Navigation – Plan du site
Articles

Joanes Etxeberri Sarakoa, sendagilea eta letra-gizona

Gidor Bilbao Telletxea
p. 67-82

Texte intégral

Zein mendetakoak gara ?

  • 1 BFF2002-03132 ikerketa-proiektuari esker egin ahal izan da lan hau. Esker ona agertu behar diot Jos (...)

1Joanes Etxeberri Sarakoa 1668 inguruan jaio zen Saran, eta 1696an Okzitaniako Tolosako Unibertsitateko ikaslea zen, lizentziatu-doktore ikasketetan baitziharduen. Mende-hondarrean egin zituen, beraz, bere ikasketak1. Bestalde, guk ezagutzen dugun Etxeberriren lan nagusiari 1712ko data ezarri zion berak azalean, baina badakigu ordurako lau hizkuntzatako hiztegia moldatzen hasia zela. Azkenik, 1718koa da bera bizi zela argitaraturiko lan bakarra. Baina badakigu 1727an oraindik bere lanarentzat argitarabidearen bila zebilela Lapurdiko Biltzarraren aurrean. Eta 1749an hil zen. Hamazazpigarren mendeko gizona zen, ala hamazortzigarrenekoa ? Galdera ez da gutariko inorentzat arrotza ; izan ere, gu noizkoak gara ? Noizkoa gure jakintza ? Hogeigarren mendekoa ? Hogeita batgarrenekoa ?

2Ondoko lerroetan erakutsi nahi dugu zubiko gizona izan zela Joanes Etxeberri Sarakoa. XVIII. mendean sortua eta ondua da, zalantzarik gabe, bere lana, baina XVII. mendeko ikasketetan eta lanetan oinarritua. Joanes Etxeberri sendagilea erdi eta erdi bizi izan zen XVII. eta XVIII. mendeetan, baina Sarako Etxeberri letra-gizonak soilik XVII. mendeko baliabideak erabili zituen.

3Zubiko gizona izan zen, orobat, Ipar Euskal Herriaren eta Hego Euskal Herriaren artean. Erresumen arteko mugaren bi aldeetan bizi izan zen, eta badirudi mendeen artekoa bezain irazkorra izan zela beretzat Espainiaren eta Frantziaren arteko muga.

Joanes Etxeberri sendagilea

4Julio Urkixoren lan itzelari esker ezagutzen ditugu Etxeberriren bizitzako gorabehcrarik gehienak (Urquijo 1907 : XI-XXXIX). Hark irakatsi dizkigu Etxeberriren bizitzako data eta leku garrantzizkoenak.

  • 2  Urquijoren 1907ko edizioko orrialdeak aipatuaz emango ditugu erreferentziak, eta ez eskuizkibuaren (...)

5I668aren inguruan jaio zen. Onartu izan da Saran jaio zela, hori frogatzeko dokumenturik ez den arren, besteak beste berak ere badioelako Axular erretore izan zen elizan bataiatua dela2 :

6Harc bere demboran manajatu eta bere gomendioan iduqui çuen bathajo-harrian errecibitua baitut ene bathajoco ur saindua (Urquijo 1907 : 63).

7Ez dakigu lehenengo ikasketak non egin zituen. Berak aitortzen du jesuitekin ikasi zuela (Urquijo 1907 : 39-40), baina ez dakigu non izan zen. Litekeena da, Urkixok uste zuen bezala, Pauen ikasia izatea, hango ikastetxea baitzen orduan Saratik hurbilekoena, eta aski garrantzi handikoa. 1991an arreta berezia eskaini genion datu horri (Bilbao 1991 : 755, 765), eta geroztik ere egunean baino egunean garrantzitsuagoa iruditu zaigu bere lana ulertzeko, are Etxeberriren irakurketak ere baldintzatu zituela uste baitugu. Baina ez dugu aurkitu zein ikastetxetan izan zen frogatzen duen dokumenturik (ikus Bilbao 1997 : 26-27).

8Zorte hobea izan genuen gure bilaketa-lanean medikuntza-ikasketetako datuekin. Bilbao 1997-n argitaratu genituen bi dokumentu, zalantzarik gabe erakusten dutenak Joanes Etxeberri Sarakoak Okzitaniako Tolosako Unibertsitatean egin zituela medikuntzako ikasketak. Unibertsitate hartako batxilerren erroldaren arabera, 1694ko azaroaren lehenean izendatu zuten medikuntzan batxiler, eta unibertsitate berean eginak zituen liberalium artium magister izateko ikasketak. Gainera, Isturitzeko adiskide ikaskide baten lekuko gisa sinatzen duen l696ko agiri baten arabera, urte hartako abuztuaren 29an oraindik Tolosan zegoen ikasten, medikuntza-ikasketetako hirugarren gradua, lizentzia eta doktoratua, eskuratu nahian (biak aldiberean erdiesten bait ziren garaitsu hartan).

9Orduan ez genion arreta eman, baina orain uste dugu ez dela kontu hutsala l696ko dokumentu horren azpian juan d'Etcheberry agertzea sinadura gisa, Juan (eta ez Joannes edo Jean) izenarekin. Ba al du zerikusirik mugen irazkortasunarekin ? Saran bataiatu zutela sinetsiko diogu Etxeberriri berari, baina etxearen izena Lekuberri izateak (Urquijo 1913), eta etxe-izen hori Sarako etxe zaharren artean ez izateak pentsaraz lezake agian familia ez zela jatorriz Sarakoa (eta are Juan izena etxeko izena zela, familiaren sorterritik ekarria).

10Hortik aurrerako ibilbidea ere ez zen laburra izan. Hurbiletik jarraitu zion Urkixok Etxeberriren arrastoari : 1713an Saran bizi zen, baina Berako sendagilea zen. 17l6an ere oraindik Berako sendagilea zen, eta gainera han bertan bizi zen. 1722an Hondarribira aldatu zen, hango sendagile izateko. Lau urte baino ez zuen iraun hor ere, eta 1726tik aurrera Azkoitian izan zen lanean. Hor hil zen 1749an.

11Interesgarria da data eta toki horiek bere lanei buruz aipatu ditugunekin gurutzatzea. 1712an, gramatika-lanari ezarri zion datan eta hiztegia moldatzen hasia zela dakigunean, ezin dugu ziurtatu non eta zertan ari zen. Baina hurrengo urtean Saran bizi zen, eta Beran zuen lana. 1718an, Lau-urdiri gomendiozco carta edo guthuna Baionako Roquemaurel inprentan argitaratu zuenean, Beran bizi zen. 1727an, bere lana argitaratu ahal izateko Lapurdiko Biltzarrari dirua aurreratzeko eskatu zionean, Azkoitiako sendagilea zen eta han bizi zen.

12Mugaz gaindiko ibilbide honetan, esanguratsuak dira hark ematen dituen Euskal Herriko « presunaja ohoratu eta ospe handitacoen » zerrendak. Bi lekutan ematen ditu, eta bietan geratu dira zerrendak zabalik. aurrerago osatzeko asmoarekin. Eta bietan geratu dira orriaren zuriuneak, orrialde osoak, bete gabe. Gainera, argi ikusten da bigarren idaztaldi bate