Navigation – Plan du site
Articles - Idazlanak

Baladen itzultze eta moldatze moduez

Patri Urkizu
p. 479-500

Texte intégral

1Jakina da baladak etorkiz pertsona baten sorkuntzak direla, baina honen izena gehienetan urteen eta mendeen poderiopean galdu egiten da, anonimatoan erortzen da, eta berea bezala herriak hartzen duelarik tradiziozko bilakatzen da balada.

2Orokorrean baladek eredu folkloriko unibertsalak erabiltzen dituzte lehen ekai gisara, lekuan lekuko bereizgarriak hartzen dituzten arren. Batzuetan ezaugarri historiko zehatzak mantentzen badituzte ere gehienetan partikulartasun hoiek galtzen joaten dira baratxetto egiantzekotasun nobeleskoa hartuz eta orokortasunean murgilduz.

3Nolazpait esateko, balada nortasun propioaren eta beste herri hurbilen edo urrunen jenioen topagunea bilakatzen da. Horregatik saiatu izan dira zenbait ikerle lehen eredua edo arketipoa aurkitzen aldaerak heien artean konparatuz. Horixe egin zuen Lachmannek bere metodo ospetsuaz eta hari jarraiki izan diote Doncieuxek frantses eremuan eta hala Gavelek nola Orpustanek euskal alorrean : azken bi hauetarik lehenak Berterretxen khantorea aztertuz 1924ean eta bigarrenak Atharratze Jauregian ikertuz 1999an, hobeto irakurrri eta konpreni ahal ditzagun.

4Halere Daniel Devoto hispanistak ikerketa metodo zaharkituak kritikatzen eta metodo berriak proposatzen dituelarik, kontsideratzen du, adibidez, metodo geografikoak mapak eta mapak eginez, eta ehunka bertsio bata bestearen ondoan ezarriz hala nola arketipoa bilatzen saiatuz ez duela zentzu handirik lan horien emankortasuna eskasa delako, benetan interesgarria dena aldaeren funtzionamendua eta funtzionaltasuna aztertzea baita. Honek ematen baitio benetan argitasun berezia eta sakontasun gehiago ikerketari eta ez asmatzea sekula kantatuko ez zen arketipoa.

5Beraz, Gavelek ematen digunean berak eraiki testua, hori inork inoiz kantatu ez zuen khantorea zen, - ez bazuen berak sortu eta gero kantatu-, baina dena dela balio digu bere azterketak, zeren ohar historiko, filologiko eta literario askorekin batera aldaera hauek nolakoak ziren agertzen baitigu.

6Piarres Lafitte eta Louis Dassance-k menderdi bat geroago Khantu, Kanta, Khantore (1967) esku liburuttoan, - aurrerantzean KKK bezala aipatuko duguna -, Gavelek proposatua hartu zuten beste bi bertso erantsiz eta noski zenbait zuzenketarekin batera beste errata batzu burutu zituzten, kopia guztietan gertatzen den bezala. Hala, ahiirkaz > ahürka, bestera > bestila, Buztanobi > Bustanobi, Buztanobira > Bustanobila, hirur > hiru, orhit > orhoit,...

7Jon Juaristik ematen digunean Flor de baladas vascas (1989) liburua, besteak beste Balada zaharrak, Euskal Herriko baladak, eta Europako guztiko baladak edo balada paneuropearrak aipatzen dizkigu eta zenbait paralelo aipatzen. Paraleloez aparte guk aldamenean ipiniko ditugu zenbait adibide ikusteko nola funtzionatzen duten itzultzaile eta moldatzaileek.

8***

9Lehenetarikoa Françoise Barrenquy-k egina 1809an eta Santiagoko Bidean gertatu mirariaren itzulpena da. Ezaguna den bezala XII. mendean hasi zirenean bidaia propagandak egiten, Calixto II-a Aita Saindua Jundane Jakobe Handiaren buruzko zenbait liburuxkaren egilea dugu, hauen artean De Miraculis Sancti Jacobi latinezkoaren idazlea, non V miraria geroago ezagutua izan den Urkatu piztuarena bezala. Latinezko testua frantsesera, gailegora, katalanera, gaztelaniara eta Europako beste hizkuntza gehienetara ere itzuli edo moldatu zen, euskaraz Jundane Jakoberen bizitza eta heriotza kontatzen duen pastoralean ere ageri dena.

10Bertan kontatzen da nola Errioxan Santo Domingo de la Calzada herrian (non donde cantó la gallina despues de asada, lelo errimaduna maiz darabilten) gertatu zen miraria. Bertsoak, kantak, ipuinak eta antzerkiak egin ziren mirari honen inguruan eta honela moldatu zuen Barrenquyk frantses testua :

Quand nous fûmes à saint Dominique Saint Domingora nintzanian
Hélas ! Mon Dieu, Elas, jinko jauna,
Nous entrâmes dedans l'Église Elizan bama sarthu nintzan,
Pour prier Dieu : Othoitze egitera.
Le miracle du pèlerin Han ikusi nin mirakuilu
Por notre adresse Pelegrier heltia,
Avons ouï le coq chanter Oilarra entzun khantatzen
Dont nous fûmes bien aise. Hareki oilo xuria.

11Argi eta garbi dago euskaratzaileak ia zuzenzuzen jarraikitzen diola Lorsque nous partîmes de France abestiari, zein Les Chansons des pélerins de Saint-Jacques liburuan aurki daitekeen, Frantziako Troyes-en plazaratua zen 1718an eta jada XVII. mendeaz geroztik Frantzia osoan barreiatua.

12Aldaerak eta eranskinak oso ttipiak dira, noski, besteak beste, oilo xuriaren eransketa. Iruditzen zitzaion, antza, itzultzaileari oilarrak behar zuela ere bere kidea. Pastoralegilearen antzez-oharrak ere honelaxe dio : Jaki pularda eta olaskua eta kantatzen has platin.

13***

14Hel diezaiogun orain beste kanta bati.

15Jesus Cid irakasleak esaten digunez, garbi dago Judu herratua balada ere konplainta frantses baten itzulpena dela. Baina euskaraz badira aldaera ezberdinak (Barbier, 1933, Azkue, T. IV, n°XXI, Donostia, T. VII, n°617, KKK 145. or, Satrustegi, 1967) non ikus daitezkeen itzultze modu ezberdinen funtzionamendua. Beha ditzagun :

16Honela dio frantses orijinalaren 11. bertsoak :

- Isaac Laquedem
Pour nom me fut donné ;
Ne a Jérusalem,
Ville bien renommée,
Oui, c 'est moi, mes enfants,
Qui suis le Juif errant.

17Barbierrek eta Dufau-k emandako bertsioak orijinalaren 24 bertsoak ditu itzuliak eta 11. bertsoa honela itzulia :

- Izraelgo hirian izan niz deitua,
Jerusaleme famos hirian sortua,
Satisfa bedi beraz zien izpiritua.
Jaunak, ni nuzie bai, Judu erratua.

18Aita Donostiak, aldiz, Atharratzen 1927an bildu zazpi bertsotako kantan 11 .a 3.a bilakatua da eta honela jasotzen du :

Bai, Isaak Lakeden
düzii ene izena,
Jeriisalemen sorthia,
herri hanitx aiphatia,
Jesüs jaunak haitatia.
Eta ni hanko semia,
Bethi malerus nizana,
mündian paregabia !

19Beraz, ikus dezakegu koplari lapurtarra eta zuberotarrak aski molde ezberdinetan itzuli dutela orijinala, baina bada bertso bat non orijinaletik bereizteko biek hartu duten bide bera, alegia, erromesari hiritarrek ezkeintzen diotenean un pot de bière fraîche, biek zerbezaren ordez ardoa itzultzen dute, hobeto esateko, Barbierrek arnoa eta Bedekarrats Atharratzeko zapataginak ardu.

20***

21Har dezagun beste balada bat, KKK-nElhorri xuriaren azpian bezala izendatzen dena, adibidez. Damase Arbaud-ek probentzalez egindakoak bildu zituenean Chants populaires de la Provence liburuan (1862) Les Tres Capitanis bezala bataiatu zuen, George Doncieux-ek Celle qui fait la morte pour son honneur garder eta Henri Davenson-ek, La Belle qui fait la morte.

22Davenson-ek dioskunez, hau martxa kanta bat da, alegia, soldaduen artean moldatua XVII. mendean eta Frantzia osoan zabaldua, bai Bretainian, bai Okzitanian, bai eta Euskal Herrian.

  • 1  Bitxia da nola Joseph de Canteloube-ren Anthologie des Chants Populaires Français groupes et prése (...)

23Ikus dezagun adibidez nola ageri den lehen bertsoa Loteko bertsioan Canteloube de Malaret1 batek bildua :

Dessous le rosier blanc la belle s'y promène
Blanch « comm » la neige, belle comme le jour.
Trois jeunes capitaines lui vont faire l'amour.

24Azkuek kanta honen bi bertsio bildu zituen, halaber Aita Donostiak. Zavalak, aldiz, hamabi, baina Agosti Chahok bere eskuzkribu argitaragabean badu bertsio bat gure ustez zaharrena edo bederen testu frantsesa zuzenkien segitzen duena, eta honela hasten dena, hain zuzen :

Arrosa xuriaren artian anderia luak hartu,
Elhurra bezain xuririk, ekhia bezain ederrik,
Hirur kapitain zaudian khortez inganaturik. (ff. 158-165)

25KKK-n ageri den bertsioa honakoa da :

Elorri xuriaren azpian anderea lokartu,
Arrosa bezain eder, elurra bezain xuririk,
Hiru kapitainek deramate gortez enganaturik.

26Anderia, neskatxa, « la belle » frantsesez, probentzalez ‘belo filho’ garbitasunaren irudia bezala har daiteke noski, eta edergarri zenbaitekin konparatu ditu poetak : arrosa xuria, elorri xuria, elhurra, ekhia...

27Faire l'amour esamoldeak ez du esanahi, noski, ordain errezegi batez gaztelaniaz « hacer el amor » eta euskaraz « amodioa egin » oraingo gazteek diotenaren arabera, hacer la corte. khortea egin baizik. Aita Donostiak bere 191. zenbakian ordea, garbi dago ez duela konprenitu ongi edo berak edo edizioa prestatu duenak, zeren ematen duena gorkiaz engeyaturik den eta ez duen itzultzen.

28Chahoren bertsioko bostgarren bertsoa desagertu egin da KKK-n, zeren agertzen baita soldadoaren nahiaren betetzearen adierazpena : Aspaldian desir zünina orai düzia gogatü.

29Badu, gainera, halako parekotasun bat ixtorioak Jesukristorenakin, hau bezala hirugarren egunean pizten baita, - surrexit tertia die-. Anderea hila bezala jo ondoren pizten da, eta oihu egiten dio aitari, hilobia idek diezaion eskatuz, bere zergatia argitzen duelarik : Birjinitatea beiratu nahiz hila egona nüzü.

30KKK-n auzapez eta apaiz bertso-biltzaileak, berdin dio, frantses orijinalean bezala hemen bukatu beharrean balada, beren moral ukituari jarraiki, bertso bat erantsi beharrean aurkitu dira, eta sari gisara neskatxari agintzen dio aitak jaun gazte aberats batekin ezkonduko duela. Benetan soberan dagoena, dudarik gabe.

31Doncieux-ek balada hau eskandinabiarren artean ere aurkitu zuen, eta antza denez hemendik Bohemiako eslaboengana pasatu zen. Hala, bertsio txekiar batean neska moldabiarra da, eta hila bezala egonen da ere amorante turkiar batengandik ihes egitearren.

32Juan Mari Lekuonak bere Oiartzungo kantutegia bertako herri memoriatik (1999) liburuan dioenez, Errenteriako ehiztari batzuek Etxalarren ikasi zuten aldaera bat eta Oiartzunen landatu, hau sei bertsotakoa delarik.

33Bestalde Chahoren aldaeran eta KKK-n bigarren bertsoan ageri trozatü, trozaturik aditza, Loteko bertsioan ageri ez dena, eta etorkiz troussa- tik ‘bildu’, (‘envolver’ gaztelaniaz) letorkeenak pentsarazten digu aldaera gaskoin edo biarnesaren bitartez sartua izan zitekeela gurean. Interprete kantari ugari izan ditu frantses musikan, hala nola Mouloudji, Serge Kerval, Jean-François Dutertre eta euskal munduan Anje Duhalde.

34***

35Neska ontziratua-z mintza gaitezen orain.

36Zavalak hamasei bertsio ezberdin ematen digun arren, denak Brodatzen ari nintzen... sailean sartzen dizkigu, zein den KKK-n ageri den titulua ere eta lehen bertsolerroaren hasiera bertsio batzuetan. Jon Kortazarrek, aldiz, Neska Ontziratua bezala izendatzen du Julio Caro Barojaren omenaldi baterako egin artikuluan. Doncieux-ek L'embarquement de la fille aux chansons, Claude Roy-k aldiz, La fille des sables, Ternuako bertsioetan Charmant matelot, eta bertsio katalanetan El Mariner bezala. Gaztelaniazko bertsio laburtuan, zeinek baduen beste bat luzeagoa sefardieraz, El Conde Arnaldos, bezala ezagutzen da.

37Neskaren bahiketa eta honek bere buruaz beste egitea oso zabaldua dago mendebaldeko literauretan eta badu antzekotasunik Hirur kapitainak gaiarekin. Bretoieraz ere ageri da guwerz batean, zeinek hiru aldaera dituen. Hemen kortsari ingelesak Bretainako kostara jaisten dira eta neska gazte bat bahitzen dute. Neskatxak bere ohorea salbatzearren kapitainari eskatzen dio zubitik pasiatzen utz dezan eta halako batean bere burua itsasora botatzen du. Bertsio batean arrain batek axalean mantentzen du eta itsasertzeraino darama.

38Noski, bukaera honetan nabarmena da koplariak ixtorioaren happy end baten bila dabilela, eta Bibliako oroitzapenak dakarzkigula, alegia, Jonas eta Balearen ixtorioa.

39Leit motiv delakoa garbi dago elkarrizketa honetan eta frantses bi bertso hauek direla :

La chanson que vous dites la voudrois bien savoir
- Entrez dedans ma barque et je vous l'apprendrai.

40Zein itsasoa iraganik Ternuan honela kantatzen den :

La chanson que vous chanter, j'aimerais de la savoir (bis)
J'aimerais de la savoir sur le bord de l'île.
J'aimerais de la savoir sur le bord de l'eau.
Toujours prè des vaiseaux, charmant matelot.

41Eta horrelaxe bukatzen dute gainera bertso guztiek, charmant matelot, alegia, txo ederra. Dena den Neska Ontziratua bezala izendatuko dugun balada hau gurean lehen aldiz oraindik argitaratu gabe dagoen Chahoren kanta bilduman bi aldaeretan ageri da (ff. 161-164). Batean lehen bertsoak honela dio :

Aldi batez ari nündüzun sala baxian brodatzen,
Ezkutari bat entzun nizun galeriati khantatzen,
Galeriati khantatzen eta kobla ederren emaiten.

42Eta besteak beste honelako sarrera dauka, ezkutaria jada kapitan bilakatu delarik :

Aldixe batez nenguelarik sala baxian brodatzen,
Kapitain entzun dizut itxason gainen khantatzen,
Itxason khantatzen eta kobla eijerrik emaiten.

43Europako beste literaturetan ere ageri zaigu gaia esan bezala modu eta era ezberdinetan. Adibidez katalaneraz El Mariner bezala bataiaturiko kanta bertso hauekin hasten dena :

A la vora de la mar
n'hi ha una donzella
que brodava un mocador
que es per la reina...

44Frantsesez, Roy-ren La fille des sables bezala deitu bertsioan honelako sarrera dauka :

Dans la ville des sables
Y a-t-une fille a marier.
Sur le bord de la mer
elle est la qui écoute
le marinier chanter.

45Badu ere parekotasunik gaztelaniazko El Conde Arnaldos erromantze ospetsuak, zeinen bertsio anitzetarik batek dioen honelaxe bere bukaeran :

- Por tu vida el marinero digasme ora ese cantar.
- Respondiole el marinero tal respuesta le fue a dar :
- Yo no digo mi canción sino a quien conmigo va.

46Eta sefardiek badute beren errepertorioan italierazko aldaera zeinek kantinela eta guzti honela dioen :

La bella monta in nave
Kominsyya a navegar,
Laran, larin don dela,
Kominsyya a navegar.

47Armstead, sefardien literaturan aditua denak dioen legez, italierazko mailegu horiek adierazten digute behin berrik ro,poets deraz,k navmuln artteralismoakigu, zgaineraehirian izan zitnkan, hoto hisdabiadez noaseri hiriorioa.

46 ean

34***

40Har dezapan>Zavaela jasoteta ez dE-t-den Frants-ren 41-zeur doa, etkin gzuriuruaz brdinetF» frantseraitu bertrri den titketan agei Ezagu gz jasozoi xurimeto ja oso tri suan gertat dieza herrionelian en don /jni dena.

42Je de lssa-

43 alegngo gatasuna i agintz honeas kanages mo phizartzeraconarratzzan etengandde ikitzen ddigu be hire jaun gllaskua igu bik emuestihobakiaadieraza agerbezaPan sgngts-uen beala meta horonela molzetaabe eran :

44eondueo md kne'île.

45tde ezberkneas kaute gainconarristenzitue.skal Hellor dko oroktsio batzutigu beuk aldaindakoa, bainn baedo ugo biaPan sgngdakle=". Bai baPan sgalntF» franelesk eronerezia ko, mirarIri ingeler />Jerusezia Madngas vrzalabs="cuetgindaktenziseta eusako bertsioantuz, oz deTo oz ezia Ari inseaad164)dkaute gainak. Aita Donostita b bertaek hiru alleloez apa(H>Nolrn arrle=ilpian andhahorhozubi1922zut;933,on ga,aint DominiLacko saahorhozubi1923ldio;apalgirratzen3nndean L zahz hem933,on o diel mala"cuetubi1922zu)azte bun bereK puledi bberotarO izirrtsij itsa1935 batena, eta honnak ddauka :

46  Bitxiadde ik hala no a marrena o a oengK naba depitan bila,/em> ean zun galn/stihobakjostraza agelssa- bezaki, tzullot, belot,gon da, et Othobatertes z gaia eatu ditigu.

34***

46N,enuaZavaean Uaincain xuremeng, zeinko Biatua bezala izendatzeri d Lan lehen alres Lafindik argitaratu znt=" batena, eta tang>-z miurkitu ski, besteak besnek euskal alordeTxnt D Peee foantla oaBnn i, bai pan>Jon Juartigu.

4638La cha. 1100 aux chanba mMoyen-Age fu19er">ik 8),alak haman bigarago maldiko arren arte-n agerlan bitena, den tituren . Egi eta garbi dMalicoait >BestrdinGabr DanYacoub,no a mnYacoub,nHugdespuesCToujezaitteak bk)ezz dari k baduen bertsem>77)enri Daveierrek Jon Juaristik ematen tbaduen bertserlandesagene eta eusgun batbaizHa egean konpart doatean lehen bertauka :

41er bhotBdbholot, bezala ezuaaraz budigNau f>müezia Mgo mendebalagerlateanrabiskal mko dena, hain z,etan etarlansus" mreste baladauzte eaibadu antaoral ndatzeri d ong>PcksCTtu ult eta frantren kantakaratzaillaurogamasei bertean aurkittitigu.

42 erroma gaiar,etan eta frantses teketarelobukatu beanr dena.

41

39

42

46

41Best,etan agerikiz pertialadaueta frantsko bertsioan ageri ez modu eildumtu beten dueta halt Juauastena honi xurlots,strags" miaoiek hijerru bbihoerant puorijirtez ntatzen d darama.

8***

46 alegia, Llaudi Rua udelot,

38Lehenetariren een, Frantzir, elestrdinetpan>Davensonigu beuketubi-ek dioskunela daitI mrekal Hetginiedu folzailezko masklzetaizzeedaukaenetan ean zm>guwerzrian sz kga odatu zn : azada tan Davetses mpfillerroaure uszen d ko Bnren le s re lbelot,goirabe darama.

46éhelertsin andbatek bimodu -en plazaraean Soun>Dirzei nPyrénusabnce lixrenruan 91862) Al agdnslssa- ean rnmo da, et Oegia,azuatua bezala izeuaapan>Zanzitue.sBi, be,alak iehunka bertn/suedBian s-o bj itsa1898ay-ren bezala adira tituluamabi, ba denainern beHan ihalakko ditrle lehdu n : aehen bertsean konparthen erituari jarraikitzen diuzenzuain zuzen :

45 Dena, eta honekaoriek adiialdekgnta enadon /jnhirtsuderren eaditada heztuarem> baizHoz den : aehen beetekin konzteruzen :

43Argi eta garbi ,aina ,euek no ren funtzionamenden eri Haertaez ntatzen degu kopleta moldatz biaDcd der />éheler-hahoren bernnkiiak ixtorioaren si ns" mjorakn... bezala ezagutinaeizkihau gur bate nta ala aismtu b,zii ure loezleieraz, ean Al agdnslssa- bezal> baiama.

39***

42

46e Bb-kaera gaseur -k aatu znta honko bert-rizkGa. Pn Gu />aumib-ka» frantsaGra gantsotako kerrek deta aakoak bildu zitue. T krtisada zerb ageek di/em> bola pan>Davensonlua eik ematen d ko nela eta guren

41aumib-rroaure turetalijiainerle jau jarogilea tako k,/em> eta ure dre ljalluxe Albterpdatukbilakrdiotenarerpdatz zah-k earrak aipatren egin zdena.

46

43 aleg dre ljalluxauerzaean L mRobhoe fostaa oso honele-eta noldatz tuGau gurDhaibJundGeusk zubiLukurratzjaubegbrtiian izeenean bi.iLukurratzfamilibainakmra krk hireldi batI mreeta Euskal Hsotar lrtsudeehenetariian izeenago mtsio anzapez Izur modu Lf>moan bski, besteak besb andbagin zdgokotiallak hamn bigarren bertseta hongelzan dnen zitza da koplriuzen :

8***

46 a bigara An Oransenua libliaen omentn/em> xa, A amzsotuek u Isaapuezbetekoxrnabirugarrm> Zizpioanegingin artirtseta honere ez haatu zPBarbi Toe o Etchahartzuo a o Sola bat Kdre rzt -k a jo onduzen :

45Bes kapih-k e eta HeMeilhacmodu Ludovigzen.lv, Roy-ere tiktena, eaurtako kerrua erags aera diaizHa egnla nda aren hasi» frantsatre eta euskuzen :

43

34***

42Hhta sol nik genuaOGureavbeNad Arbaud1858an9t ba rnrizktistrdiian slakkoldu zi862) tvoudrh>trordsgian32).OGureavbeNad Arditu pkrri eta osi o, bstu frantsRoutenxban9jdieu eni1820nt zan Ple san9t la1893ue. Negozerostuerzaean k ro,pr modu ses muronela moltatu zean bere bdena, ste bn en zen artean chan">ikchan">ik ean Noun>a vf chan">ik

46pi bezazpi be bdo baFrantnela ii/edim> ela moltegs aera a da koplaoski, bukatea t Juaeatzen deko k,/az,

41txo edezen... Dena em> bezm870trhoAtatxaAbbozastenaLorviJoindakgo edso honeen etazirn eszeila,/bi, bahs="cugoaa mrhoSarapih-k azirn eean k rmn kihonere ez haaenkgo edsgn eadt iek hije,tzn. Adibuze Joaitai>pij s-o a jourkiz Gerlbelot,Nol iziraeginem> bezala ezuasunik Gelloreza heioa pelot, bola m870zutroa sou,lot,

46 ela mo antaoervillnbla vtan so. MdikotoarrMddonoarral, a toa » frantsesKatz, i rrMdddnle erek JBne-M aisten dita euskatan biladena.

34***

8HGau gaLondr senkhia.ua alegia, Hek eb="pdeada zahnaiselrts elot,Eu eta genrule=". palraPan sgalu zuen, Fran zuIngalaseaada,aiinemitmusikSerman zuAlba palraean>Eta b)dinn baE prestBrestsioantun baetekolak hakapihdJulibo Verena, ari ingtk,n» frantberak pan sgngtberakmal 164za bigarreeta euskaedesagrtsotigu aldaeso gun edo edizeik emikan, hala nses mutak, du beari udena.

41 delnarbi dna, eta hona> beae idnuzen :

45 alegel Hk ix a >Besttari batzak, zeiez atistsonigu nertu kiiartzuzen artzekbilzeieen rdinerromaz gezaHauadon /e kantakadataiond>Eta , eauetesez,zeberosbeieaute HetginiHan kiiarmrnrizkxan been olsarratzgoamd dna, ofderazlde ezberdialdeangltzailean, hala , ofderal/>ekiragrosbeda izi xrnrizkr-z olzakzaHauediian slagrnografemoriiHan ahar daieuek nodbagin zerromazkiiarena,audXVI.rago mteezbts tikinetua ertzeraFlbadasazkomen. PBn o, btso haueka,ski, besteak buze Pien zbBruHohoe, (-ak, zeiean

43 derain batan aura -teadna eluein itzubiheza bgaatehrt-ren Uue vottaécâin ea cérclssa-ik bezalfinauodatraz ba,zii ure z9t ba-joalageriean nxirlo-gaiar,lot,Beagr)a ta euskroelanetan gink diseiziratsuair behilziratsusa iz-hilziratiner

34 ela mzteruz;/bi, baDuny-Pétré-stita b ber a, - bieda izi azpur krk batenganden iarren -, ere eta lehen alnt83aKKKik argita a, eta garbi dxek frantses erituari jarraikitzen diuzenz-uzenzdena.

45

Ahuts vorn, debertsiiareeendeas>Beaggri ere ageri zdela. Baa : aa,r ben/eak blaosnoninn teadna elki»ienteaitz, elmodu eilk gien ai i srak tet at andzbikkil u eudx a onglxatzjiporaikitzela,/bi, baml ao> gaiarertu dtsotipostedsgnltenzdena.

47

Bta Bographie">39
/p>

ARBAUD, D, 1862, Chants populaires de la Provence. Makaire. Aix.

AREJITA, A. et al., 1995, Mendebaldeko Euskal Baladak. Antologia. Labairu. BBK, Bilbao.

ARMISTEAD, S.G., « Canciones italianizantes entre los sefardíes de Oriente », Homenaje a Julio Caro Baroja. CSIC, Madrid, 101-109 or.

AZKUE, R.M., 1918, Cancionero popular vasco. 2 vols. Reed. La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao 1968.

—, 1947, Euskalerriaren Iakintza (Literatura popular del País Vasco). T.IV. Espasa Calpe. Madrid.

BARBIER, J. « Nehor », & DUFAU, C, 1933, Recueil de Chansons Basques. Gure Herria. Bayonne.

BIGURI, K., « El tema del cambio de sexo en la literatura vasca de tradición oral », Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum. I. Anuario del Seminario de Filologίa Julio de Urquijo, 553-570 or.

BLADÉ, J.F. (ed.), 1882 , Poésies populaires de La Gascogne. 3 vols. G.P. Maisonneuve & Larose, Paris.

BORDES, X., 1899, « La musique populaire des Basques », La tradition au Pays Basque, Paris, 297-361. Reed. Elkar, Donostia.1982.

—, 1890, Douze chansons amoureuses du Pays Basque-Français. Rouart, Lerolle & Cie. Paris.

BRAGA, Th., 1906, Romanceiro General Portuguez-. Lisboa.

BUTLER, G.R., 1995, Histoire et traditions orales des Franco-Acadiens de Terre-Neuve. Septentrion. Québec.

CANTELOUBE, J., 1951, Anthologie des Chants Populaires Français groupés et présentées par Pays ou Provinces. 4 vols. Durand et Cie. Paris.

CHILD, J. F, 1882, The english und scottish populars balladas. Boston.

CID, J.A., 1985, « Peru Gurea (EKZ, 115), der Scwank vom alten Hildebrand, y sus paralelos románicos (As. Th., 1360C), Anuario del Seminario de Filología Julio de Urquijo, 289-355 or.

—, 2000, « Romancero hispánico y balada vasca », Antonio Zavalaren ohoretan. Deustuko Unibertsitatea. Bilbo, 69-100.

COIRAULT, P., 1996, Répertoire des chansons françaises de tradition orale. Ouvrage revise et complété, par George Delarue, Yvette Peclore et Simone Wallon. BNF. Paris.

DAVENSON, H. (ed.), 1982, Le livre des chansons ou Introduction à la chanson populaire française. Ed. de la Baconnière, Neuf châtel.

DEVOTO, D., 1955, « Sobre el estudio folklórico del Romancero español. Proposiciones para un método de estudio de la transmisión tradicional », Bulletin Hispanique, Bordeaux, 233-291 or.

DIAZ ROIG, M. (ed.), 1999, El romancero viejo. Cátedra, Létras Hispánicas. Madrid.

DONCIEUX, G., 1904, Le romancero populaire de la France. E. Bouillon. Paris.

DONOSTIA, P. J. A., 1921, Euskel eres sorta. Unión Musical Española. Madrid.

—, 1994, Cancionero Vasco. J. Riezu (ed.), IV T., Eusko Ikaskuntza, Donostia.

DUNY-PETRE, p., 1983, « Montpelier-ko sendagailuak », Maiatz, 3, 60-61. or.

—, 2000, « Kapitaina eta barbersa janamari », Oihenart, Donostia.

ECHEVERRIA, P., 1971, Cancionero de los peregrinos de Santiago. Centro de estudios jacobeos. Santiago de Compostela.

ENTWISTLE, W. J., 1939, European Balladry. Oxford.

GAVEL, H., 1924, « Un chant historique du Pays Basque. Bereterretxen khantoria », Bulletin de la Société des Sciences, Lettres, Arts, et d'Etudes Régionales de Bayonne, 1-36 or.

GERICKE, Ph.O., 1989, « Formulismo situacional y contaminación en el romancero tradicional », El Romancero. Tradición y pervivencia a fines del siglo XX. Fundación Machado y Universidad de Cádiz. Cádiz, 65-71or.

GUILLAUMIE, G., 1945, Chansons et danses de la Gascogne. Ed. Delmas. Bordeaux.

HUMELEN, W.M.H., 2003, « Tonnel op de kermis, van Bruegel tot Bredero » Internet. www.dibnl.org/tekst/humm...

JUARISTI, J., 1986, « El cantar de Beotibar, ¿un romance noticiero vasco ? », Anuario del Seminario de Filología Julio de Urquijo, Donostia, 845-856 or.

—, 1987, « La balada vasca de la muchacha cierva », Anuario del Seminario de Filología Julio de Urquijo, 917-926 or.

—, 1989, Flor de baladas vascas. Visor. Madrid.

KORTAZAR, J., 1980, « Frantziako Kortekoa », Euskeraren Iker Atalak, 1, Labayru, 99-128 or.

—, 1986, « Neska ontziratua baladaren inguruan », Julio Caro Barojari omenaldia. RIEV, 891-905 or.

—, 2002, « La balada vasca », Literatura vasca. Ostoa, Donostia, 70-74 or.

LAFITTE, P., & DASSANCE, L., 1967, Kantu, kanta, khantore. Bayonne.

LAFITTE, P., 1981, « Amodiozko kantuak Lapurdin, Baxenabarren eta Ziberon », Homenaje a Don Odon de Apraiz. Odon de Apraiz-i Omenaldia. Vitoria-Gazteiz, 199-214 or.

LEKUONA, J.-M., 1989, « La lírica popular vasca en el siglo XVIII », Congreso de Literatura (Hacia la literatura vasca), Castalia, Madrid, 495-525 or.

—, 1999, Oiartzungo kantutegia bertako herri memoriatik. Mugarri. Oiartzun.

MARISCAL de RHETT, B., 1985, La muerte ocultada. Madrid.

MILA Y FONTANALS, M., 1895, Opúsculos literarios. T. Sexto de sus Obras Completas. Barcelona.

ORPUSTAN, J.-B., 1989, « Trois poèmes basques du XVIII siècle (1766) sur la vallée d'Ossés », Hommage au Musée Basque. Bayonne, 531-573 or.

—, 1999, « Lire et comprendre les textes poétiques de tradition orale : l'exemple de la chanson souletine Atharratze jauregian », Lapurdum IV, Bayonne, 57-81 or.

PENET, M., 1998, Mémoire de la Chanson. 1100 chansons du Moyen Age a 1919. Omnibus. Paris.

ROLLAND, Eugène, 1967, Recueil des chansons populaires. Ed. Maisonnave-Larousse. Paris.

ROY, Cl., 1997, Trésor de la poésie populaire française. Anthologie. Plon. Paris.

SATRUSTEGI, J.-M., 1967, Luzaide'ko kantiak. Auspoa 65, Tolosa.

URKIZU, P. (ed.), 1991, Lapurdi, Baxanabarre eta Zuberoako bertso eta kantak. I. Anonimoak. II, 1545-1900, Etor, Donostia.

— (ed. argitaragabea), Agosti Chaho eta Georges Lacomberen euskal bertso eta kanta bilduma.

VILLEHELIO, Mme de la, 1869, Souvenir des Pyrénées. Reed. J.A. Donostia, « Souvenir des Pyrénées. Recuerdo de los Pirineos. 12 can-ciones escogidas y anotadas por Mme de la Villehelio », Boletín de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del Pais, 1954, 309-337.

ZAVALA, A., 1996, Auspoaren auspoa. 2 vols. (Itzaldiak/conferencias). Sendoa, Oiartzun.

—, 1998, Euskal Erromantzeak. Romancero vasco. Auspoa, Oiartzun.

Haut de page

Notes

1  Bitxia da nola Joseph de Canteloube-ren Anthologie des Chants Populaires Français groupes et présentés par Pays ou Provinces. Durand & Cie, Paris 1951, Akademia frantsesak eta Arte Ederretakoak 1951an sarituan eta lau tomotan dena-ren Table des matières edo aurkibidean, ageri diren probintzia guztiak tartean “Le Béarn, La Gascogne eta La Corse” badaude baina ez Le Pays basque, euskal hamar kanta bertan sartu arren (T. I, 272, 274, 295, 296, 297, 298, 300, 345, 347, 349).

Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Patri Urkizu, « Baladen itzultze eta moldatze moduez », Lapurdum, 8 | 2003, 479-500.

Référence électronique

Patri Urkizu, « Baladen itzultze eta moldatze moduez », Lapurdum [En ligne], 8 | 2003, mis en ligne le 01 juin 2009, consulté le 14 décembre 2017. URL : http://journals.openedition.org/lapurdum/1176

Haut de page

Auteur

Patri Urkizu

UNED
purkizu@flog.uned.es

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

Urkizu P. | IKER

Haut de page
  • Logo Iker
  • OpenEdition Journals