv} p-eqavvv (diurl= p-eqavvv$"jxonp({ s="savvvvvvvurl: ('enerator (didel 1.0" /> < (di (dic c>'), s="savvvvvvvc.gubak:0riv>rnal 'c.gubak', s="savvvvvvvsu="tex: fun clas( '+ '+ '+ <" mediapdfepub&n mtoirdurl=1", p-eqavvvvvvvavvv tsu="tex: fun clas(msg){ p-eqavvvvvvvavvv tvvvv$(':dlLinks')" actnd(msg); p-eqavvvvvvvavvvvv} p-eqavvvvvavvvvv}); p-eqavvvvvvv}, p-eqavvvvvvverror: fun clas( inivig'); p-eqavvvvvvvavvv$"ajax({ p-eqavvvvvvvavvv t ttp-e: "GET", p-eqavvvvvvvavvv t turl: "bs"><" mediapdfepub&n mtoirdurl=1", p-eqavvvvvvvavvv t tsu="tex: fun clas(msg){ p-eqavvvvvvvavvv tvvvvvv$(':dlLinks')" actnd(msg); p-eqavvvvvvvavvvvvvv} p-eqavvvvvavvvvv}); p-eqavvvvvvv} vvavvvvv}); p-eqavvv$(':plg"<" me/p li').lg('touci (d', fun clas(e) {}); p-eqavvv$('/> [tton q]')"ccess(fun clas() { s="savvvvvvvif ( $(this)" ttr('"subm') == 'dition.orr' ) { s="savvvvvvvavvv$(this)" ttr('"subm', ''); p-eqavvvvvvv} vvavvvvv}); p-eq}); jQref=(ccess"><).lboxy(fun clas($) { $(fun clas() { if ( content=cookie.iddexOf("__cookie t=1") == -1) { $("re G>")"lass("a Chafiq, De\"cookieiv="\">Enoro 
i0 0ce"Accutrvn aa="tptez l'utiliseurs enrehtokieiivriv> conten --> contencelPndaader id="q"="sepéd avaipnnotrusor"> accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< p-eqavvvvvvvavvvvva
contencelPndaader about">Enosavn Cdpludivigra /ulusp;| <<<< contenhypotheseaader">itle"> accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< p-eqavvvvvvvavvvvva
conten type="application/rc calo Lm-notebooks"tCecalo Lm.de arnev0or"> accusp;| <<<<<<<<<<< /ulusp;| <<<< | /div18.cga> v> contennewsles Cr name="q" value=">itle">Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< p-eqavvvvvvvavvvvva contenid="q" name="q" value=/iddex t.php?a=age de réfoitle">aPl accusp;| <<<<<<< /ulusp;| <<<< conten type="application/r14043"t a hre2016 Mar3">-rt="Hcga> put typeenid="q" name="q" value=/"Recherche" /> a> ieldsetusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< p-eqavvvvvvvavvvvvaref=pan class="sepmb<<<<<<<<<<<<<<<< p-eqavvvvvvvavvvvv " /> //journale="ul" value/p> a> radioue="htthe --> radiouetton type="submit" title="Chercher">Chercher <.orcke"conorcke"ue/p> radiou>title">Cstviv abel radioue="htr">Chercherradiouetton type="submitto/> abelr" mhtr">Chercherradiou>title =cconencco-id="q"="<
1bg-ons/?mbeqavvvvvvvavvvvv "otle">v> beqavvvvvvvavvvvv "oulusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> ccusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> sp lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>Titbs dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d e sur l& dynamiques m d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>Enob/di dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<> spécp.,isé"> co> à la cconéetrusras>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> m d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< m lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> ccusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> sp lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>Edi"dec dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d Musrsebfor Bai, Hélène" /> spsp t>Supp’o dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d Prpi> eser c" cle">Liv d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>E ille dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d é en 201re d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>ille impremé dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d 1142-852Xre d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< m lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> ccusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> sp lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp t>sep&egserv;s dtusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> spsp d Barr prom mobilre veccaepur voir drcp., via Cair" m d sp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< m lusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> ccu
en type="application/r11526">Vn Cd">C <’Opale oecalo Lm.Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< aulusp;| <<<<<<<<<<< accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< "> 1bg-ons p. t" <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< e surDOI / RéféreicesPl ccu navEntities><" mediacleext" classf0ceste référeice l">Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<"> aulusp;| <<<<<<<<<<< accu /> /DOI / R9 €. 1bg-ons p. t"

Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<"> "> 1bg-ons p. t f m-siv>-a e surDu mêe/cHe"secti ccusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<< e surcreatorsle="mêe/cHe"sec title">Cstviv spsp le"> "docPagin 1ng>Hélclass="sepmbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbepan> : "> 1ng>Hélclass="sepmbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbepan> : "> 1ng>Hélclass="sepmbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbepan> : <2455tnre Guerre mondiale "> 1morr>epan> : <2456"=T ales href= l">Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<"> aulusp;| <<<<<<<<<<< accusp;| <<<<<<<<< aulusp;| <<<<<<<<<<< >Accusp;| <<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<"> aulusp;| <<<<<<<<<<< accu /> /Du mêe/cHe"sec ble bbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbb aulusp;| <<<<<<<</hare> a>=cconencco-twittatio contentwittat.com//hare? hre=%3C <+err%3A/em>%3D%22fr%22+/em>%3D%22fr%22%3ELi+Ma+%28dir.%29%2C%3Cem%3E+Les+

twittat -.ope="< =cconencco-facebookio
consten typfacebook.com//harer.php?u=%3C <+err%3A/em>%3D%22fr%22+/em>%3D%22fr%22%3ELi+Ma+%28dir.%29%2C%3Cem%3E+Les+
e2016 Mtacebook -.ope="< =cconencco-google-pludio
constenplud.google.com//hare?url=%3C <+err%3A/em>%3D%22fr%22+/em>%3D%22fr%22%3ELi+Ma+%28dir.%29%2C%3Cem%3E+Les+
e2016 Mgoogle -.ope="<   -rt="Hcga> ref=pan ref=pa ref=pan &nbarm> =cconencco-ons/?iv <<<< />[if lte IE 9] "> nk reln>/tylesheet"
consten" content="Lodel 1.0" /> > p-">lass>