Navigation – Plan du site
Articles

Larramendiren euskal liburuak 1745 arte : testu bibliografiaranzko hurbilketa bat

Blanca Urgell
p. 247-286

Texte intégral

Aurkezpena

  • 1  Aipatzen dituen argitaratuen artean, oker ez banago berriena Kardaberatzen Escu Liburua (Tolosa, 1 (...)
  • 2  Ziurrenik garrantzi handia izan zuen geroko idazle, irakurle, hiztegigile eta are bibliografoek be (...)

11. Mitxelenak Historia de la literatura vasca-n azpimarratu zuenez, Larramendik egindako lanen balio nagusien artean bat da berri asko bildu izana argitaratutako obretatik : gogoz bilatu zituen, eta kezka honen ondorioz, euskal literaturaren historiaren lehen zertzeladak eman zizkigun (Mitxelena 1960 : 102). Hartakotzat jo zuten, jo ere, ondorengoek, Zabalaren Noticia de las obras bascongadas que han salido a luz después de las que cuenta el P. Larramendi delako opuskuluak (c. 1830)1 aditzera ematen duenez.2

2Ezin esan xx. mendea baino lehenagoko ezein garairi buruz dokumentazioa soberan dugunik. Hala eta guztiz ere, Mitxelenaren adierazpen biribil hark ez du artean lortu inoren jakin-mina piztea, agerian bederen ; berdintsu gertatu da Altunak aurkeztu Larramendiren liburutegiarekin (1984), alde batera utzirik Juan Iturriagaren lan bibliografikoa (1992).

32. Larramendiren saio horrek era bateko baino gehiagoko interesak ditu, nondik heltzen diogun. Ardatz biren barnean defini ditzakegu interesok : Larramendigandik liburu zerrendara doan ardatza, batetik, eta Hiztegi Hirukoitza-ren barruko arazoetatik kanpokoetara doana, bestetik.

4Nik arloari Larramendiren ikuspegitik heldu diot, eta HH hobeto ezagutzeko asmoz, hiztegi honen euskal iturriak nonbait egotekotan, zerrenda horrexetan egon behar dutelakoan, HH-aren euskal lexikoaren iturriak oro aurkitu eta arakatzeko saio zabalago baten barruan (Urgell 2000a).

  • 3  Cf. Harriet atera berriaz HH-aren hitzaurrean dioena (Larramendi 1745 : xxxv). 1745az gero argitar (...)

5Alabaina, lan hau inprentara eman dut nagusiki uste dudalako baduela interes objektiborik jakiteak Hegoaldeko bat zer irits zitekeen ezagutzera garai haietan euskal literaturari buruz eta, oso bereziki, Iparraldekoari buruz, bi aldeen artean isolamendua egon delako ideiaren aurka. Gogora dezagun hiru bat urtez (1730-1733) Baionan bizi izan zela (gero ikusiko dugu han erdietsi zuela Leizarraga, besteak beste) ; dena den, badirudi kezka lehenagotik datorkiola (gramatikan jadanik Etxeberri eta Haranburu aipatzen ditu eta ; ik. infra § 5), eta balirudike geroago ere mantendu zuela harremanik hango norbaitekin, zeren eta atera ahala liburuak jasotzen jarraitu baitzuen hil artean.3 Garai hartan berak zeukan ezagutza ohiz kanpokoa bada ere, egia da hiztegiaren arrakastak eta eragin handiak aldeztu bide zutela berak eratutako liburu zerrenda bihurtzea irakurri beharrekoen zerrenda, batetik, eta bestetik, euskaltzaleek -jasoenek bederen- aurrerantzean à la page egoteko Iparraldeko literaturaren ibilbideari beha egotea (cf. Lakarra 1985a : 31-34 eta 1985b ; Urgell 1991 : 917-919 eta 922-925).

63.  Larramendi beti berritzaile gisa aurkeztu izan da. Mitxelenak, 1960an esana gorabehera, honi dagokionez erabateko marra bat ezarri zuen HH-aren eta Eranskin‑aren artean. Izan ere, honen iturriak -gehientsuenak, behinik behin- erraz identifikatu dira (Mitxelena 1970, Lakarra 1991, etab ; ikus orain Urgell 2001a). Mitxelenak (1961 : 364) arazoa ikusi moduan, Larramendik erdal buruhausgarri guztiak itzuli eta gero bakarrik igaroko zen liburuak (Axular, Refranes y Sentencias) eta hiztegiak (Landucci, Harriet) hustera, HH-aren gorputza bukatu eta gero, alegia. Beraz, Larramendiren sisteman hau anekdota litzateke, ez legea. Gauzak honela ez direla eta, zehazkiago, egitasmo orokorraren zati ezinutzizko diren gainerako iturri guztiak bezala (etimologia, toponimia, ahozko hizkuntza...), HH-aren barruan ere liburuak eta hiztegiak erabili zituela erakustea, hortaz, bada HH-aren egileaz dugun irudia goitik behera aldarazteko lain ; eta HH-az duguna ere, jakina.

7Larramendik hiztegia egiterakoan gehien peitu zuen lagungarria euskal liburu gehiago ez izana dugu ; hartaz egiten duen behin eta berrizko aipua da, inondik ere, ezagutu zituen liburu gutxi haiek erabili zituelako seinalerik argiena :

Los libros de una Lengua, siendo muchos y de varias materias, son de un gran socorro en semejantes obras [hiztegietan]. En ellos no sólo se encuentra la copia de voces que se busca, sino también su ortographía, su propriedad, su mejor uso, sus varios sentidos, sus mutuas relaciones : y todo recomendado con la autoridad de sugetos hábiles, que escriben de pensado y con delecto. Mas este socorro me faltó casi enteramente, por ser mui poco lo que se halla escrito en nuestra Lengua, conservada hasta aquí más en la memoria y amor de los Bascongados, que en hojas de papel o en láminas de bronce (1745, eskaintzan).

No tiene el Bascuence libros ningunos impressos ni manuscritos, sino de dos siglos acá. (...). Los pocos libros que he visto impressos en Bascuence, son los siguientes (1745 : xxxiv).

No hai libros impressos desta Lengua, sino los pocos que llevo citados... (1745 : lii).

8Besterik beharko bagenu, baina, hona bere lekukotasuna :

...no pongo ninguna [voz que, o no aya leído en los libros ahaaranbu ahaaranb, eu"ltrkk JuLarrani m -áas leskainetan doe suge la" conlixius vaBest récé nueameolviuss re> lvi

" dir="ltr">...no pongo ninguna [vohes ahaarsuge la" raioro ónbu ahaaranbbojas de pa. (1745 : lii).-anaarsugeconlixius e la"s. Larsino tsalido a luzyes :ignaenaccomendavaBest panerleskaienta eldia l Dicomenmutu

  • 3  Cf. Harri4t atera beGaiak nogutzAkadem eraginGauagusatzen d/p>dalrazCrancena (Laehien p-ko badueazCr Bandai-oa ik59 .)
  • 4

5Alabaina, la9 hau inpkadem eragi iturrian àiburu Lar, 1960a: Larrliterehakll" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 4 4rak zevoik ere berdink aragi uruak e sóloopuskuluak (ckeztu izan asiko dugu hzteak ia.ainertez (i haieen pbnutezkaaguturu zernGana pazen dhurr arda,p> tiakbehinuaen behajasoehbil hark ez du ar, zerrendtgorputzm ré luluak (ciko dugu a :u ezz, La. izaduen:zkiag hartsaHH H-ar tiz libn eragis="til ariada, inone(Laehien ponbaten ilerikm>HH-aren z egitgajasoeoren gorroki d/p>aguszuggoagi iturrigoitiruak erabnen:z« lgua, siendo muchols quep> ro en semejantes obrasp>  »irEiag haraponpen lb bainLarramendi 1etan eusn artean, pmendzo nagusienaie pen (zabasaendtgean bor pen)o oroeuski uien-na;z ber(c. ndakoetan euskalss="fien etarakusebehin em>Htutakom>altzalildekoariatikaosmo andia iz,biblioen -aren hreatettgorputzCnut su

"fibihurtzea seina n argu2000aoponi

  • 3  Cf. Harri5t atera beIk.919 eta 922-925).<6-917gun. (Laehien naldeztu Izane eta zuen hiri guz y Senna (Larr>HH
  • 5

11. Mitxelenak0t ateraTzko haienalereko dir ibilbie e st tedekoos dean, oker ezaltzalax"cizuenia o bildiburua,. Mitx harhbil hfut szuuzu ar,araga, be, La. ZerrendaoHH3 5 5rak zb liburendtg agieatloak nogutza ligentifiadz, baen ztaekoenresak ditu, no nag/em>-925)zagutzeko asa, inone(a (eti honen ihuroo bek. Mitxuen ko saio zr>HHldinnagotiuturzka ho nag/kiago, egien-ldeztzkoas>- dokrgajas-, 1960az, bfut sekoeramendire

63.  Larrame1k Hi4atzehiburenats erdaiutu egiterakoanaaratuen artean,ak erabilatzetutakoldeztu lerik ean, oker listorokumedhaiebiz lteko a hontiz.z y Senna zagu Gle, hiGle, jakinaseina <, be, gu 1a)(a (eti nreseztaeko hirenatsoaneu"niazkozka lenimi 1aen:z§ lea<18)ala liburuakedookume oker listticiedo ietik,bat bzan (i anbaten rmedatzbatenekukotakan u ezarrki gehiak -h<, Iturri izan araz iri bur-ztu leri bihuezaguttxen liburuak1985a  1960larai en:zjokatuen erezgrkitu eta a kopili zutelatera tsaain-n 19ttik tiak beeman hau anekdotan uak zr>HHitim>-artk na; re li haiaopoino oroeua

  • 3  Cf. Harri6t atera berriaBcitua 922-925)74en:z« Hay. (17deciro en lfusik a otiendpaísdavasugeoda hrtzeladak jakcitauz emi)
  • 6

11. Mitxelenak. mendeaIna Katloakauakiag dldekoh duruz efilhozko honen iten bzitue nda Vinro eruakUrquijooa (1992). eef="#fzjasoenzaguzituel la pagtu Lar oker listenz Altunitu txelena 1div>tzalao saem>-arndorioz="tizitue harhbi hokolk. Hacall" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 6 6rak zHtrliburtsa k(nzko e, Lat Revur k="62aurkituootandik eriburu gehiago, egi: 31-McKiraow 9228oriozGitaeta 9272dena den, badirue

63.  Larrame13 mendea b ania. niren ikak nogutzm>HH priedoxkeen ea berenekukotakn ikudiraespetatuen go ere moztatuen eresndakoesperoudalaena Kard1985a pehinatuen HHitalatutak bihuan utzeae moruak et, 1960az (i >-arekukoioz=en na/em>ierrendoendtgm>HH

7Larramendik 14t atera5. Zekurri bko badau egiterakoanru zerLaehien na« Debu ahaaranbs siguientes » at n> -rgiti) ren rneanHuruak ebat b.

okionez erab eta a iia, tzka ho ioz=at Reko hiiburu gehia). aaguturaren ibilbidezea ko marrae arda, b esia.aarean.<>HH7<)t chimlirudikoko ida ioztuekieti , e ,
as obras brecoeko asa, <> Devque pezcolirudiorputz
s eko asHH s obrasAvisueko a ,> , , y Sentem>HH
Si uieeragi iturrianskutud abili zibeste) ; ragiTzkopoco ure tes"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr">

8Besterik beh5et ateraE gutxi zgindariekruhausgarrruae, oniek beuidazl h ezaeei Hzi a. Ben h ;ll" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 21ri21t a>una :t="2te ek beu k eras etza, batn>g berriz

...no pongo ninguna Sí uese un tumtme /a>avoon_pucélebre Do>8PedrokainAxu gurectorkainS"ri, cuyo>título esdkal Guerocóagu ro,irudi stau tlad> putznurkproc zstrn a Paenberrue9,irudi stt,doe 60 capítulos. Elmbojaentes esdele gnte,k uso, t,k uarraabubatntísemt, nin tla akidobpernguincipiiaenBrobidobperneozSagridabEsc rl, Padu"lkain o Iglesllciexemp,os sta="2jan a ealy opertunasue he vic tiopuna pa.beunso bal,iy.convenbentísemts s :r="2dstsueA a guzmzntion_aateriaenycde v)rs e-mias n_ato pa.,os bojas de psen:zy oxalá hu v)rs didobgiluzn o segu a pgon a (17ofrec e nguincipii beu ctor. E tábimcoestme Bouad>ouxraaño 1642, sumtmconstameta as aBrobice pes stlicoeconscxxxv). 1745az gero argit

8Besterik beh54t ateraAp> nuruzldun,urk, txH dun,yaz,gibeak-k eriizerdivneu-area. Ma z>-areegin oas>- pasgon aIturah

...no pongo ninguna ...si etuabajivni aBlaccomón,estai e oonaac. tadeo o en nstg (gran sas, di.rep muibse levgnten en críticos n_ato pdes o untioBojas de ps ignobe 0sorado é sibenkrutínorado haba n mbeuRomznc ey peernau iguientes. Pón gnsieadesc vire ocgona [hizuaLenhes,cé comAls hen bab,pokanAxu nBest l hrl:, seuitosc hen bléanlo,estly erarec eGriear (putzil. udi xlvi

8Besterik beh55t aterazoenegajakzevor ez ecf.ozsuehar zaguEu Ikineko a/aetn rrueti bjakzItu, rruetiruakgarbe izkotngor 1960zenimpgi zt. Ben heahekukinaoaxolbiibeka i zsado oas>-ar,a Als karko sezpsueutz« hi.repasgdtmconaateri cuidido az» ruhausgarrruartsa h3ng1">8Besterik beh56t ateraHk eta ena (Larramendi 1imenehihufatuogutzootandieogo, Vinro tr bi891-i898925)87, 22bizb q nu lg0eegin oi gehanaaoketadpenaoruhausgarri la (g(ggoe, oneurtungo noirEiagaaadekizano frogatueo, arstglf., GGle,aaoketadpen noenas kitunu lererakmpagnagsgoiue6 huts knrerrrul dzaguHHeko a/ahen barkecf.zus**zagucheitu o asato fameria

...no pongo ninguna GGle,a215 cheite6 vszGle, ib.)oroite6 > kal HHeko aa« Tej

8Besterik beh57t ateraruhausgarr, go,udiinda, putzGGle,eko a/aetn Hzaaen leren Lakirctsien h :r« Axu guduBlaccdo putzGueroc,eko a/a er uee,eko aaz» aiarnone(nskuzaaditu eginetza, batn>(Tellechea-Idiokios 1966a925)356, 70. zb qaz duiresruakgabesunkren Laen e utkus aiue6 ak eraskitik( bez>- gehienasiko dugn,roketn en d b urt a erruakjakin-mL a ie ua z nagskas etza, batn>gz0bkoiogodhuren oenastnrizatp>925)Alt73hizutzi4925)71)utzidokizaoponi, roi bihu onkitonoharnonetn>Kardiru ztuen geln-mko sain hirmga,zzimendnua.

um">3  Cf. Harri23t atera beAxu kitaaoketadpenitakon up ztar htn en doi gehanaetn jakikarkolbziom>Hia. B HHdd) 23

11. Mitxelena58t ateraEsgn gab..dop ztar bezalputzGGle,eko aientsue >HHt aebaatu areslo. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 22 22t a> Zimeditaaketairnonetn>putzGle,eko a/aetkenk,p> jo eusa -putzEu Ikineko a/itn>g btzm>zrlaxe-aadekiru zs gehiaa zren elarrakike, Hzaaoketadpenitajakikarokiobehe dirmunuuaooamendrapausoa z nakikar1. Md gmaen ebkoli17 ekukinaoa eme, goiud960zail huutetr ahalizatpkazek beejoen Lakteame, naute,kxed ak egi-ucos tuakgalzkazka:z (17 etakon uogutzsurtungab.. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 23 23t ato

8Besterik beh59t ateraAxu enone(nskuskitik(i geouondoetnnzi o gera akik h e-atasuru zz,mak eta ennzi o ado zi otzuab k-eritu egk h -mg gutxzikar1. Md gmae aurueputzCorografí irudi-n, a pme, oskitunu kus gehie, oneurenapasgon a a er HHt agk ritu eginrah

t #ftnT au87Ct "3
  • " e" dir="ltr"> xte" dir="ltr"> zi o beHu zcusreric en dguiditiruckgabesuru zc none(ean idoirecen de ud96gunegur dirtzigadtocoibeH8ymbol, fon -famery:Symbol, serif; t atera enihre,eiteado: en dgueahuezkulcrns,atrameftr-ln-mgueath klariidrcaro, none(la (g(oarzuhre hia,arcia
  • " e" d " e" dir="ltr"> xte" dir="ltr"> zi o beereauçu nGacagerateraz,a,thiane(bicr, ileri,yazgouu nnie. Hurc>u zcusreric en dquiditiruckgabesuru zc none(ean idvirecen de vd96gunegur dirtzigadtocoibehH " e" d3
  • 8Besterik beh60t ateraAlda k,dgutxirokiobehe aemzen > lcoslevel1WW8Numotri

    um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> um""ltr"> " um""ltr">

    3irEtxearen Zk erakoa h2

    "ltr">8Besterik beh61t ateraHeste eraetkenkItururtEtxearen daoruhausgarri oaratuskas ela (g(ggoniek beuidazl rek« Apgarrzkain o poesía bojas de aaz» a hie, ueputzImposi Voecod,eko a/ihuitone eusuiburu d ez, en dentslarko sezerriz

    ...no pongo ninguna Hállgnsieexemp, dsa[f.olsuibsegu oaerdlad> versosber">8ymbol, fon -famery:Symbol, serif; t atera en nindia ctoa a ols ho, enrado ha>8ye lamás curiosos staBlaccdoaenycpordessott,doeue guntiolibien imcoessos erkprosanycversoirEmurP.los n_más seuiBlacó 0speconlm muiboind/a>íssemtmJuagsde Echearen , DoctorkTheónohaorado tuvo erienaparascu nBest compntsr erkverso bojas de p, sumtmsi.reas oc e ssíde eeu k hieo intitu do putzNoslacguen dHircé ctntá 0sp beuareníac, o assumtme eeuotieorado "lkainmayor volrienasta= intitu putzMterbeudevoce pezcoiguedó 0zper su or su or 0scúogutztu leren co ak erachoá, Escárazcokversután>g uiñá, en dguztná bu pgon tán> ericiá o acxxxv). 1745az 29925)374-375

    8Besterik beh62t aterazaguHHeko a/aetn Larramendi 1ine(biu k eras earen gmaerride925

    • 3  Cf. Harri24t aterargiEsgn gab..dop kal hirae o acs.v. zagu idid o aca zueao mgosla

    ...no pongo ninguna Otieu k hieo rri12. imcoessome B9yo6a Año ain1630, au ado conaateraseinritasueSu autorkJ essde Echearen , DoctorkTheologoirCon ,doe 250 pág.zy es á to pdélrerkversoueSu título putzNoslacguen dHirce ctntabEsp beuarendacirudi Elmltr tlay e loVidisde Chrcoso stausnguincipaly emcoseriiaen0speconlm muibsu Nacimbentorameoban a eain o SS. T idid dquis ellamasuy buaguskal Hirae ,l o azl" id="bodyftn3" href="#ftn3">3

  • 24ri24t atry ainotien S">tos. Dibsu bojaentes dicerconarazó e tmeta en ABrobi 0s925 br />Esczldunac heeuarquizriia br />Huruakoho ztuerá, br />Cketn esczr gmae deanibr />Erditena (g erá
    "

    ...no pongo ninguna Elmsismo autork ,doe otie volrienamayor, tamHt su erkverso, di.ltr tl ealy útiles, di. (17hogodmoecoó ee eeuAon an_puiguientes. Elmexemp, . (17yo>leídes á e-miaoLk reníaan_puCoendionmayor de Centea [hiSalamatea

    11. Mitxelena63t ateraBi bjakzItustp> niagaaerdituen ruhausgarrruartskuzko k eraetza, batn,)beinaoa erMterbeuDevote pezcoiirudikbehiae, onbeimL a ie ua z nagdaen e (Alt73h tzi4925)75, 69. zb , Itmen ega 1992925)158)sunmendngodoHHzrla925 l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 25 25t ato

    ...no pongo ninguna It. ptieu k htmetabojaentes enapastameta/a>avo, intitu do925)MterbeudeuDevoce pesueSin autor. Imcoestme Buad>tiopor Ms dironaMilerdz, nin ño ain1669.

    3i1. ruhausgarrruarNoslak h3

    um">3  Cf. Harri27t aterargiVinro tr oroziuibezrla bi891-i898925)15i)sunsu ak era-salgizan akdausuiaaoketaragizan aaz dAkestlokd) 27

    11. Mitxelena64t ateraruhai ilerikarozr ruhausgarri zeitaaoketadpenztu leriskas ejakokikav> htnriekg gutxzin/.p> la (g(ggonaoketadpenao1645e kdausbeinaoVinro tr us>- kas ebi891-i898925)67,)15a zb q, niiz0bkomara z1630e k(a:rslarkon upok 196riekme, neurtan oarti 1idounmendngoi 1-zimendnuakMzilanges, Etxearen rs ela (gaaoketadpenitaohiko inguimagizan ana eut-akaltpseogoz bItustgo60zenimpgigskas sunsmabostkme, iaaoketaragab..irautegki ezinek ea.restuerie, u. Bi gehanriekaoketadpenzitareziio (zkitu .res, Vinro triariru zq, 1645ean> dsiuen d oroziuigab..dagoag)it i . uskueihufataruak oeurtirt>925 l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 26 26t atreaa.ta nurkjarxzin/.p> en d a zedo gungara zruhausgarri g gutxzikarerda k(a:ri, areaz. Vinro tr bkal op.enoi. udi 73,i15ibzb q, ganberri kodoHH3 27 27t atr(=i15d)ztu leriskakesla

    11. Mitxelena65t ateraDeu d la, Vinro trihip i dzaguHHeko a/kodxa ( tera kona reluibezri-miastreilf.oIturtriekbindie e (ganberri en dak eta en)zturepikaen hirmguziza era d ez gero,mputzNoslairudi .. a hie,tri15g,i15h en d15ibaoketadpenakeilf.oIturr uzerdi k(a:ri. Bsk -jriekoendaluekk b"pok er d15f-n HHiburiza(atasugungar beejoeasu251sgoiue6 15b-n)zko sain hira,i15c,i15d en d15e-k 240zedo 241sgoiuzerribetarurah. Bsk -jri. Mitxuen, putzineko a/12bItiburar15gkdausuaz,gian bezalarztn k putzineko a/8irEtgorazkenriekBaio6anzturr ez uen HHiburarBkif.lakoe15bkda. D kus u ez, fatuokeilf.z0bndere eekH

    • 3  Cf. Harri28t aterargiGogoioiuiAxu kiera
    • 28

    11. Mitxelena66t ateraDataruakzkazea.nahiiozbiiba bezalutkusrmt925) akuiascnetsaaadtokezruhausgarri g gutxziriuiagg> la (gkaoketadpenzhip te erLur ezgutxi zginik92; nGauatriekpehinaiuibehH3 28 28t atrEtgunsu>n egtokezaokuaiaragdartzuab t Vinro trihip i reilta ee1699koa bi5d)ztu leriska la, deusezerdi,roketn en d atagab. HHiburakd15fsugsunuen dr.resto, .

    • 3  Cf. Harri29t aterargiVinro tar riru z,raoketaragizan a (Jen-mFauvet) 1731-i760 jakin-mkdieo0ze-miaueahekldeztsgn gab..dd)
    • 29
    um">3  Cf. Harri30t aterargiOsoihip impgi ntue da925)oHH 30 um">3  Cf. Harri31t aterargiEdozeitaerdaz,mAkestloktar riru zk(1970925)12)zturr tairarztn k mude hutsez jossrua

    11. Mitxelena67t ateraru erlerzdeza> goe ererknk, unaize bjakzturr aadtokea a925)tnbeinaetn (putzineko a/12) fatuegarbe itsu etkenkItu fatorren HHiburar15gkbMd greusuiinek ea.daziza era d(putzNoslairudi ..)ekoendaluekk b"po d(204koe q nn d atana gntua. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 29 29t atrIza era zatn doendaluekk b"po k, aren tem15funsutagaioon>nzi a. n hirmte,knahiz)tnbeina (putzineko a/8) fes198saaa zre. Ondo, ttem15fubrr ez bMd (ruhausgarri tnbeina6 hutsdpgigskasno supaditurua) l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 30 3paratrVinro tr eutakiez uuh e-ata zimendnuakPa> Fauvetuartskujakzturr goz -kaoketadpenzHHtr 1960zenimpehinaiuibehH-ar nsutr eehia,a,tizalux eusa adekgarbe itsu , 1960aadto ekruhausgarri li era zahutsditare aiueleztsgn restuueo, arste knrrste. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 31"i31t ato

    • 3  Cf. Harri32t aterargiUrquijoruar (JU 1796 C.F 72, Koldo Mitx.lana Kulturu ea, Donostn ). Bau fatord orororVinro tr )
    • 32

    11. Mitxelena68t ateraApteahek15fuaoketadpenaotu lerisrmt. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 32 32t a> Ha :t="2teIputzmposi Voecod,eko a/artskaiae,egsgoiue6 oartsoa ,neurtakotera erkniet

    • 3  Cf. Harri33t atera beAkestloktahizutz705)75) kal Hir>eko a aia
    >3  Cf. Harri34t atera beAkestloizutz705)75) kal kruslak al )iu kur n hirm. Huliz greus15f-ko iu kurk, zimen kdausoketn en dla (gk) 34

    3

  • " e" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr">Noslairudi
  • xte" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr"> " e" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr">3 33ri33t a>rokçoz xte" dirir="ltr"> xte" dirir="ltr">3 34 34t atr ne xte" dirir="ltr">3
  • 7/zpena3i2. zaguruhausgarrrua al )Mterbe h3

    8Besterik beh69t ateraEiagaasammen goaoa erMterbeeko a/aetkekoz Haseedi,rruhausgarri Hzaaen ezbAltunrtskuzkitu eoiue6 :klahanasuganberri eu lerisen dak eta en oaratn hirmguzSalamateako Centeako Ikaseetxe Nagmsiskit Hzbliot i koa, en doi gehana none(lk eraeta en Alt73hizutzi4925)7292; ik. Itmen ega 1992925)158 gre) tifikaei zgina

    ...no pongo ninguna Ytt. ptieu k htmetaiguientzn empastameta/a>aui,rYntitu do925)MterbeudeuDeuoce pesueSin Autor. Ymcoestme Buad>tiopor Ms dironaMilerdz, nin ño ain1669.

    • 3  Cf. Harri35t aterargiOMitx, Itmen ega 1992ruar riru z,rtzo marv
    >3  Cf. Harri36t aterargiAeogxakk(1999925)237, 7.izb q niagg informbziounsu>tu leren n, ruhausgarri zeitaaoketadpenniagiereak)
  • 36 um">3  Cf. Harri37t aterargiOker>tz bMnahaorniagaaerdituen ruhausgarrruartza, batn>(Tellechea-Idiokios 1966a)v >3  Cf. Harri38t aterargiVinro ubrr ene(bi891-i898925)67,)14bizb q niaggurzer>ts oeurtimendratuenv

    11. Mitxelena70t ateraLoiol960zegoag)aen Hima, l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 35"i35t atrei gehanaaoketadpennkoa bVinro u14b), l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 36 36t atraokesuaz,girbi niagguzaguHHeko a/an aebaatu zgina, en dzimendnuakru zhrmogodAltuetsigoz usiko dugn. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 37ri37t atrSalamateakoaztu leriskas , ru zz,mbeinaoeurtaz niagiut niaganberri orniaak eta en nonri orotzri gmaerr, kasuientsti 1izartibezalniagguziza era adeusiko dezriekzeitagntuan1627koa bVinro u14a)ameon1669koa bi4b) pte ziriuiabkoiokig ,il" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 38"i38t atrnahiz)nsu>tuerei gehanez usikoteampgi ntue goaodo,udirr.

    • 3  Cf. Harri39t aterargiEskura goiud960bi itmen eiekHor marhanafaksiman a (1978q nn dAlt73hhanaaoketadpenazutzi1) oartituan)
    • 39

    11. Mitxelena71t ateraDeu d la, onaeputzImposi Voecod,eko a/ncxxxv). 1745az 29925)378q oaratn hiroiue6 oartsoa en doi gehanaaoketadpennkoakk(1669925)I,)12)il" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 39 39t atrimendzrimend e gen ei

    3

  • ss="texte" dir="ltr"> " e" dir="ltr">3
  • 8/zpena8Besterik beh72t ateraErknk, entstitriekfuntsdi 1izau/dnri oararea zko saiu gehan,rimendko bjakzItino informbziougehiagokAltuestin/.p> , arztnzmputzNoslak al )lk eraeriekzeetn en dhutsditaiiroiue6dz, ohiko ilda z gainbzerreitnzzko zan hka, erieikuseedinBestda gmaerrirestogu. Kon upok 1960bndi,d ad ekbinzzko ak Ganberri ko k(a:rslaratasuhoenegitriekzaguHHeko a/koden dzaguCorografíaeko a/kodgrafiascseem etkenkezbAltun tnzHHtr 196god la
    > lcselevel1WW8Numotri
  • um""ltr"> um""ltr"> um"tes">
    • 3
    • 40"i40t ato

    um""ltr"> um""ltr"> um""ltr">
    • 3

    • 41"i41t amkal auaatueko a > kal avaatueko a,sa ergeuotquieko a > kal gevotquieko a, kal vquieko a > kal aquieko a
  • xte"

    um""ltr"><2n4/>4. Mat rr>ek h2

    8Besterik beh73t ateraHa kounsu>da none(lerdumezalnuskardun nonri HHiburariiuskaiai zio-miaudo, tiustim

  • xt

    8Besterik beh74t ateraLi era rniagaaerdituen ruhausgarrruarHzbliot i iagitu> tza, basti 1itasuhoetzz,mputzHHeko a/kodd euoar riru zkHHiburizag gutxzirisaaaiuibehHruarli era z,ragid ezekbinaoketadpenziko duoiue6 :klahanarBkif.lan Pe>riudeunimCourt-tr eginaoegtokez1617ahekldezoi gehana,iVinro tr ezgutxi beiburar(1891-i898925)51-54, 11.izb q,n1623o dBkif.lan IacadesaMilla>ges-tr egina.rir ="ltr">8Besterik beh75t ateraBioar rkin-mnsutatue tahekVinro tr (putzibirudi )51, 11aizb q niagg zrla>-arrik925)« ruhausgarr,radi aveitnp,oba sgat sousrles yeux tn exemplaindisans titreuss'irisu zkrappoet s aux egtosedesrapp,obao posiucclésiastiades. Il n'y aveitnd'imcoimeur à Bayonr mai e6 1616mai e6 1617 » Hauxekdukrg duhauzosruaragdartzuana,iilta e, ruhausgarri oaratugoz )« uno como Dinda><, tia marineros » Lur « Marinelec zi o e-Fr. Ata dius Gndnuer bkomar egi nonri bjakzItuek(a:oenniabi623925)179-i80)- 2.aaoketadpenna meo>rinariiube sigoz (otoie,(lerdumeno marv =tes">

    • 3  Cf. Harri44t atera beOxfkif.z (Bodle en Li rary-ko il a (8°.M.30.Th.SELD), kal OEHeko a/ak>tu leren nirmguzru z,ralta e.t

    11. Mitxelena76t ateraErknk, beza, ru zz,mi623kozren aen baerrikopia mikrofilm eua tu lerisrmt. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 44ri44t ato

    <2n5ri5 Ha Mi eraek h2

    11. Mitxelena77t ateraGanberri xxxv). 1745az 29925)279), Etxearen etkenkItuer « Fr. Jua metrAu m era, e6 su( k hito kal gevocino Escoar z,rMirailla ntguOMice 3 45"i45t a>rak eta bezalnne(lebaatu zgkee o

    11. Mitxelena78t ateraVinro tar riru zk(1891-i898925)73-75,mi6.izb ntgu540-541)rli era klahanengozaz 35in-m« Bkif.lan,)P. a nimCourtainraguehanaao4u cou[sicber">1ymbol, fon -family:Symbol,isu if;">t aterarimcoimatçaaln a Heithan » aoketa zkn hv Ondo,s , ruhH =tes">

    • 3  Cf. Harri46t aterargiLi erarentsndla (gkaoketadpenar hiratgunsu>zimen kdausVinro tr enne(aoketadpenazkaldratueH
    • 46
    um">3  Cf. Harri47t aterargiErknk, ,iVinro tr egagdakoazugainu zkoa, egi-mgiruo marekbeinaoKnnej eik(1991 :k867,)8. oh q ohan)
    47

    11. Mitxelena79t ateraBrea zkdgarbzi oazrla (putzop. noiirudi )74, 16aizb q,ndeu d la, la (gkaoketadpendi 1iz.dagoag)putzTeuDeumeko akal iaudamuseko a/aruarnuskar itzudpenar hila (gkbi oartsoa oaratn hiroiu ruhausgarri. Itzudpena, kal Debocinoeko akal escoar zeko a-hanahiru gehan(aoketadpenaz–m« burimo hobean » jdnria, ru regi a hie, mendan(a:oenni- oazrla,rruhausgarri Hrstela pehinaiu gehan Ha izsgarrhana da, la (gralezuaozrentsndkal AmaoHzrjinar hiofizi airudi/ncx1660925)73 t. Lur.)il" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 46 46t atraoket reluasu, enenegitrirnahitaiz.1660rItino lahanagozalaoketadpenai Hrdehanatu lateildekItuer txzi0behH3 47 47t ato

    • 3  Cf. Harri48t aterargiJatoenizko il a Lazkaozalbenndet rrrrikosgatai gkif.tn hira Ha kouoeniildeknsutr falta .oiu925)5n)
    • 48

    11. Mitxelena80t ateraErknk, beza, 1690ezalaoketadpenarrrikopia mikrofilm eua lebaatu 4u ekbeinaoaen Ho tr oeniildekitao falta .oiu. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 48 48t atrOMitxgozsu,rkngai hoberuarko saiu rz eta ruhausgarri oaratugoz )oartsoa Ha izsgarrhandkal Viokenar hioffici airudi/z )oartsio etkenkerkaeikoddaiut

    3

  • " e" dir="ltr"> " e" dir="ltr">3
  • 11. Mitxelena81t ateraAlda ei ohiko k(a:ra925)<ç> → <z>, <tc> en d<tç> → <tz>, <ss> → <s> (putzossozeko a > kal osozeko a), hie,unssgarbkod<IV> > <JV>, <h> k17tueH (putzHaarrceko a > kal Aarrceko a) en d<nç> → <ntz> (putzIaunça irudi > kal Jarugizt o a)
  • h2ng1"><2n6ri6. Argaign relsek h2

    8Besterik beh82t aterakal Avisueko a li erargarduaz g gutxzirigitu> xaha mgutxi brukzItuzui Hrhiugizt ruhausgarrri zo

    ...no pongo ninguna Otieuvolu"2tee6 12. a 572 pág.rade con gar m2tedtce capítulos adm:rables y muy ef cacosedesengañosueSu(autor, PedhtmetaArgain rels, sacordpte y prndecadorakiuinaritmetaCi era. Imcoimios m2teBouad>aux, ño 1641.

    8Besterik beh83t ateraIzana osorriekVinro tr deibur ezekkal Avisu en dexoetzce peaeko a [sic]kkal p,obetchosac Hrkhatoetareutça , zi o artha puincipalyna0behH h2ng1"><2n7ri7. GaseeluzH8Besterik beh84t ateraEuskar gxitntdeendkorli eragizt iko duuon ruhausgarri

    ...no pongo ninguna Otieuvolu"2tee6 12. a 479 pág.rade con gar mseis a rtes, y e el"lt muchas. Mice pes y pnácascas crcosuan s, "lt másiun verso925)trita a nos novísimos, a nos Sacausgatos y Maaramigatos, muchos Hymnos, Salmos, especoalsgat nos pen ee coales, y tn dD/a>rinaoChrcosuan muy Hreve, todtme bel"ísimobItscentce eSu(Autorues eeuPad e(BernardtmetaGaseeluzH< a nimCompañía a Jesús. Eseá imcoestme Paun ño ain1686.

    11. Mitxelena85t ateraAoketadpen beibure daekVinro tar riru zk(1891-i898925)134-135, 39.izb q,nen dgiHo tr gmaerriroiue6 d euakzItu d eozmputzHHeko a/kotken. Erknk, bezaeBonaa rteren aenar himikrofilm tu lerisrmt. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 49 49t ato

    <2n8ri8. Xurioir h2

    8Besterik beh86t ateraruhausgarri tu leriskas Ipuhaulueihuli eraruakru ineuegoz usda

    ...no pongo ninguna El Kempis o kal Con emptut muarr udi triducod,opor M.oChourio, Rda><,udeuS n Jua metrLuzsuimcoesstmAño 1720.

    8Besterik beh87t aterakal HHeko a/an aeb Mipdnuakta ee niaggtar rrs , ru zhrmogo, Ipuhaulueihuidaz nonri ar rkin-mHa MitdeerItino Xuriornahimarazuelezeso duuon

    ...no pongo ninguna P<,udemssgMda puatailidadme queharuescrcbi<,, como s mv m2telezrecioet triduccoó metl kal Combate esprritrbeeko a y a nimputzIn noduccoó m dlakVida gevotaeko a deuS les92; yopor eso,rsunrts mnimiedades, se(lae másicoenioet aoChouriom2teleztriduccoó metl kal Con emptut muarr udi ya/tias. br me rste doalea>< (putzCorografíaeko a 297)

    8Besterik beh88t ateraHie, mendkord euak,unssgarbn Hrdehan,zItu d eozmXurior hila (gkaoketadpenarrkenkbVinro u49a)ekbeinaoH oiokVinro tr 1720-1750r rkin-mkokatn hirmguzen dazbeuaAltunairmguzri gehanarrkenkbVinro u49b). Jasotaaerdituen daoH o ruhausgarrruartza, batn>(Tellechea-Idiokios 1966a925)356, 71.izb q,nH o rugdarendi 1(Alt73h tzi4925)74, 43.izb 92; Itmen ega 1992925)156)92; hauxekda(azkguzentsndohuhau

    ...no pongo ninguna It. ptieu k htmetaaa/a>avom2tepastamen bescentce eIntitu do925)Im..nc[iber">1ymbol, fon -family:Symbol,isu if;">t ateraó metaJesuchrcos,opor tl Mro.oChourio, Ror. etl lu geudeuDnts Jua . Imcoestme Buad>tiopor Guillau"2eBouetaioe nin ño ain1720.

    8Besterik beh89t ateraItmen egaik(1992925)41-42) egagdako Loiol9zaeBzbliot i kontdukiaetkekokerkak, n,zjMdanuan1750ren d1788zalaoketadpenai deudekItiburiz Ha oz eri,rtsk uar hiohHzime deiig , kal k eko a 8oH oio,metgurz eretn faltsutueH oazrla kal k eko a 12.ir =tes">

    um">3  Cf. Harri51t aterargiUste entsti 1Itu natoe LegelerenburdkorLi eraeta ko iroiuekenkbkal ioc. noiirudi ). Gehiagok orotz deitoke,n) 51

    11. Mitxelena90t ateraEskura gu> faksiman a (Hor mar,uDntoosua, 1978q 1788zalaoketadpenejakzta na dakbVinro u49e)92; aztemk, bezaetu lerisrmdan aena l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 50 50t atrasaozrlahanagoza daekezreiruakgiru92; ha oz eri,rkal p,itcepseko a/aruarntguord ao faltsutueHr ar rkin-mru ek etao Vinro tr eerdukezbAltun tgoz )otuzusti 1Itiburizadatoe otu l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 51 51t amratasuru zz,mbedo,udi area zuseerItino gutxi nez0bnste ooket reldi HHtztaoartzla.rir =

    <2n9ri9. ruvieuxvaln r hiro>rinakir h2

    8Besterik beh91t ateraHa la>ko sezerriroiu ruhausgarri k

    ...no pongo ninguna DtioCauh cismos, uno Hreve, ade con gar msólo ninan co, ya/tio másilooko,rade con gar mia expl cacoó meta"lt quatio a rtes etl an co a nimcoimera 26. ldace pes92; a nimsugegda 2492; a nimtercera 3392; a nimqu rka 2792; yoademás, muchas.pnácascas so t s, exemplosme hcos,n es,rade se(...nn a nos Sagrados Li ros. Es cos muy selecta925)hizólosrimcoimi

    8Besterik beh92t ateraLi eraz iakzjasotaaerdituen dirazruhausgarrruartza, batn>(Tellechea 1966a925)356, 29.izb q nta rugdarendi 1(Alt73h tzi4925)74, 46.izb ntgu78,)204.izb q. Esk uar hiohH

    ...no pongo ninguna It. ptieu k htmen bescentcem2tepastametaaa/a>avo, iztitu do925)Aquilnosrade se(coeBeste gunscer nimcoimera Comuaoó m2telezsugegda coaresm ,nDoócesismetaigi paueSu(autor eeuPad e(Guillau"2eainruvieusvaln [sic]. Imcoestme Bgi paopor Fau"2t nin ño ain1733

    xt ir="ltr">...no pongo ninguna It. ptieuetaaa/a>avomcon cubiarti a no mismo en bescentce, iztitu do925)BrevedD/a>rinaop be lentosrchrcosuanosueSu(autor D . Pedhtmruvieuxvaln . Imcoestme Bgi paopor Jaubet, nin ño ain1731.

    • 3  Cf. Harri52t aterargiEr lerikordmdana Urquijohana da (JU 3993 ,nKoldo Mitxelyna0Kult7r ta,uDntoosua)v

    11. Mitxelena93t aterakal Cauruv udi txisaad la>, ,iVinro tr (1891-i898925)171 en dhur., 54.izb qeikuseeruarako dezskas la (gkaoketadpenad1732zedo 1733ahiratgtu zgin, apezpikuar hiagagduad1731zaetkaenar hi20 da eii. ruhausgarrruarleku ta zimeditaii iugiztagokharxzi da area zegag kas ItinosuoMitxrri Bgi parirestzegoag)-atasuru zz,mzan hdi 1loe otstzezak,en-zkaldradoedu . Deu d la, uio marazrla>-arrikklahanengokaoketadpenadtskusti 1iko duuol ,iVinro tr zerreen nirmguzri gehana 1749koa H oio Ha oz eri,rtiaggtdoi gehanahori HHino aoketadpenzzahH3 52 i52t ato

    11. Mitxelena94t aterakal Cauruv udi haarrarii marke pez,iVinro tr (1891-i898925)176-177, 55.izb qehiru aoketadpenzjasotzirigitusuhiruea zurt etgurtxe noneahzta nak>, ,ido,udirrez,itxisakeri b Itinomru ek et niagrruaak Hirue ar rkikokerkak, kta eegurzirezkoa nuonniardio,iVil"lt t renazutzi5) lebaatu 4u 92; haum« Dntoosuan, Urquijohanrli eragta en dagoag)ale  » tu lerizzegag la>dioraoket relizan akzutzi5925)15), Urquijok aen baerItino gehiagok(aoketadpenzezbAltunegoz uk)iroiuela>,roeBesttukgiru. Deu d la, Vil"lt t krkal P.(Guillau"2 udi iu kurk, ta ee duk15a-etkenkItuer (etgurz kal Pigehaseko a/kal Guillau"2 udi,k15b etguc-k oazrla) :kItdo,udisuru zz,mVinro tr la (gklekui 1ipinigoz usde o h2ng1"><2n10/>10. Exerzizi Sprritrbeair h2

    8Besterik beh95t ateraBizisa gkioaratn hiruanrli erazentsndko sezpenaditxueaz osomuskasusda

    ...no pongo ninguna Otieu k hito imcoesstme Bayona,rsunrnombr>udeuautor yrsunrtin ño ainla>imcoessoó , con gar mExerc ci saEsprritrbees y OMice pes 2tepros y verso92; yoal últimobla>Passoó etl Señor por San>Matheo y S n Jua , todtmmuy Hien h< adrv

    =

    8Besterik beh96t ateraHa oz eri,rtiagagokdmdaruakgutxi nez01844r rki kal Exerzizi Sprritrbeairudi izana eanbehiohiskas en d1851r rki-edo beti Bgi pariaoket reluiohiskanrli eraad la>(Vinro u1891-i898925)147-158, 46.izb 92; iz ha ok b Urquijo tz07c). ruhausgarrruarohHerdituen H oiok(Alt73h tzi4925)75, 59.izb 92; Itmen ega 1992925)158), Alt73hr (putzibirudi )72) esn-mruzrla,rha la>kzardutz

    ...no pongo ninguna It. ptieu k htmen bescentcem2tepastammterbe, iztitu do925)exerc ci esprritrbe.sSinuautor. Imcoestme Bgi paop[ober">1ymbol, fon -family:Symbol,isu if;">t aterar feuiustirisi6 su( ño ainsu(imcoesoó .

    =

    8Besterik beh97t ateraLi erazentsndla (gkaoketadpentn hoos,n editaiinahasi etgurzg gutna da, tnbelez,iruhausgarri tu leritako il a zime mosoz finkitu ahbeuikote . Deu d la, gitu> xaha mapmenakditaiietgusoru zkdirazVinro u46azut716q nta 46b (« M. Roquemaurslrli erazsaltçaaln a Heithan Apumayoacorcaen can)1718 »)ai poan)u etao itasuhssgarbaItuebn Hrdehan,z46ci iugiztkharxzi ,iVinro tr egagmruzrla,rratgu(ru ezrratggirua92; Hzbliografo k(1741 g gituen dirazrla>-arz,i« t au aincompgtducclésiastiade » aeloz us1742-1764r rkikoa H oio),klekui nta incoimatizan aetn izana (« Pa> Fauvet, Enraguehanaimcoimatçaaln a Heitan ») egrke k(a:ra eii. Eiagagoktu lattao zime riekkif.a925)ildekItuetriekVinro tr area zkitoituen du)1718-1742 Hzt rkin-mgehiagokAaoart eezkee o,rnahizkfuntsdi 1aAltunai

    ...no pongo ninguna L’kal exerc ci esprritrbeairudi estklerlivne(lesade lerplus répzhrm 2t ninplus commun92; c’estkceluiradi a ét s lerplus souve t 2t lerplus ers sgat réndeté,mcon nefkit, nefkit, nemteié,metc. res éfro pos don ltae au aincompgtdcommntcemàs1742 2t 1755 portgat tousrdeux, commn nimcoécéfoet ain1718 (con nefkçon a Roquemaursl),kla ru hiade 5)« deuxièmn éfro po » Il estkp,oba rade ain1718 às1742, il yoa eurplusieurs réimcoessopos portaat toutes la mêmn ru hiade 2t nn diffébe rles unosedesrautnesrade Bes ltae au au verso du)tritre>(Vinro u1891-i898925)149,z46dizb q.

    um">3  Cf. Harri54t atera beIz Amg guh tzi3925)69,z188.izb Eusko Legelerenburaren li eraeta ko iroiuen ariru z,ndeu d la, 17n) 54

    11. Mitxelena98t ateraBrsuetriekbeti Vinro tar zadpenarrriariru z,nezrraiig z46c-k ruhausgarri oaratn hiruanr« la>Passoó etl Señor por San>Matheo y S n Jua  » atrla ggtar la>,z, ru zhrmogoaoa bi754zedo 1755ikoa)ndeuz46d-k oaggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">3 53 53t a>rBrsuetriekoMitxrri,(1741-42kord ea areanknenegia.iz e litoke,napikz,nHanri eu ganberri etkenkilderatugoirEtz,razkguik,urugdarenrohH lerieitnd'al ktmen 5)279), Etxesgarrha (puczNoslak 199f, la (gkaoketa. 13e)92; azirua92; Hzb erazItino oren aenguHntdo,udisue aterai0behlerikor na dakbVaii,urug aual veo 17aggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">354 51 5film tu lenin-arz,i« uiustseeruarkezrekoazugaue6 aean dazbeuaebaatndeu zru z,- mmendekItrtzla.rir =

    11. Mitik beh89tmogo, Ipuhahztk et nburarensutueHr ar k aensti 1It Itinonakditi hasikditi ikozusgarrizt iko duuon ruhai45t a>rerazIarenrtz,iturariizaenguHo71) edar hi eneneerargietn honaa rtddazb z gainbcoseeneaggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">35 45"i4aiaa rtdon rekfuntsrk orotz e gutxzia daekezreir,i45t a>rgHaar zzkzb qsakeeko a, Hegoln r hietadpeue6 aen nonri4aiaerri rkia>r li eraa rtkenk, egipanbeak orotz e gzgutxi tao rea zzeso duuon

    =

    ...no pongo nUnna Otieu olu"2tecaiai , y tn dD/a>rinaoChrcitnd'au oluCdtmet dio m2teieve, t83 ojae coas upugtdrinerosme Bguna b, nn m2teievectaiinn udi ytascasu hiurzgr udiodtmmun gaidon rl Comcsusrbt sgate. ImcoimiPa s, rzgronse(A626,ecaiaiicnr pnuytr>ususexpl cacosu P kaltscoBayonztl IlllusercoimobDaiaN.P.S. FsteciMosunztaigi paueSu(AutorLicnr pneveDaiadeuS n JB'al in,itsoatin ñoPardakceabeuesUtke Aerri xxxv). onazut745925)xxxv)

    =

    8Beste100k beh86t ateraruhnaa ripdkorddo,s , ruezkef kalmAkentxi nezz gainboln r hietadpercentcroeBe5t hrmaerdk, rizkb q ">.tao ri-o rixe noooarata izi oz eri e" dir=tes">

    • 3  Cf5 Harri46t auetriekVidituen ruhausga, Etgarrrru zkHHiburizubeuiko .25)15), Ur(.izb Arocrudi tiodtmmu uar hiohuekenean-ela, 17n)
    • 46

    11. Mi101elena85t ateraAoketadpen beibkusti n Hr z,nezlagokdtritre>(Vinro u1891-i63-6rudi3-75,mi6.izb38-53i3922bis49,z46dggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn3">35 46 t ateraLaz iakzjasotaaerd li eraadrugdarenrtza H oiok(Alt73h tz739257)75, 59.izb 92; Itmen ega 1969925kee o,azrla,rruhausgzerrrrruarulueue ar rilm tg kas ezpenadiitu> xaha i,rtioiliso duuon

    =

    ...no pongo ninguna Itmuikzba(Bernarti a no micdtmet dio yismo en bescentceo.ga 1ar mia D/a>rinaoChrco au asaiichrcos,oLicduikon.adeuS n JB'al in,iiustlooko,r nezhrcoekitao argijnáco ainsu(imcuytroim5)xxxv)

    =

    8Beste102k beh91t atdpenarrriarutziginaoazrla,rruhauiruedi tio oio),ndnuern nonrit; kalzeetn hirat)72) esn-5)xxxv) e" dir="ltr">8Beste10 Harri53Goi-kef kalmAaz brnrrnker eerdukezbAlt tr g'al keaniztkharazrla,rruhaulea>< (putzCorograf airae9.r (37B'al iniohiskaElizrtddaiohKr bii noni/z )aengutcexot reldetkenzt ik<2n7uz2kord inro ,rtiat/.oiugzkaldra1) egag traneuasu, ohiskanhausgarri Er lerikotsutueHr ar(R.od,oPi,rltmen 521.izb q

    e" dir=t #ftnT2 au117Ct "3
  • " e" dir="ltr"> " e" dir="ltr">3
  • 11. Mi10 Harri54Ad.ta ilda zb q
    enotes"> linalevel1WW8Num12ng:0pt;
    =

    8Beste10 Harri46D kzsizktar eueko a/arusuhssldeái enensgarm rndk 4u 9en baerItino gzItiz a>rB alzeiaoke n HrmC hienen dgiizb q ba txzinorarazuelkee r rilm tzItino ez,razkguilezttadpeasuHeko aizb qde 2gu72) esn- (o (cf. Urg1aa, § 0.4.4)e N.ogaokenro tr ha A 1itasuhmC hieeko a, Heg(lAltuniktao rea zzes, fEHUkori mendkChrci guHaanhauasotrri oar tao re releasut)72gi ak"2 udirazkguz iakzkaglt tra lao orltunai; kakAaoar25kebarmru z,nkta oz eri

  • e" dir=tes">
    • 3  Cf58Harri54t ateradagoaAVtzosso3.2.10 (ZubiaranumizkailmAkentiskaEtxiz HanripuoarmAkentr ezgdk , tiamputzHHTh.SELDib a/osso3.2.11irud14kaela, 17n)
    • 48

    11. Mi10ik beh97tarrikklahanazei,auniri oaitntsk,emultzosti nusti1741 g zi, ohiska nustzItiItiz araEskuemtearngehae guH zo< ndkouhau reliliz ouhagadk i hasi(Elso 48;tdogzeu ga riru zkHHiburizag gd la, gln r hiro la l" id="bodyftn3" href="#ftn5">35 48 tdotugoirea (Houoiue6 g guzaEskurear k abelez,iruhausoiue6tino otsti Hrstela zad ul az ? Jakkoa, egHzt r>,roeBera ri,rdituenardizugauer>,roeaHa oztugoimetsrkak, k) essio eiru aggthae rata izigoiusasuhz,it; azttsndla pe keank orotzz e gu hiei tute fEsiHeko a riru zkHHjokzirisaaaiuEskuoartzla.rir =

    • 3  Cf5 Harri49t a duuon ruhai4 niko46ci iugiuuhaultuzz e ac orn edizeutskiitu etgurzg gut hira, H, Betolino oirEtela, 17n)
    • 49
    lass="num">3  Cf6 Harri50t aUtnt, egkoaLi erargietn hoagfkit et nbi sazielilindknro ttraHa ik orotzz abeutxi bAlt73h t898925)ela, 17n)<6li> 50

    11. Mi108Harri54Aukk,unsd la, gak,g , hztk et hoos,(Hozea zrndeoariaoazrlizkailmAko la l" id="bodyftn3" href="#ftn5">359 53 53tolino o(1596Th.SELDVivaaó mstzosso(XVII. n rueo 17niardio,il" id="bodyftn3" href="#ftn6">3<6li>6 50 Kari5 Itmrud56Th.Arzaduairu731azut71Urkizuiru737ro u4ripuoarmAk Otxpinig.Ariairu713azut71ImAkuaiicru739ro u4tearnef kalmAkaElizrtddcru73525)xxxv) =

    • 3  Cf61Harri49t a duuon ruh Hanrti za H oiok(Alt73h t81azMz,ilhir<6li> 51

    11. Mi109elena90t at trast nokak-bis 1ipiniio,ibedzes, deo ha Anro tri tiod, Etg (Hoo re relaiu rz eta ruhauuoiue6 g8q 1ukk,uerItino ggta elatggirgarri Hast r taogiEn dakseátrri oaorn i oaBeradi tdune ilm tgaa>rB aukalmAltun podorgiUste>rBrsta enguHo92; iz rrruathaego46iHouoiue6 g gzz uk)iriItirkoijaerri zkitu ahbEskurazgutxi kao rea zzes 30 92;mirkodaeg(lAltu araEe 1aAlt.Arzadua,aElizrtddcut71ImAkuaii6dggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn6">3<6li>61 52 i52t ato

    11. Mi11 Harri50I,it; azttsnurergiUste , ta x;mir et nb.izb ib 92;zsu,rauerazentsndkok,uemugkenkeredizeutee o, d eozmputzHHe2gi tdukiaetkekokerusgarri oarae6 aeakan,z46ci iugiusd ldt noksteaz brnargzermultzostisugiussaaaiuocéfe nonrugiirisaaaedu . Deu d eso,roa, egiu46iHoiItirkouhaub 92;ekinro aa zkdd lomru .izb ln r hko a rz eta ruhauumkfuntsuaggthazgutxi tazru z,erizkaikultipuoaodi tioNef kaoaeg(lAzi, lan hrat)ggta ela, ta ranhau.izbkorargiUiukainvt Hrs ca tioCauhastiadei faltrItiexotde niaggto u4riitasugalizkailmAkadpenai H rkin-mgeburizubeuiko ,geburizubizigoogiEn daeko a/aruarhi za 2; haele rste don JBizcaya n Jua  tsk,exxviii.r (372; h 5da><,, c comimcoialkurnguna DtioCauh k hito iles u me rste dag)aletaulea>< (putzCorograf a,171 nbiizb Er legu72) esn-h.ArzaduaimizkailmAkentkaine gainboln r hire Heithan a>rB adigaa>46ci an Er le lan amn usde o 3e" drinak3

    11. Mi111k beh95t akailmA rzka6 g8q 1ukk,urizt ikAltunai

    ...no pongo nNe2g coJesuc. ptieUiurso92eve, tr me rste doshori lkurnguca tioCauh.gP,rdg dguaiejt s,etl lltlookigate. IJaubet, nin ño bSeñMan ínnig.Arzadua,ausk ar h2eveynri omo clsu(istiFsteciDuspagdoalea>< (putzCorografíae846dizb q.

    11. Mi112elena85t zaduaesgarrhar mia D/lentosrch e gur mia exnautzossototea,ae Bgi pariaokezerazentskklaz)tritre>(Vinro u1891-i8689291 52356, 71.rz eta ruhausgarri oarautntsk,eo rea zzes.25)15), Ur(rquib)ragori/z Czeen gatai gkifaenquijokutxi ta z,nezlagok6dggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn6">3<62i>6 52 n hiridituen ruhausg) egag trane agagduaoartsio etken>kzardutz

    3

  • " e" dir="ltr"> " e" dir="ltr">3
  • 11. Mi11 Harri53GHzb Ald.ta i5 ul akguz iakiVil"lsH rkin-mgu ahbE os tusgaragoak,unsuda zb q
    enotes"> linalevel1WW8Num12ng:0pt; um""ltr"> xt um""ltr"> xt

    <2.3.1ImAkuaiio>rinak3

    11. Mi117elena90t at2) esn-h.ImAkuaiiaiohr ear mia Dçzqa c>rinaoChrcaz iakzjasotaaerd li eraadrugdarenrtza H oiok(Alt73h tz739292)75, 59.izb 92; Itmen ega 197021.izb q

    ...no pongo ninguna akseizkaa umayot/kall lu g tn dD/a>rinaoChrce k htmen besdaubPe. Airatlà) educidichrcoon.adeuS n JYmAkuaii6uautor.aoimiPa s, rzgaubet, nin ñ596dizb q.

    • 3  Cf6 Harri53t aEditldeaLi erakopiar k aenzi5) lebatao rea zzes, d eozmputzHr zzkob 92;enhz,it; azntoosua)v

    11. Mi118Harri54Za ranha, ñ591741-42kz eri,rtsk ul ag gut z,nmalazkHHibrdituegrautntuasu, tu ler788zalaokhaus;trasaoznu739beibkustha, riitasugatk et ,ibe3i6.izb editaan71guHaraEe zb 9(a:ra, Itmeir » an egaik(199a H okas la (gkaoketagdako leBua92;tekan gatai gkifatggdggtaa. l" id="bodyftn3" href="#ftn6">3<6">f6 Ha5"i4auidituen ruhausghusuhsslo a,tgaa>

    11. Mi119elena90tburizag gdusghusr nlaan718 kharxzi(ru zz,mVinro t nla46ci fkitaik(1zb 9Vinro u1891-i183, 62a75, 59.ibeutxi bAlt73h txxvii)uhmC hieXVIII. n rue)72g re relgaa>rod, Egi pariaokibkusti n oartzla.rir wReskus dir-->dggtaa. l"gopadf>3Haulnin pjaso>rina a.rir ecr">..la.rir ecr">..lparanumber">1tr">">Bua92; Hzphieelena94takir h2

    ">

    Akesolo, Lino (arg.), 1970, Joannes Etcheberri. Noelak, Soc. Guip. de Ediciones y Publicaciones, Donostia.

    ----, (arg.), 1983, Bernard Gasteluçar. Eguiac [sic] catolicac, salvamendu eternalaren eguiteco necesario direnac, Euskaltzaindia, Bilbo.

    Altuna, Patxi, 1984, « La auténtica biblioteca de Larramendi », Muga 228, 66-81.

    Amezaga, Arantzazu, (zuz.), 1983, Eusko Legebiltzarra. Bibliografi Erroldea I, Arabako Foru Dip., Gasteiz.

    Arcocha-Scarcia, Aurelie, 2003, « Manuscrits relatifs aux fables de la La Fontaine et de Florian traduites et adaptées du français au basque labourdin par Martin Goyhetche (1791-1859) », Lapurdum 8.

    ----, 2004, « Eguiatéguy, lecteur de Ioannes Etcheberri de Ciboure », Lapurdum 9.

    Atutxa, Isaak, 1999, « Joannes Etcheberri Ziburukoa : Noelac eta testu kritika », Lapurdum IV, Numéro Spécial 1, 233-312.

    ----, 2001, « Joannes Etxeberriren Eliçara erabiltceco liburua-z », Lapurdum 6 : 21-60.

    ----, 2002, « Joannes Etxeberriren Manual devotionezcoa-z », Lapurdum 7 : 57-91.

    Baum, Richard, 1989, Lengua culta, lengua literaria, lengua escrita, Alfa, Barcelona/Caracas.

    Blecua, Alberto, 1991, « Los textos medievales castellanos y sus ediciones », Romance Philology, 45 :1, 73-88.

    Buzzetti, Carlo, 1986, La Biblia y sus transformaciones. Historia de las traducciones bíblicas y reflexiones hermenéuticas, A. Ortiz García, Ed. Verbo Divino, Estella.

    Camino, Iñaki & Lakarra, Joseba A., 1993, « Beriain osatuz », ASJU 27 :3, 1029-1048.

    ConTAV = Sarasola 1983.

    Cremonesi, Carla, 1959, « Diccionario de la Lengua Castellana », in A. Viscardi, et alii, 1959, Le prefazioni ai primi grandi vocabolari delle lingue europee. I. Le lingue romanze, Instituto Editoriale Cisalpino, Milano/Varese, 325-354.

    Dodgson, 1907, [oharra], Notes and Queries, 16. zb., martxoak 16.

    Gaskell, Philip, [1972], Nueva introducción a la bibliografía material, C. Fernández eta F. Alvarezen gazt. itzulp., Trea, Gijon, 1998.

    HH = Hiztegi Hirukoitza ; ik. Larramendi 1745.

    Iturriaga, Juan, 1992, Larramendi. Biblioteca del Santuario de Loyola. Catálogo e inventario de la Biblioteca personal del P. Manuel Larramendi, S.J, Universidad de Deusto, Bilbao.

    Jones, William Jervis, 1991, « Lingua teutonum victrix ? Landmarks in German lexicography », HEL 13-2, 131-152.

    Kerejeta, M. Jose, 1991, « Oihenart Silvain Pouvreauren hiztegian », ASJU 25 :3, 865-899.

    Lacombe, Georges, 1907, « De quelques différences lexiques et typographiques entre des exemplaires du Nouveau Testament de Liçarrague », RIEV I, 180-182.

    Lafon, R., [1944], Le système du verbe basque au XVIe siècle. Berrarg. faks., Elkar, Donostia, 1980.

    Lakarra, Joseba A., 1984, Euskal thesauruserako gaiak : Hegoaldeko testuak (1700-1745), EHUko tesina argitaragabea, Gasteiz.

    ----, 1985a, « Larramendiren hiztegigintzaren inguruan », ASJU XIX-1, 9-50.

    ----, 1985b, « Berriz Larramendiren segizioko zenbaitez », ASJU XIX-2, 439-452.

    ----, 1991, « Testukritika eta hiztegiak : Harriet eta Larramendi », in Lakarra & Ruiz Arzalluz (arg.), I, 217-258.

    ----, 1993, XVIII. mendeko hiztegigintzaren etorkiez. Doktorego tesi argitaragabea, EHU-Gasteiz.

    ----, 1994, « Harrieten Gramatikako hiztegiak (1741)  », ASJU XXVIII-1, 1-178.

    Larramendi, Manuel, 1729, El Imposible Vencido. Arte de la Lengua Bascongada, Salamanca. Arg. faksimilea, Hordago, Donostia, 1979.

    ----, 1745, Diccionario Trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín (2 lib.), San Sebastián. Arg. faksimilea, Txertoa, Donostia, 1984.

    ----, c. 1764, Corografía de Guipúzcoa, ms. de la Real Academia de la Historia, fondo Jesuitas, leg. 62. J. I. Tellechea Idigorasen arg., Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, Donostia, 1969.

    Lázaro Carreter, Fernando, 1981, Estudios de Lingüística, Crítica, Barcelona.

    Mayans, Gregorio, [1737, Orígenes de la Lengua Española, in Obras Completas II, Ayuntamiento de Oliva, Diputación de Valencia, 1984.

    McKerrow, Ronald B., [19282], Introducción a la bibliografía material. I. Moyanoren gazt. itzulp., Arco/Libros, Madril, 1998.

    Mitxelena, Koldo, 1960, Historia de la literatura vasca. 2. arg., Erein, 1988.

    ----, [1961, « Euskal iztegigilleak XVII-XVIIIgarren mendeetan ». Orain SHLV I, 361-372.

    ----, 1964, Textos Arcaicos Vascos, Minotauro, Madril.

    ----, 1970, Estudio sobre las fuentes del Diccionario de Azkue, Centro de Estudios Históricos de Vizcaya, Bilbo.

    ----, et alii, 1987-2005, Orotariko Euskal Hiztegia / Diccionario General Vasco, Euskaltzaindia, etab., Bilbo, 16 lib.

    Olaizola, Juan Maria de, 1993, Historia del Protestantismo en el País Vasco. El Reino de Navarra en la encrucijada de su historia, Pamiela, Iruña.

    Pagola, Rosa Miren, 1995, « Beriainen dotrina », Enseiucarrean 11, 15-69.

    Quemada, Bernard., 1967, Les dictionnaires du français moderne (1539-1863). Etude sur leur histoire, leurs types et leurs méthodes, Didier, París, etab.

    Ruiz Arzalluz, Iñigo, 1987, « Notas sobre algunas traducciones vascas del Nuevo Testamento », ASJU 21 :3, 709-725.

    ---, 2003, Aitorkizunen historia eta testua. Orixeren eskuizkributik Lekuonaren ediziora,ASJU-ren gehigarriak 48, Donostia.

    Salaberri Zaratiegi, Patxi, 1994, « Elizalderen Apecendaco dotrina christiana uscaras », FLV 26, 7-65.

    Sarasola, Ibon, 1983, « Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos », ASJU 17, 69-212.

    Schuchardt, H., [1900], « Prólogo » eta « Sobre el modo de disponer la reimpresión, en particular sobre las erratas y variantes en el texto de Leizarraga », I. Ruiz Arzallus eta J.M. Vélez Latorre-ren itzulpena, in Leizarraga 1571, 127-240.

    Segurola, Koro, 2001, « Paperaren ur-markak », ASJU 35 : 1, 215-240.

    ----, 2002, « Jeanne d'Arc pastoralaren eskuizkribua : Le plus ancien connu ? », Lapurdum 7, 313-326.

    ----, 2004, « xviii. mendeko autore ezezagun bat », Lapurdum 9, 243-282.

    TAV = Mitxelena 1964.

    Tellechea-Idigoras, Jose Ignacio, 1966a, « El jesuita Manuel de Larramendi », BAP XXII, 307-360.

    ----, 1966b, « Nota autógrafa del P. Larramendi a la copia que hizo del Nuevo Testamento de Lizarraga. Advertencia », Colección de documentos inéditos para la Historia de Guipúzcoa 7, Publicaciones de la Excma. Diputación de Guipúzcoa, Donostia, 175-176.

    Urgell, Blanca, 1991, « Axular eta Larramendi », ASJU 25 : 3, 901-928.

    ----, 1997, « Estudios en torno a la historia de la lexicografía vasca », ASJU 31 :2, 643-685.

    ----, 1998, « Hiztegi Hirukoitza eta Diccionario de Autoridades erkatuaz (II) : sarreraren edukia », ASJU 32 :2, 365-414.

    ----, 2000a, Hiztegi Hirukoitza-ren osagaiez, tesi argitaragabea, EHU, Gasteiz.

    ----, 2000b, « Euskal edizioen historiaz », EHUaren Udako Ikastaroetan emandako hitzaldi argitaragabea. Bertsio elektronikoa artxiker-en kontsulta daiteke.

    ----, 2001a, « Larramendiren Eranskina : saio bat hiztegigintzaren testukritikaz », ASJU-ren gehigarriak 47, Donostia (kaleratzear).

    ----, 2001b, « Euskal formen aurkezpena Larramendiren hiztegian », ASJU 35 : 1, 107-183.

    ----, 2002, « Hiztegi Hirukoitza-ren kanpoko eta barruko historiaz », in X. Artiagoitia, P. Goenaga & J. A. Lakarra, Erramu boneta : Festschrift for Rudolf P. de Rijk, EHU, Bilbo, 629-649.

    Urkizu, Patri, 1986, « Euskara XVI-XVII. mendeetako zenbait idazle atzerritarrengan », ASJU 20 :2, 343-350.

    ----, (arg.), 1989, Pierre d'Urteren hiztegia. Londre 1715, 2 lib., Mundaiz, Donostia.

    Villasante, Luis, (arg.), 1985, Lavieuxville-Harosteguy. Bayonaco Diocesaco bi-garren catichima, Euskaltzaindia, Bilbo.

    Vinson, Julien, 1891-1898, Essai d'une Bibliographie de la Langue Basque. Berrarg. faks. J. Urquijoren oharrekin, ASJU-ren gehigarriak 9, Donostia, 1984.

    ----, 1907, « Observations su l’article précédent [= Lacombe 1907] », RIEV I, 284-287.

    Zuazo, Koldo, 1998, « Betolatzaren hizkeraz », in Knörr & Zuazo (arg.), Arabako Euskararen Lekukoak. Ikerketak eta Testuak, Euskal Azterlan Bilduma 7, Eusko Legebiltzarra, 71-86.

    Zulaika, Esther, 1999, Ioanes Leizarragaren aditza, Deustuko Unib., Donostia.

    Haut de page

    Notes

    1  Aipatzen dituen argitaratuen artean, oker ez banago berriena Kardaberatzen Escu Liburua (Tolosa, 1826) da, 24. zenbakiarekin jasoa Zabalaren katalogoan. Noticia Bonapartek argitaratu zuen lehenengoz, Zabala hil eta gero (Donostia, 1856), ohi bezala tirada labur batean (200 ale). Ez dago argitalpen modernorik; Urquijok ale bat eta kopia eskuizkribatu bat zituen bere liburuen artean (Vinson 1891-1898 : 282. zb.).

    2  Ziurrenik garrantzi handia izan zuen geroko idazle, irakurle, hiztegigile eta are bibliografoek bertako liburu-eskuizkribuen berri izan zezaten. Etxeberri Sarakoaren eta Landucciren hiztegi eskuizkribatuen berrien transmisioan -Humboldt tartean dela- jokatu zuen paper nagusia antzeman daiteke Urgell (1997 : 645-646) lanean. Vinsonek ere erbili zuen, gero ikusiko dugun bezala.

    3  Cf. Harriet atera berriaz HH-aren hitzaurrean dioena (Larramendi 1745 : xxxv). 1745az gero argitaratutako hiru liburu berri aipatzen ditu (Corografía 295-297), eta haietatik bi agertzen dira bere liburutegiko liburuen artean : 1748ko Othoitce eta cantica espiritualac, Zubero herrico batzuk (Altuna 1984 : 77, 190. zb.; ik. Vinson 1891-1898 : 178, 56b zb.), aipatzen duen zubererazko bakarra, 1749ko Haranederren Philotea (Altuna op. cit. 75, 51. zb.; ik. Vinson op. cit. 195-196, 77a zb.) eta 1750eko Gudu izpirituala (Vinson op. cit. 196-197, 78a zb.). Ez ditu aipatzen, baina bibliotekan egon badaude, Kardaberatzen (ik. Altuna, op. cit. 49, 50, 169, 201, 294), Mendibururen (ib. 178, 179) eta Peñafloridaren (ib. 285) lanak. Azkena 1764koa dela azpimarra daiteke.

    4  Gai honetan Akademiaren aitzindari eta ereduak, Croscaren hiztegia -nagusiki, Cremonesi-k (1959 : 336-339) aldezten duenez-, baina baita honi jarraiki aritu ziren Richelet frantsesa eta Ayala Manrique eta Sobrino espainiarrak izan bide ziren (Lázaro Carreter 1981 : 103). Literatur aipamenek garai hartan izan zuten ospeaz, oso adierazgarria da, adibidez, Frantziako Akademiak bide honi uko egin zion arren, frantsesezko hiztegietako haien gorakako erabilerari begirada bat ematea (ik. Quemada 1967 : 543-547). Jakina da aspalditik literatura eredutzat hartua izan dela hitzen finkatze, erabilera eta mailakatzeari (jasoa / arrunta) dagokionez (cf., esaterako, Baum 1989 : 31). Adibide bat baino ez, alemanerazko hiztegigintza zaharretik hartua : Schottelius-ek (1612-1676) hizkuntzaren emankortasun mugagabekorako aurreikusten zituen muga bakarren artean, liburu onen irakurketa dago (Jones 1991 : 140).

    5  Ik. Urgell 1991 : 916-917, non hiztegian eta eranskinean jasotzen diren Axularren hitz batzuk eta HH-an kausi daitezkeen Leizarraga eta Xurioren beste batzuk iruzkintzen diren. Esan gabe doa Harriet ere hiztegi barruan erabilia izan dela frogatzeak (Lakarra 1991 : 255-257, 1993 : 270-281 eta 1994 : 64-67 eta 199) hipotesiaren alde jokatzen duela.

    6  Cf. Blecua 1991 : 74 : « Hay que decir que, frente a otros países, con otra historia intelectual más normal, ahora se está llevando a cabo [en España] lo que se debería haber hecho ya en el siglo XIX, comenzando por la catalogación de los fondos de las bibliotecas y acabando por la edición de los mismos ». Egoera honek berak euskal liburuak ere eragiten dituela ahaztu gabe, pasarteak euskaraz jarrita ezin hobeki deskribatuko bailuke Euskal Herriaren egoera bibliografia eta argitalpenari dagokionez. Katalogatze lanean biziki aurreratu da azken 25 urteetan, Hegoaldean behinik behin, baina esango nuke maiz liburuzainak eta filologoak ez doazela bide beretik, denon kaltetan ziur aski. Filologiaren aldetik ere, salbuespenak egin ahal ditut : Arkotxa (2003, 2004), Atutxa (1999, 2001, 2002), Ruiz Arzalluz (2003) eta Koro Segurola (2001, 2002, 2004), lanbidea berreskuratu (edo sekula erabat galdu ez) delako seinale argi eta bikainak.

    7  Baina ez testua datatzeko, agian post quem batzuk eskaintzen ditu eta.

    8  Leizarragaren iraupenaren inguruko datu gehienak han-hemen sakabanatuta daude. Fontainebleuko ediktuaren (1685) ondorioetako bat -arinenetakoa, bestalde- protestanteen idatziak suntsitzea izan zen (ik. Olaizola 1993 : 254). Urkizuk (1989 : 53) kaputxinoen Baionako eta Olorongo komentuetan ziren Leizarragaren ale desagertuez mintzo da, adibidez, baina zenbat horrelako? Pentsatzekoa da Europan zehar (Espainiatik Holandaraino eta Ingalaterratik Italiaraino) barreiatuta dauden aleak ihesi abiatu zirenek atereak izan zirela maiz (Olaizolak, ib. 184, Vinsonek eta Dodgsonek haien kokapenaz emandako berriak laburbiltzen ditu). Europako hizkuntzalari eta hizkuntzazaleek Leizarragaren lanaz egin zuten erabilerari buruz, ik. Urkizu 1986 eta 1989 : 53-66. Bestalde, Testamentuaren geroko itzultzaileek -Haraneder, Harriet eta Duvoisin, bederen- denek erabili zuten (Ruiz Arzalluz 1987), baita 1828ko Testament Berria-ren itzultzaileak ere (Schuchardt 1900 : 134).

    9  Ez nuke saihestu nahi Leizarragaren aleen arteko ezberdintasunaren auzia (Schuchardt 1900 : 134, Lacombe 1907, Dodgson 1907, Vinson 1907, Lafon 1944 : 49 eta, labur bilduz, Zulaika 1999 : 39-40). Gai honek mende hasieratik hona pairatu duen isiltasuna dela eta (aipamen labur bat aurki daiteke Olaizola 1993 : 183-184n), ez da hemen ezer berririk idoroko baina, edozein modutan, aukera baliatu nahi nuke ikerbidea zabalik dagoela gogoratzeko.

    10  Argitaratzailearen oharrak hauxe dio : « Fajo en 8º, a lápiz letra D. Dice El Testamento nuevo en Bascuenze empezado. Obras del P. Larramendi. Siguen 50 fol. con la traducción vasca copiada Iesus Christen Evangelio Saindua S. Matheren araura. Todo ello se encuentra en la Real Academia de la Historia, Jesuítas, leg. 62 ».

    11  Baina ez denak : Imposible Vencido-ren garaian Etxeberriren Manual-a eta Noelak eta Haranbururen Miraila behinik behin ezagutzen zituen, gorago esan bezala.

    12  Testamentuaren alea 1730-1733 bitartean lortu zuenez gero, berekin zeukan Mayansen liburua ezagutzerako; halaz ere, hitzaurreko pasartea idazterakoan baliteke haren berriak ere kontuan izatea; Nicolás Antonioren aipua behintzat (Landuccirena bezalaxe) hari zor diola dirudi; erka bitez Larramendiren hitzak haren Orígenes-ekoekin (1737 : 350) : « ...aviendo sido, si no me engaño, el primero i casi único libro que se ha impresso en ella [euskaraz] la Traducción del Testamento Nuevo, que salió a luz año MDLXXII i atestigua don Nicolás Antonio que estava en la librería del cardenal Francisco Barberino ».

    13  Zehaztasunak berak horixe adierazten du, baina gainera, ohar bedi hurren aipatzen dituen adibideak ez direla denak Mateorenak : beraz, nabarmena da hitzaurrea idatzi orduko (c. 1742) oraindik alea gordetzen zuela nabarmena da. Honek iradokitzen du HH ontzerakoan osoki hustu ahal izan zuela, bestela ere egiazta daitekeen bezala (Urgell 2000a : § 9.2.8.4).

    14  Vinsonek dioenez (1891-1898 : 43, 4. zb.), honen aleak Testamentu Berriarenak baino amorru handiagoaz txikituak izan bide ziren Luis XIII.aren garaiko kontrakarrean.

    15  Ezagutzen dudan honi buruzko azken oharra, gure artean, Ruiz Arzalluzena (1987 : 709) da ; bertan aurki daitezke oinarri-oinarrizko bibliografi erreferentzia zenbait.

    16  Oso bestelako iritzikoa izan genuen Haraneder, zeinak bere itzulpen eskuizkribatuaren Aitcin-Solhas-ean, Leizarraga « guiçon etsai eta dohacabe » eta « Calviñen (...) heresia poçoatuaz cutsatua » dela dioen -Ruiz Arzalluzek (1987 : 712) begi zoliaz bakandutako hitz berberak errepikatuta-, hurren bere itzulpenerako erabiltzen duen arren, filologo berak (ib. 716-717) frogatu bezala. Zer ez ote zuten jaulkiko Larramendiren mihi-luma azkarrek, pasarte hau irakurtzerik izan balu, Corografía-n (297. or.) Haranederri eskaini zion aipamen ez oso aldekoaren ordez ?

    17  Pio IV. aita sainduak, Trentoko Batzarra bukatu eta berehala, « Liburu debekatuen zerrendaren » arauak jasotzen zituen bulda bat atera zuen; laugarren arauak honela zioen : « Eskarmentua hartu dugu, hizkuntza arruntaz itzulitako Biblia zilegi izatetik on baino gaitz gehiago datorrela, giza ahultasuna dela kausa. Arlo honetan apezpikuaren eta inkisidorearen iritzia begiratu behar da; apaizari edo aitortzaileari galdetuta, eurek eman dezakete egile katolikoek itzulitako Biblia irakurtzeko baimena, baldin uste badute halako irakurketatik ez dela kalterik etorriko, sinismenaren eta pietatearen hazkuntza baizik... »  (ap. Buzzetti 1986 : 97-98; itzulpena eta etzanak nireak dira). Buzzettiren liburuaren itzultzaileak (98. or., 9. oh.) arau hau Espainiako Inkisizioaren Zerrendaren 5.a izan zela diosku, baina argi eta gogorragoa Erromakoa baino.

    18  Adibiderik ematen ez duenez gero, asmatu egin beharko genuke zeri dagokion, baina egia esan, ez dakit zer den : Schuchardtek (1900 : 177) <r>-ren ordez dauden <rr> batzuk seinalatu zituen (batetarra ‘batetara’, error ‘eror’, erroriren ‘eroriren’, eurrorrec ‘eurorrek’, itsassorraco ‘itsasorako’, lekorrerat ‘lekorerat’) eta, hauetaz gainera, fierretaco, non rr ahoskatu egiten zen. Ez dirudi, ostera, hain errata nabarmenek Larramendiren iruzkina eragin zezaketenik. Gainerantzean, Leizarragak -r# / -rrB banaketa fidelki gorde ohi du, dakidalarik.

    19  Jat. oritziren.

    20  Erraz ediren dezakegu orain Gasteluzarren adibiderik : Haren odol sarraskiak / eta tromenta handiak jasanen tut gogotik (Gç 135, ap. OEH, s.v. sarraski 3). Argaignaratsek (beti OEH-aren arabera, jakina) ez du hitz honen adibiderik Devoten Breviarioa-n (1665); beraz, bazukeen galdutzat jotzen dugun Avisu-n (1641; ik. infra § 6).

    21  Gai honetaz, oro har, ik. Urgell 1991.

    22  Gasteizko Filologi Fakultatean gordetzen den mikrofilma, Eusko Legebiltzarraren Liburutegiko alearen kopia (Amezaga 1983 : 65. zb.), alegia.

    23  Axularren argitalpenen kontua aztertzeke dago. Lehen eta bigarrenaren arteko kolazioa bukatuta badut ere, beldur naiz ondorioak ez direla erabatekoak izango Euskaltzaindiak argitara duen faksimileaz bestelako alerik ikusteko parada hartzen ez dudan bitartean. Izan ere, argitalpen honetan eskuz egindako hainbat zuzenketa eta eransketa aurkitzen dira, ertzetan eta testuaren gain-gainean. Frogatzen erraza den bezala, gehienak 2. argitalpena aurrean izanik egindakoak dira. Derradan, bidenabar, gehienetan bat datozela Villasantek bere argitalpenean egindako aukerekin : honek esan nahi du erabiltzen ari garen argitalpen modernoa bertsio kutsatu bat dela, ez baita axola gutxiko kontua.

    24  Esan gabe doa hirurtasuna s.v. trinidad jasota dagoela.

    25  Badirudi, beraz, Salamancan erabilitakoaren ondoren beste ale bat erdietsi zuela, baina berandu apika. Ez dago honen arrastorik Loiolako Bibliotekan (Iturriaga 1992).

    26  Ik. xehetasunak (Fauvet inprimatzaile familiaren gorabeheretan oinarrituta) Vinsonen 15i zenbakian. Beraren ustez, Etxeberriren Noelac « ont cessé san doute d’être réimprimés après la publication des Cantico spiritualac ».

    27  Vinsonek zehaztu bezala (1891-1898 : 15i), hau liburu-saltzailea da, ez argitaratzailea ; Akesolori (1970 : 12) « Maffre-ren inprimerian » itzuri zitzaion, ostera.

    28  Gogoratu Axularrekin gauza bera egin zuela. Ez nator bat, beraz, Atutxarekin (1999 : 305), batez ere berak aurkezten duen ziurtasunarekin.

    29  Vinsonen arabera, argitaratzailea (Jean Fauvet) 1731-1760 artean aritu zen lanean, eta esan gabe doa Larramendik gramatikan aipatzeko 1729 baino lehenagoko bat behar dugula : Paul Fauvet, berriz, 15f-ren egilea, 1700ean hasi zen inprimatzen.

    30  Oso hipotesi egiantzekoa da : ohartu in-12 bakarra (15g, Vinsonek ezagutu zuen argitalpenik handiena : 58 x 112 mm) 204 orrialdetakoa eta in-8-ko guztiak (41’5-45 x 95-98 mm) 240-250 orrialdetakoak direla, tamaina eta orrialde kopurua elkarri egokituta; Larramendik ezagutu zuen aleak, ostera, tolestaketa berekoa izan arren (in-12), txikien orrialde kopuru bera (250) dauka. Bide batez, hau ez da batere harrigarria, zeren paperaren tamainaren arabera tolestaketa bereko bi liburu tamainan oso ezberdinak izan baitaitezke (cf. McKerrow 1998 : 188).

    31  Edozein moduz, Akesoloren arabera (1970 : 12) ateraldi guztiak daude hutsez josirik

    32  Urquijoren alea (JU 1796 C.F. 72, Koldo Mitxelena Kulturunea, Donostia). Bat dator zeharo Vinsonek eman ezaugarri guztietan -salbu eta « 12 pour 122 », gurean 128 (eskuz ziurrenik : 121ak 1aren gainean 7 duela dirudi), « 8 pour 208 », gurean 08, eta « 118 pour 218 », gurean 18- berak ikusi alearekin. Halaz ere, hasierako orrialde zenbait (17-24) lekuz kanpo daude, liburuaren hasieran baina ongi zenbatuta; gainerantzean ez du ezer falta, aurreko argitalpenetan ez dagoen zatitik 241-242 orria izan ezik. OEH-ak Akesoloren argitalpena (1970) erabiltzen du : ale zahar ezberdin zenbait erkatuaz -eta grafia bateratu eta gaurkotuaz- egindakoa da eta horregatik, besteak beste, ezberdintasun handi-txikiak kausitzen dira 15f eta honen artean. Dena dela, laguntza modura aipamen guztietan, 15f-ren orrialde zenbakiaz gainera, argitalpen modernoarena jarriko dut, « Akes » laburdurarekin, 15f-n lehendabizikoz agertzen diren eta Akesolok berean sartu ez dituen hiru kantetan izan ezik : « Verbum caro » (241-245. or.), « Claritates guçia... » (245-246. or.) eta « Jesus Haurtcho larru... » (249-250. or.).

    33  Akesolorenak (1970: 75) bere dio.

    34  Akesolok (1970: 75) kruelak irakurtzen du. Halaz ere, 15f-ko irakurketa ziurra da, zeren eta lehentxeago (84. or.) Cureltassun baitakar, berriro ere Akesolok (ib. 74) krueltasun irakurria, eta hemen berton, beherago, Curelqui irakurtzen da (Akesolok kruelki).

    35  Orain, Iturriaga 1992ren arabera, ez dago.

    36  Atutxak (1999 : 237, 7. zb.) ez du informazio hau erabiltzen, Larramendik zein argitalpenez diharduen erabakitzeko. Oker dabil, bidenabar, Larramendi denboraren aldetik Egiategiren ondotik ipintzen duenean (ib. 236), « liburu honen [Manual-aren] berri dakarren lehena » izateko ohorea zuberotarrari emanez, eta huts bera egiten du Noelac-i dagokionez (ib. 242).

    37  Oker ez banago, ez da agertzen Larramendiren zerrendan (Tellechea-Idigoras 1966a).

    38  Vinson bera ere (1891-1898 : 67, 14b zb.) ez da ezer esatera aurreratzen.

    39  Eskura ditudan bi iturriak, Hordagoren faksimilea (1978) eta Altunaren argitalpena (1981) bertatik eginak dira biak.

    40  <is> zalantzazkoen bermea dukegu honelako aldaketetan (Urgell 2001b : 144-149).

    41  Hemen igartzen da, besteak beste, 1729tik 1745ra dagoen aldea : ez ditu <v>ak <b> bihurtzen.

    42  Sic, P. de Guilantenak « Reuleco Gardiana » dio.

    43  Cf. Vinson (1891-1898 : 53) : « Je ne sais ce que peut être l’addition ‘d'un autre auteur’, dont parle Larramendi ».

    44  Oxfordeko Bodleian Library-ko alea (8°.M.30.Th.SELD), OEH-ak erabiltzen duen bera, alegia.

    45  Eta hiztegia hasieratik egiten hasi zenez gero (cf. Urgell 2002 : 633-634).

    46  Liburu honen lehen argitalpenaren data hau ziurra da, Vinsonek bere argitalpena kaleratzear zuela agertu zen Bodley Liburutegiko ale bakarraren arabera. Halere, Vinsonek behin-behineko datatzeak (1658, baimenetan oinarriturik) badirau hainbat lekutan : OEH-an, esate baterako.

    47  Erkaketa, Vinsonek egindakoaz gainerakoa, egin gabe dago, baina Kerejetak (1991 : 867, 8. oh.) ohar interesgarri zenbait eskaini dizkigu.

    48  Jatorrizko alea Lazkaoko beneditarren komentuan gordetzen da. Honako orrialde hauek falta ditu : 59-60, 83-96, 137-144, 161-168, 185-194, 305-338, 351-352 eta 480tik aurrera (485raino-edo). Gainerantzean, badirudi Vinsonek aipatzen duen 16e argitalpena dela, zeren eta, berak ematen dituen erkagaietarik, honek bezala habea eta (26. or., 9-10. l.), Ceruan (ib., 12. l.), Eztugu (ib., 14. l.) irakurtzen baititu, eta ez 16d-k bezala hastea eta (26. or., 17. l.), Cervan (ib., 19. l.) eta Extugu (ib. 21. l.), eta ez dakar Te Deum Laudamus aipatua 199. orrialdean, 16d-k bezala; 16e izatera, 188. orrialdean egon beharko luke, baina peitu dugu, esan bezala. Alabaina, 16d-k bezala laudacen eta (29. or., 14. l.) irakurtzen du, eta ez landaco eta (29. or., 9. l.) 16e-k bezala; eta ez hirur (26. or., 21. l.) 16d-k bezala, ez hitur (27. or., 4. l) 16e-k bezala, hirurec (27. or., 4. l.) baizik. Vinsonek datuak trukatu ez baditu, beste argitalpen bati buruz mintzatu beharko genuke, 16e-tik oso gertu dagoen, baina honek baino huts gutxiago daukan batez, hain zuzen. Erkaketa honetako datuak Amaia Olabarriaren (OEH) laguntza ordainezinari zor dizkiot.

    49  EHUko Filologi Fakultatea, Gasteiz (erref. 13311). Ale osoa da, salbu eta hasierako orri bat, hots, jai aldakorren Bazkotik aurrerako zatia (iii. or.) eta egutegiaren lehenengo orrialdea (iv. or.; hurrengoa urtarrilaren 27an hasten da). Argitalpen moderno bakarra (Akesolo 1983) filologoentzat baliogabekoa da : alde batetik, « ...egutegia kanpoan utzi da. Orrez gaiñera, latin utsezko puska batzu ere bai » (op. cit. 20); bestetik, jatorrizko testuaren hutsak zein diren abisatu gabe zuzendu egin ditu, eta « Letraren bat itz berean bi eratara jarri duenean ere, berdintzen saiatu gara : promes, ez promez » (ib. 21). Eta, azkenik baina ez mendreenik, arta gabeko argitalpena da, hutsez blai kaleratua, izenetik beretik hasita. Eskasiok ezagunak izan arren (eta argitalpen zaharra erraz aurki badaiteke ere, esaterako KM kulturunean : J.U. 4732), jatorrizko testua ordezkatzea lortu du (gai honetaz ik. Urgell 2000b), OEH-an adibidez.

    50  Eusko Legebiltzarraren Liburutegian (Amezaga 1983 : 87-88, 237. zb.) gordetako alearen mikrofilma, OEH-ak erabiltzen duen berbera.

    51  Uste honetan bat nator Legebiltzarreko Liburutegiko adituekin (loc. cit.). Gehiago zehatz daiteke, ordea : Princeps-ean bezala, 151. or.ko 1. lerroa « eta enga-» z bukatzen da, baina faltsutzean bezala 401. or.ko 1. lerroa « ô guiçonen »-ez hasten da eta « erreque-» -z bukatzen, orrialde bereko azken lerroa « ça notha gabe ! » da, 426. or.ko azken lerroa « tuzcoac. » eta zenbatu gabeko bukaerako x. or.ko 5. lerroan « lvii. E çaicula bihotça » irakurtzen da, t letra faltan.

    52  Erabiliko dudana Urquijorena da (JU 3993a, Koldo Mitxelena Kulturunea, Donostia).

    53  Dena dela, biek orrialde kopuru bera (371 or.) dutenez gero, badirudi edukian ere berdinak izan behar zutela; 46d-n Mateoren pasioa 342-357. orrialdeetan agertzen da, eta Juanena 357-371.etan.

    54  Ik. Amezaga 1983 : 69, 188. zb. Eusko Legebiltzarraren liburutegiko adituen arabera, dena dela, 1766 inguruan koka liteke : hau hala balitz, esan gabe doa Larramendirekiko erkaketa osoa burutuko denean zaharragorik aurkitzea mereziko lukeela.

    55  Cf. Corografía 299 : « El dialecto navarro coincide mucho con el labortano, pero se diferencia también en muchas cosas ».

    56  Vinsonek Larramendiren berriak bakarrik ezagutu zituen. Urquijok (ikus Arocena eta bien oharrak, loc. cit. 63-64. or.) Angel Irigarairen ale osatugabea (eta ezagun bakarra) izan zuen luzaro bere liburuen artean. Bertan « voy a poner aquí algunos datos acerca de mi ejemplar » idatzi baina egin gabe utzi zuen, tamalez.

    57  Halaber, bere eskuz osatu zuen liburu zerrendan honako ohar ilun hau, hiztegikoaren parekoa, baino ez dugu aurkitzen : « Algunos librillos en bascuence y otros papeles sueltos » (Tellechea-Idigoras 1966a : 356, 80. zb.).

    58  Ik. TAV 3.2.10 (Zubiaren bizkaierazko eta Etxaberen gipuzkerazko Agur Maria-k), ib. 3.2.11 (1614ko Symbolum Apostolorum-eko Kredoa), ib. 3.2.12 (Isastiren Salvea), ib. 3.2.14 (Zubiaren Aita Gurea) eta ConTAV 5.2.8 (117-123. or., goi-nafarrerazko dotrina baten apurrak).

    59  Larramendik hartakotzat hartuko lituzkeenez ari naiz, noski : ezaguna da, bestalde, Betolatza azken urteotan Arabako euskararen lekukotzat hartu izan dela (Knörr 1986, Zuazo 1998c).

    60  Urtegabeko honen hizkuntzaz eman diren iritziak laburbilduta aurki daitezke Lakarra 1984 : 176-177n.

    61  Larramendiren gelan (Altuna 1984 : 81) Mikelestorenaren 1744ko argitalpen baten ale bat aurkitu zuen eskribauak, « de la Nobena del Corazón de Jesús ». Guretzat ez bada ere (HH-rako ozta-ozta erabil zezakeen eta), bibliografoentzat bederen xehetasun interesgarria izan daiteke. Ezagutzen dugun idazle honen liburu bakarra Cerura nai duenac ar dezaquean vide erraza da, baina badu barruan « neuvaine au coeur de Jésus » bat, Vinsonek (1891-1898 : 198-199, 82. zb.) zehaztu zuenez, eta agian honek eragin zuen Landaren izenburu delakoa. Vinsonek, ordea, 1751ko argitalpena bakarrik ezagutu zuen; Larramendirenaz gainera, bada bederen beste argitalpen bat, urte gabekoa baina itxuraz berriagoa, « Iruñean : Longas Echean » egina (Amezaga 1983 : 109, 289. zb.); honen atal banaketa aldez ezberdina da : « Ongui vicitzeco modu labur errazac », 3-39; « Meza entzuteco modua », 39-64; « Calvarioco estacioac », 65-87; « Acto fedeco, esperantzaco eta Caridadecoac », 88-92; aipatu bederatziurrena ez da inon ageri.

    62  Berak erakutsi zuen bigarrena (Iruñean Martin Joseph de Radak egin 1758koa) hutsez eta aldaketez josita dagoela. Aldaketak, bestalde, oso interesgarriak dira, Lakarrak (1984 : xvi-xviii) erakutsi bezala, batzuk Larramendiren iraultzaren ondoriotzat eman baitaitezke.

    63  Eta ale honen kopia bat baliatu dut, hain zuzen, HH-aren iturrien ikerketan.

    Haut de page

    Pour citer cet article

    Référence papier

    Blanca Urgell, « Larramendiren euskal liburuak 1745 arte : testu bibliografiaranzko hurbilketa bat », Lapurdum, 10 | 2005, 247-286.

    Référence électronique

    Blanca Urgell, « Larramendiren euskal liburuak 1745 arte : testu bibliografiaranzko hurbilketa bat », Lapurdum [En ligne], 10 | 2005, mis en ligne le 01 avril 2008, consulté le 14 décembre 2017. URL : http://journals.openedition.org/lapurdum/62 ; DOI : 10.4000/lapurdum.62

    Haut de page

    Auteur

    Blanca Urgell

    blanca.urgell@ehu.es

    Articles du même auteur

    Haut de page

    Droits d’auteur

    Urgell B. | IKER

    Haut de page
    • Logo Iker
    • OpenEdition Journals