Navigation – Plan du site

AccueilNouvelle sérieHSItëneimëk–Kunolo

Itëneimëk–Kunolo

Akajuli Palanaiwa, Asiwae Wayana, Ikale Asaukili, Pekijen Kulitaikë et Mataliwa Kuliyaman
p. 1-47

Plan

Haut de page

Notes de l’auteur

Helë pampila ITËNEIMËK jau man kole ekalëtop tom, uhpak uwatoponpë pëk eputop mïnpalë tom pëk man, kalawu me, olok jau uwatoponpë epunëhtau aptau, tëpijem me. Kolenma man helë pampila jau, wantak kaimëtop tonom malë, wajana mïnpalëtpë alëhamo eheptëimëtoponpë pëk uhpak aptau. Molo man alëtpï tom palasisi tom patau. Wajana mïnpalëtpë lëken tapek man tëlëi palasisi tomoja, apalai mïnpalëtpë tom malë man tëlëi, mëlë kom man tënei Kajen po, Pahi po hunwa.

SAWA jau tëmamine tëweihamo wantak kunkaimë tot uhpak, aptalïtpë mïmpalëtpë pëk imilikëmëlïhtau. Uhpak wajana eitoponpë eneimëtïhwë tëjahe. Masike tëwepohnëptop kom jau pëtuhku kunipopnëp tot pampila me, tïlëmëtop me, tïtïpkahem me. Tïpkahem me man helë, tamusi man tom, imjata tom, pëitopïn sikolo talï tom nipka me. Malalë wajana, apalai tom mënitïpke Aletani kuwalï tom, Palu kuwalï tom malë, hunwa. Ipok man helë imjata tom wantak kaimëtop me upak aptalïtpë wajana, apalai ulë eitoponpë pëk itïpkaimëlïhtau tëjahe, hunwa.

Texte intégral

Akenakalëne

Mamin

1Maa, helë maminumtoponpë pëk mënehekalëja. Helë pampila ïtoponpë pëk. Malalë, helë pampila man, tïtïpkahem me, sikolo talï tom, winënmelë, tëneimëhem me wajana, apalai tom nïlïtpï. Akename helë tëmamine eitop kunëtakïma MCG po, juni 2016 aptau. Malalë, ëtï komotpë tom eneimëne tot talë Kajen po, akename imëkïtpï tom man: Aimawale, Alijapane, Ikale, Jailupïn, Pekijen, Mataliwa, hunwa tot kunehak. Ëtï kom upak aptau kalipono tom nenepïtpï eneimënanom me, mïseu tau. Malalë, molo kuneneimë tot kolenma kutamu kom mïnpalëtpë tom olok, maluwana, pïlëwu, pumali, tumeli kohle. Helë mïjak 9/09/2016 aptau emna kuntëm Pahi po (mqB-JC) Aimawale, Akajuli, Ikale, Jasila, Mataliwa, Pekijen, hunwa kunehak emna. Malalë, mëje emna kuneneimë uhpak alëtpï tom maluwana, kapalu, potpu, malija-kuti me tïlïtpï pakila je, oka wewe kalakumïlï ïlïtpë, kuhun-kuhuli, kalipo tom, halikëtë tom, hunwa. Malalë, ihpenë lep kole upipophak tëweihamo, ëtï komotpë tom, ehet upipophakan kom kunehak molo. Mëham akenamehle wajanahtak imëkïtpï tom, ëitële wajana pata tom aptau imëkïtpï, (helë ehet kom): Henri Coudreau 1880 po kunmëk, malalë Jules Creveaux 1881 po kunmëk, hunwa.

1. Halikëtë – olok pëkën

1. Halikëtë – olok pëkën

a: Pïlëu ke ahmit tïhe; b: Makwatili pupot, sili ke; c: Ispot tïwë-tïwëlën tïhe; d: Wama kaphem ahmit, sili ke, makwatili pupot ke

a, b, c, d: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

Mïseu

2Ëtï komotpë uppakat aklamatop tom pakolon tau. Malalë, helë eneimëtpï tom pëk maminumtop kunehak. Masike akename eneimëtop kunehak Kujan po (MCG), ëtï komotpë tom eneimëtop, malalë ëtïlïtpë tom ïlëmëtop tom mëlë tau kunëtïlï. Malalë Pahi pona kunëhalë wajana tom, upak alëtpï tom pëkëhnë lëken kunehak eitop mëje. Kolenma kunehak ëtïkomotpë tom, kutamu kom wajana, apalai katpë tom, hunwa.

Kujan mïseun, Kajen po (MCG)

3Helë akename tëmamine eitop kunëtakïma Kajen po.

4Ëtïlëtpë pëk tëmamine eitop tom wajana apalai nïlïtpï tom pëk upak. Malalë helë uhpak ëtïlëtpë aklamatpë tom enetop tau; eneimëtpï tom. Helë kom pakolon tau kunehak olok mïnpalë tom, hapon kom lëken. Malalë kunehak ihpe olok apo, atï (ihpot) tom, tëpijem luwen mëlaimë amo hawin. Maa, tëpijem enepu pïlëu talekem (talesitkem) mawu ke tënïkem tukui upo hapon ke tuhponokem, ëmekho, ëpëpata, akawale, panti kaikui pïtpë, olok takwa (panamuton), kunana, iwehkatop. Molohnë kunehak luwe tom ëhepïtïhnë ëhelak tëweihamo, peu-peu, tïlïjo ewu, welëh-welë hunwa. Helë kom upak aptau tulakanamo ewu, imjata ewu, pïtënotpë tom ewu, tamusi man kom ewu koko awainalïhtau tëtëhamo tom hunwa. Hakëne waipu, eluwa katop man tïpisak wëlïi aptau man mala lëken ipisanumna. Helë man tïkaphe mawu ke. Akawale helë mawu ke tïlïtpï kamisa tunu. Panti kahulu ke tïlïtpï, ëkïlapëja ahmit tom hunwa, kunehak talë.

2. Eputoponpë enetop

2. Eputoponpë enetop

a: Luwe tom tëneimëi ipohnëptop me; b: Lydija tïmilikpoimëi ehet tom

a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016

Pahi mïseu (mqB-JC)

5Helë omëtop po tëmamine eitoponpë Pahi po, mëlëlë hapon kom pëk tëmamine kunehak wajana, kajen po enetpï tom hapon pëk, upak alëtpï wajana apalai tom katpë. Molo, lome kohle ëtïlëtpë eputoponpë mïnpalëtpë, olok jau uwatoponpë, malalë ihpe kunehak maluwana, pamkali, pëmït, simali, mïjele, kalipo, tuma enï, oha okï ïtop, kawai, puupu, omohtuk (kïnkïi mumkë katïp tïlïtpï), luwe tom, luwe puupu etëtop, okalat, pakala olok enï (kuluwa kaphem), pakala peinom kijapok pupot enï, kuti uputpë (upkalapitpë ihle), akawale alimi pupot ke tïlïtpï, mawu ke tïlïtpï hunwa. Malalë kolehnë tïwë-tïwëlën kom. Maa, ihpe kunehak pampila tïtïpkahem pëkëna tïlïtpï upak wajana tom pakolon ïlëmëtpë. Molo kunehak tïwë-tïwëlën kom tëmaminamo. Malalë tëmamine tëweitop kom pëk tuwalonumatse kunehak tot.

6Maa, ihpehnë kunehak kalipono tom, ëtï komotpë iwëhjalakatpï tom, ipokela iwëtïlïtpï petukwaimënanom hunwa.

3. Ëtïlëtpë enetop

3. Ëtïlëtpë enetop

a: Imenka pëk tot; b: Mïkahpa pëk ëtunë pëk

a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

Pampila

7Helë pampila ëtï komotpë aklamatpï tom milikëmëtpë, pampila pëkëna wajana omi jau. Malalë pampila jau man mïnpalëtpë tom, malalë uwatoponpë tom ïtoponpë, talë Kajen po malalë Pahi po, hunwa. Masike helë emna kunïlëmë pampila pëkëna, itënkapamëmëla eitop me wantë aptau. Tuwalë lëken peitopïtïtpë tom eitop me. Helë man kolenma lep tïtop tom, lome apsik lëken emna kunïlï helë pampila jau, hunwa. Malalë upipophakënma kunehak ipohnëptop emnaja, upak aptalïtpë tom pëk tïtënkapamhe hapon einë ke wajana me, apalai me, hunwa. Masike apsik lëken emna kunïlï helë jak. Wantë aptau ipohnëptop me hemele, hunwa.

8Helë pampila eheptëtoponpë mënke uhpak mïnpalëtpë alëtpï tom ëitële. Mëlë komëtpë upijëmëtpë, eneimëtpë. Moloinë, eneimëtïhwë aptau enepëmëtpï me man. Epola mëkëmëtpë tïpatak mënke. Masike man Ïtëneimëk me pampila eheptëtoponpë lëken. Lome omi jau man, helëmna tïlïtpï lëken mëlë pampila eheptëtop me. Opinë ipohnëptop enetëk:
I mënke: itëtpï
E mënke: eneimëtpë
M mënke: mëkëmëtop

LabEx – Uhpak eitoponpë tom hemalë pona

9Helë man ëhepatop pepta malë upak aptalï pëkën kom tëmamine eitop. Malalë mëlë ehet me tïlïtpï aptau mënke upakële eitoponpë hemalë pona mënke. Mëlë man tïnïlïkhe tëweihamo apëtomane me; malalë helë SAWA tïnïlïkem. Helë mënke kalipono, wajana, apalai tuwalonu, mënke. Malalë man helë maminumtop wajana, apalai nupotpï me LabEx jau eitop: « Les passés dans le présent ». Helë maminumtop malë tëweihamo me man mïseu, LESC (CREM, EREA), MAE, UPN, ëtakëlënme iwëtïlïtpï tom. Upak aptalï ëtïlëtpë tom aklamatop pakolon (mïseu), helë alëtpë tom enepoimëne. Helë talïtpë tom eneimëtpë, tïpkaimëtpë, milikëmëtpë, helë pampila awohamna ïpone.

I Eputop ekalëtop

10Maa, helë eputop pëk ekalëtop apsik lëken. Uhpak aptau wajana tom eputoponpë tuwahem po aptau. Malalë wajana tom eputop me katïp iwëtïlïtpï me man helë. Malalë man helë, akenamehle aptau utatïtpïlïja (nipanakmatpï) tïpanakmai, ehet Alalikama. Pajakwa tom epululuhtau aptau, kalawu elemi tïpanakmai. Akïmatop poinë, pëtuhku tïpanakmai eja akatop pona, (ikohmamï poinë awainatop pona) hunwa. Malonme hawele me aptau tënei eja, tïh pajakwa tom lëken tënei eja, kalawu, pija tom malë kunehak ihtawëhe, hunwa.

11Masike wajanaja tukukëmëi hemele, ikatïp tukukëmëi. Mïhja man helë ekalëtop, tïhule man pëtuku ekalëlïhtau aptau.

12Maa, helë eputop uhpak aptau wakïnpë tapek, ilak tom opatoponpë epunëhtau aptau, isano me mapaimalë eputoponpë. Upak aptau awolemïla eitop me, ijalimephakëla eitop me, ëleumela eitop me, elamna eitop me, awomiphak eitop me tom eputoponpë helë.

13Masike upakatonom eihe ëke-ëke melanma tamusi man kom, malalë kunumusi man kom, tëwepuhe esike.

14Maa, akename aptau tïpunehpohem menke einë, imjata, waluhma, hunwa. Uwatop ëtanïmïlahnë (ënakïmalahnë) aptau. Malalë ijum kom mënimenke, talanme itamu kom, talanme inot kom, hunwa. “kami, kupunehpojai nai, tuwalë nai eikë” mënke tot.

15Moloinë tïkunanaptëi, kunana tïkaphe (tïhe) ilak ahmit me. Talanme, talanmehe aptau tïkunanaptëpoi itamuluja, uwa aptau iwekïlïja tïkunanaptëpoi. Uhpak lë ekunanaptëtop apumai einë, uwatop pepta akenamepsik tom, malalë ipune uhpak lë tïtuwalonumai, talanme eluwa kunumusi, talanme wëlïi tamusi, hunwa.

16Malalë uhpaklë tëpijem mïmpalë (namëlu) tom tïkaphe, olok tom, malalë inamëlu tom kahulu man kom, kahulu tëpu tom. Pëtuku tuhe mëklë tïpunehpohem, iwëtakïmnëptop pëk, ëhenematop tom pëk, hunwa.

1.1. Tïpunehpohem

17Maa, tïpunepohem mïja mëlë-mëlë mënke ijum, ije, itamu, inot hunwa. Malalë, tïpunehpohemïja, epukë mënke iwekï ipok, anumhak, hekehe eitop me mënke tot. Epulula ëwaptau hekehela, anumna ikïphak hunwa manai mënke tot mëklëja. Malalë, epulula ëwaptau tïwëlën kom ëpokehwëja, epulupïn mënke tot ëpëk. Masike epukë itamutpë pampolola ëweitop me, ikalipam mïla (ijëlukë mela) ëweitop me mënke mëklë tëpijemï ja.

18Moloinë, mëklë tuwatop ihjan kapja tëwepuhem, ikenanpapïn tëkalem. Malalë, ije awono tom amëheptëja ihjan, mawu ekumja ëmekho man kom ïtop me.

1.2. Eputop olok opinë

19Eluwa kom, tëpijem alokï lëken, helë olok uhpona tïhem tuwanïphem, tolopït tom pupot ke man tïhpomai. Malalë tëwepuhem lëken eluwa mënuwanïpja pepta tawake eitop aptau. Malalë man, helë ïtop, mënëtkapja akename apo wama ke. Malalë mënëtkapja uputpë enek lëken. Malalë enepophakënma man, helë wanïptop. Lome anumhak tïhulenma man, olok opinë eputop ïtop.

20Maa, molohnë man olok jau watop tom apsikan me aptau luwe tule me watop okalat malë. Helë me watop man asimhak. Malalë kole mëwihnëla mënëtïja mëkpalë pupotïnpë tom, okalat lëken mënëhpïmïja olok pëkëna.

1.2.1. Olok jau watop – Ihmato me tëweihem wajana-apalai

21Maa, helë ïtop me aptau akena me wama pëk man ïtënë ituhtak. Mënëtapëke, mënëtuwakmïja eneptop me ëwutëna hunwa. Malonme mënepkëlëja pëkënatpë met me (1met me). Moloinë, mënehahke, mënëhwetepke, mënehahmike hunwa. Mënëtkapja anapamïi ïtop katïp mënëtïja uputpë enek lëken. Ëhepëkëna mënëtapëhja melem iweitop me. Akïmatoponpï man tupje lomona. Masike uhpo lëken mënëhpïmïja mami pëkëna kulaiwat tëkuhpa ke.

22Uhpono mehle tantamilik man me mënëtïja mami. Helë pëkëna pïlëu mënëtïja ajau uhpo awopo.

23mqB-JC tau – Helë olok apo opinë kupime tëweihem. Moloinë uhpono me man kupan hunwa. Tëwepulëmëhem katop po helë katïp mënëtïja olok. Helë olok atïptëtop aptau mëntëja kokopsik hapon tanme (9:30 julu) tom aptau. Pakala olok enï ke tëmjahe mëntëja mëklë tëmamine eihe. Olok atïptëlïhtau mëklë mëntëja pitë lëken uwala. Helë olok atïptëtop lë lëken. Malalë, man tot tïwë-tïwë. Maa, tïwë man olok atïptënanom, tïwë luwe anuptënanom mëlaimë amo hawitpë anuptënanom hunwa. Atïptëkepheinë aptau mënëtukëmëja tot. Maka aptau mënukukja tot hunwa.

1.2.2. Olok tom

24Maa, olok jau tawake eitop man hakëne. Ihpe man uwatop pepta, uwatop luwe me hunwa. Malalë, man olok mïnpalë me (pupot) tom: pija, kijapok, kulima, kunolo watkï, kulai-kulai, alalawa, kunolo, kijapok, kulasi, (kijapok, alalawa), kulasi aptïwï. Maa, helë talaima pupot tom: alalawa watkï, kulasi kunolo, sïp-sïp, sili, kaikui pitpë hunwa.

4. Olokotpë

4. Olokotpë

a: Olok ispot ke tïwë-tïwëlën; b: Olok eputop

a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

1.2.2.1. Sili

25Helë olok pëkëna tïhem jephak man silih-sili mënke uwanëhtau. Helë mënëhpïmïja kunolo watkï pëkëna tëpule. Helë sili, lapok-lapok kataputpë ïlïtpë olok silin me. Malalë mïkahpa pëkëna, mënëtïjahnë helë sili.

26Helë mënëtïja olok pëkëna silih-silih ikatop me uwanëhtau. Lapok-lapok walinutpë helë, enepophakënma man helë uwanëhtau.

5. Sili

5. Sili

a: Kunolo watkï, olok pëkën, sili malë; b: Sili olok pëkën; c: Halikëtë sili malë

a, b, c: © Camargo, mqB-JC, 2016

1.2.2.2. Takwa (olok panamuton)

27Helë man tïhe mawu ke akawale ïtop katïp. Malonme epelï me man kuliputpë kataputpë tïjomtëi, tïhpomai kunolo pupot ke, kijapok pupot <iwatkï ekatalï> hunwa.

28Helë olok pëkëna tïhem uwanëh tau. Mawu ke man tïhe helë, malalë kuliputpë kalawatpë ke man tïhe. Moloinë kunolo pupot ke man tïjomtëi kuliputpë kataputpë.

29Olok pëkëna tïhem helë, kuliputpë kataputpë ke tïlïtpï. Mawu ekumïtpï man ipisan me tïhe.

6. Olok pëkën

6. Olok pëkën

a: Takwa hakënë; b: Takwa ejale enetop; c: Takwa – olok panamuton

a, b: © Camargo, MCG, 2016; c: © Mataliwa, MCG, 2016

1.3. Atïptëtop

30Olok atïptëlïhtau akename apo teimatop mënëtwëja lonak. Mëlë man topopalai hem me atïptëtop, olok apo ahmit me. Helë po mënëtatïptëja olok tolopït pupotïnpë ke olok me tïtop me.

1.3.1. Olok ahmit

31Wewe mënëtïja topopalaihem me. Apopalasin man tawahepsik ilamnau. Epu tawahehnë apopalasin malë welo ikatop me. Telek kala iwei top me, mënepïmïja kulaiwat ke uwa aptau tuwëi sipiki ke. Malalë, man ipotï tamsilëi. Malalë, uputpïlïina apopalasin mënëtïja.

32Akename kawë haipa mënëtïja, opinë etpi me kamisa mënëtïja pehnapikatëla iweitop me. Moloinë mënëtïlëmëjahnë opinë haipa kuluwa ïlïtpë maka eitop me. Moloinë olok me mënëtïja. Imïmpalë me man: lapok-lapok walin, kïsi potï, makui watkï. Ihpot me man: pija, kijapok, kulasi tom.

33Maa, ihpe man ëhelowau olok ehet: Ipotka alokï imulitïmïn, imunpïlïn alokï tëwanëhmokem, ijumïi man alokï wïlïpiman hunwa.

7. Apo uhmït

7. Apo uhmït

a: Olok ahmit wama ke tïkaphe; b: Kïsi potï olok pëkëna tïhem

a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016

1.3.2. Olok

34Olok mënëtïja, ëhelowau tïwë-tïwëlën me tëhetke. Tëwemuletpë kahem alokï, man kolela ihpomatop apsik, tëwepulëmëhem (imunpïlïn) alokï, aptau mëlë tëwanëhmokem, iwepukepïtpï alokï me aptau man wïlïpiman. Helë pëkëna hakëne olok eitop katïp man, helë pëk ihpomatop.

1.3.2.1. Ipotka alokï

35Olok helë uhpono. Ipotka, tëwepulëmëhem alokï. Helë ipotka alokï me aptau akena mehle eputop (emuletpë katop). Malalë, man kolela tatïle mëhe malalon alokï pupomatop. Ihpe man: haipa, sip-sip, hama, hama pïmïtop tom hunwa lëken. Moloinë, man ihpomatop me tolopït pupotïnpë tom: holoho apë, pija umot, kulima watkï, kijapok watkï, kulasi pupot, okalat hunwa. Ikunanan me mënëtïja paku me lëken. Ipuluu me man ilak lëken.

36Ipotka alokï imulitïmïn. Helë mule tëwepuhem katop lë. Helë apo kupe. Ikuptëpsik mënëtïja tolopït pupotïnpë tom ipëkëna.

8. Ipotka alokï akename eputop

8. Ipotka alokï akename eputop

© Camargo, mqB-JC, 2016

1.3.2.2. Imunpïlïn alokï tëwanëhmokem

37Helë olok aptau man hakëne epulëmëtop po, ëhemulit me man. Lome, opinën me tïhe me aptau man kupepsik.

38Helë aptau man kolepsik tom hapon tïmïnpalëk holoho apë, pija umot, kulima watkï, kijapok watkï, kulasi watkï, kïsi potï, hama, sïp-sïp, sili. Kunana me mënëtïja mëkpalë man kom me. Eluwa kom kunanan man awaina kuptë tïhpomai tolopït pupotënpë tom ke. Malalë, man pulu me aptau okomë lëken.

39Malalë, helë tëwepulëmëhem alokï. Ikuptë lëken mënëtïja olok mïnpalë. Malalë, ëhelowau me man haipa, epola ilamnau mënëtïja pija pupotïnpë tunumehnë. Malalë, man olok apo tïmulimhe mami ke, hunwa.

9. Atïptëtpï

9. Atïptëtpï

a: Olok atï – ëhekatailë walume tïhe; b: Olok – Imunpïlïn alokï me

a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

10. Tëpijem eputop po aptau

10. Tëpijem eputop po aptau

© D. Campos, 1975

1.3.2.3. Wïlïpiman

40Helë ëhelowau me eputop maka eitop epukep top. Malalë helë olok mënëtïja ëhektuhpo apo. Maa, imïnpalë me man tolopït pupot, tolopït watkï (kulasi watkï ipïmholï, kulima watkï, kijapok watkï, holoho watkï, kulum apë, ëwok pupot, alalawa watkï) hunwa. Ihpehnë man hama; malalë tïhpohe, hama, (okalat), kïsi potï, sili, sip-sip hunwa. Moloinë kunana me mënëtïja haikane, ëkëjuimë hunwa. Maa, pulu me mënëtïja apala, okomë, kapheu tom, mëha maka eitop hemele. Malalë kunana mënehpo me tolopït pupotïnpë ke.

41Ikuptë mënëtïja olok mïmpalë. Tëwepulëmëhem alokï, wïlïpiman epukeptop, tepukephem alokï me man. Apo man ipotka alokï katïp pëkënatpë aptau. Masike hakëne mënëtïja ëtuhpona, mëlë pëkëinë. Malalë ikuptë mënëtïja imïmpalë tom, ëhektuhpolo man atï tom, ëhja pëk.

11. Olok – wïlïpiman ëhektup po tëwëihem

11. Olok – wïlïpiman ëhektup po tëwëihem

© Mataliwa, mqB-JC, 2016

1.3.3. Olok atïptëtpë Kajen mïseun po

42Helë olok atïptëtoponpë Kajen po, akena me kunehak atïptëla. Moloinë musée umïtïn nuja kunupo wajana tom atïptëtop pëk. Masike ëkunka umïtïn mëlë pëk, mïjalë kunemek tot hemele atïptëi. Mëlë maka aptau umïtïn pëk tëna nïja kunka atïptëtpon kom. Enïjak lëken tïpohe kunehak tot tënehe me wantë aptau. Malalë Mataliwa tëneimëhem ïne kameha ke olok atïptëlïhtau Pekijem, Akajuli tomoja. Maka atïptëkep tïhwë; tïlïtpï enepoimëne Kajen po, Awala po hunwa. Akename hakëne ëwutë po kunenepoimë olok atïptëtpë tënehem me helë ïlïtpë. Molo man hemalë olok Kajen po, ëtïlëtpë aklamatop pakolon tau. Mëlë olok mïnpalë kunehak molo ëhmelë apo upomatop tom. Upak Alamapokan nenepïtpï kunehak helë Daniel Schoepf malë wajana patau tëwaptawëhe.

12. Atïptëtop

12. Atïptëtop

a: Olok akename tïlïtpï ipohnëptop me lëken, kaikui pitpë ke; b: Olok atïptë pëk Akajuli, Kulitaikë malë; c: Olok atïptëtpë – ipotka alokï; d: Helë kunolo watkï olok atï

a: © Mataliwa, MCG, 2016; b, c: © Camargo, MCG, 2017; d: © Camargo, mqB-JC, 2016

43Eitoponpë – Talë kunehak olok me tïhem Kajen po ahmit imïnpalë ihpomatop tom atïptëla lëken (tïlïla olok me). 2016 weji aptau MCG tau wajana ëtïlëtpë eneimëtop pëk kunëtakïma. Mëlë me kunene tot molo aptau kunëtulu tot ihmato umïtïn malë mëlë pëk. Tala manatëu helë ënïlïla tënehem me talïhnau kunka Wajana Palasisija. Ipok tïlïhe ëwaptawëhe kunka mëkja ejahe. Masike 2017 aptau kunehak helë atïptëtop molo Kajen mïseun tau. Kololotpë ïne tot atïptëtop ahmit me ëtapalakan wewe me. Tïna nom kunehak Kulitaikë, Akajuli, Mataliwa mëhe tïne tëneimëhem me, Ikale kunehak tala ihpomatop akenaptëtop milikne me. Palasisi akëlën kom Pilip, Elijan umïtïn tom hunwa molo kunehak emna akëlë.

II Uwatop po aptau tëmëhamo

44Tuwahamo, mënemïnpalëptëja enepophak tëweitop kom me eluwa kom wëlïham hunwa. Maa, tëpijem eluwa aptau man kole imïnpalë, olok tom malë. Maa, wëlïham aptau man kolela hapon eluwa katïpïla. Ihpe man tëmëhem pumali, pasik, hulu, kahulu, panti, akawale tom. Molohnë man eputop olok mïkahpa, ëlepata apulu, ëmekho, ëpëpata, ëkïlapëja hunwa. Helë kom wanïptop tom enepophak kalipono ïneme man. Weju wejahpa akawale wëlïham enepophak ïne me.

2.1. Mïkahpa

45Mïkahpa mënëtïja tïwë-tïwëlën me, ëhehtau man tïtop tom: Mawu ke tïlïtpï: helë mïkahpa mawu kaphem (kaphap) tolopït popotïnpë tom ahmit me man. Eluwa kom lëken (mënïkapja) helë ïhe, tïmilikhe man iwaliktau. Moloinë tïhpomai, helë elepatalïina kalapu anon me, kunolo pupotïnpë tom ke, mamhali hunwa. Malalë man ihpe mïkahpa tïsilikem.

13. Mïkahpa tom uhpak aptau uwatoponpë

13. Mïkahpa tom uhpak aptau uwatoponpë

© Mataliwa, mqB-JC, 2016

46Helë pïlëu ke tïlïtpï. Molopi ke man tïputse ilamnau, mëlë polo mënëtokoja anon ïtop me, kalapu milikut mehnë lëken mënëtïja. Mënehpome kïjapok, kunolo, kujali, mamhali tom pupotïnpë ke, hunwa.

47Wama ke tïlïtpï: wama kehnë mënëtïja mïkahpa. Tïmilikhem me tom mënëtkapja, moloinë mënehpome kulasi, ëwok, kunolo pupot tom ke. Upak tïlïtpï helë, hemalë lo hapon man tïkaphe pïlëwu ke.

14. Mïkahpa

14. Mïkahpa

Pïlëwu ke ahmit tÏhe, kijapok watkï, kunolo watkï, kulasi emhulu, mamhali pupot, alalawa pupot

© Mataliwa, mqB-JC, 2016

48Mïkahpa helë eputop, uwatop: Mïkahpa helë tëpijem nuwanïpï lëken uwatop po, eluwa kom, wëlïham hunwa mënuwanïpja. Helë ahmit man tïhe pïlëwu ke. Pïlëwu tïhahahkai, moloinë ëhe-ëhekatau tïhe ipïmïtop me, kulaiwat man ipïmïtop me. Moloinë mënëtïja ihpot me: akena me man tïhe kijapok watkï, moloinë kunolo pupot ëhelowau me ëhektuhpolo, moloinë emhulu, ipïmholïn, hunwa.

15. Mïkahpa tïsilikem

15. Mïkahpa tïsilikem

a: Mïkahpa – mawu ke tïhe, sili ke, kunolo pupot, mamhali pupot, kijapok watkï, tïmilikut ke; b: Sili mïkahpa pëkën; c: Mïkahpa – makui watkï ke tïlïtpï awotau

a, b, c: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

49Helë kom ëhepëkëna pïmïtop me man mawu. Maa, moloinë man etpi me (iwenailon me) mamhali ahmuton, ipotsikï me kunolo pupot, hunwa. Malalë man helë ahmit me tïhe mami. Moloinë man ewa me mawu. Malalëhnë helë ahmit tom me mënëtïja wama ïlïtpë.

16. Mïkahpa mawu ïlïtpë

16. Mïkahpa mawu ïlïtpë

a: Mïkahpa mawu ke tïlÏtpï ahmit; b: Mïkahpa milikut tïjamhe mawu ke

a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

2.2. Hamele

50Hamele ahmit mënëtïja alakupi ke, moloinë tïkaphe mawu malë hakëne pepta, apsikan hunwa, kulasi pupot ke.

17. Hamele

17. Hamele

a: Hamele jau mule, alakupi ke tïhe mawu malë; b: Hamele jau eluwa kom luwe tëtëi

a: © Camargo, Alatalipo patau, 2009; b: © A. Ibañez, Antécume Pata, 2009

2.3. Ëkïlapëja ahmit

51Ëkïlapëja me man tïhe wewe, tëklëi tïpapake hapon. Mawu ke man tïhe ipïmït. Malalë mënëtïja ipëkën tom me ënïk palë tom. Helë mënëhpïmïja walik tak.

18. Ëkïlapoja

18. Ëkïlapoja

a: Ëkïlapëja ahmit, wewe ke; b: Ëkïlapëja – ahmit kaikui me wewe ke; c: Ëkïlapëja, ëwok anehpot

a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016; c: © J.‑P. Boulay, MCG, 2016

2.4. Ëmekho, ëmehna

52Ëmek pëk tëmëhamo me man, helë kom ëmekho, ëpëpata tom tawake eitop po tëmëhamo helë kom.

19. Ëmekho mawu ke

19. Ëmekho mawu ke

© Mataliwa, MCG, 2016

2.4.1. Ëmekho

53Tëpijem emekun pëkëna tïhem. Maa, tïhe man helë mawu ke. Akawale ïtop katïp man tïhe ipïmïtop malë.

2.4.2. Ëmehna

54Ëmek pëkëna mënëhpïmïja, kahulu amëheptëtpë, moloinë tëmëhe hunwa.

2.5. Ëpëpata, ëpëmït, pasik

55Ëpë pëkëna tïhamo helë ëpëpata, ëpëmït tawake eitop po tïhamo helë kom.

2.5.1. Ëpëpata

56Tëpijem emekun pëkëna tïhem. Maa, tïhe man helë mawu ke. Akawale ïtop katïp man tïhe ipïmïtop malëhnë.

2.5.2. Ëpëmït (ëpëtu)

57Ëpë pëkëna tïpïmïhem, kahulu amëheptëtpï, wam-wam me mënëhpïmïja. Malalë eluwa kom, wëlïham hunwa mënamëja.

20. Eputop mïnpalë

20. Eputop mïnpalë

a: Ëlepata japulu, mawu ke, kahulu ke hunwa; b: Ëpëpata

a: © J.‑P. Boulay, MCG, 2016; b: © Camargo, MCG, 2016

2.5.3. Pasik

58Ëpë pëkëna tïhem helë pasik. Mënelak me ëpëmït amatak ëhewake eitop aptau mënëtïja. Eluwa kom mënamëja uwatop po; malalë ipëkëna mënëhpïmïja hulu. Enetëk opinëpsik hulu po.

2.6. Wejahpa

59Wejahpa helë kahulu amëheptëhap. Malalë, uwatop po aptau tuwanïphem helë, enepophakënma man helë jau aptau einë. Malalë man kahulu tomohpe takpilem, siliman, tïkolokem, tawaman tom. Malalë, helë tïwë-tïwëlën me mënïja wëlïham, tëmëhamo me.

21. Pasik

21. Pasik

a: Pasik, kunolo watkï ïhem; b: Pasik kunolo watkï ëhelowau tïlïtpï, pïlëu ke ahmit; c: Pasik kunolo watkï, hakëne tïlïtpë waitakala uwatop po tëmëhe

a: © Camargo, Pahi po, 2016; b: © Camargo, Itapeky (Palu kwau), 2014; c: © Camargo, Suwi-Suwi Mïn po (Palu kwau), 2015

2.7. Akawale, tïmï, panti, hulu

60Akawale mëlë kole mawu ïlïtpë, tïmï aptau man pëkënatpë mawu ekumïtpë ïlïtpë kamisa tunu me mënëtïja. Helë kom pëkëna iktuhpolo mënëtïja kamisa.

2.7.1. Akawale

61Akawale mënëtïja hakëne mawu ke tïhem ihpe man alimi pupotïnpë ekumhap ïlïtpë hunwa.

2.7.1.1. Akawale mawu ke

62Helë akawale man tïhe mawu ke ipïmïtop malë. Eluwa kom akawalen helë, mawu ke tïlïtpï kamisa tunu etkapatop me man hunwa.

22. Akawale mawuke

22. Akawale mawuke

© Camargo, MCG, 2016

2.7.1.2. Akawale alimi pupot

63Maa, alimi pupot ïjahnë einë akawale me. Alimi tuwëi aptau ihpot tïkïhe tïtop me akawale me. Moloinë sisihnak tïhe ilasilamtop me, tïpoknela iweitop me. Moloinë, tëkumhe pëtuku akawale me iwëtïtop me. Malalë akawale mawu ïhap iktuhpona mënipïmïja einë, hunwa.

23. Akawale – alimi pupot ke

23. Akawale – alimi pupot ke

© Camargo, mqB-JC, 2016

2.7.2. Tïmï

64Helë eluwa kom katop lëken, mawu ekumïtpë helë tïmï me. Mule me poinë tïhem helë kamisa tunu. Hemalë aptau, tïmï jawëla imjata tom sike. Upak lëken kamisa jau panëk eihe tot. Peitopït lëken man kamisa jau sikolo pëk tëwesi kom ke.

2.7.3. Panti

65Maa, panti mëlë kamisa etkapatop. Malalë enepophakënma man tïmilikhe pëtuku esike. Kahulu mëlë uhpak aptau enetpï talanme. Wajana nenetpï, apalai talanme nenetpï tom helë. Malalë ihpe man panti me tïhem, kaikui pitpë ïhap, wahkïmït me hapon mënepïmïja, akawale tom kutuhpona.

2.7.3.1. Panti kaikui pitpë

66Maa, kaikui pitpë man ipokehnë panti me aptau, lome pantihle mela man. Akawale hapon me lëken. Malalë, kaikui tïmilikhem pitpë lëken man ipok, enepophak esike.

67Uwatop po aptau lëken wajana tom helë amëhe. Masike, akawale mënëtïja akena me, talanme hakëne. Moloinë man ipëkëna alimi pupot. Moloinë hemele kaikui pitpë. Malalë, helë kaikui pitpë uwatop po tëlë-tëlëhem lëken. Masike, ëhmelë lëkenula man amëtop uwatop po aptau lëken ëhewake eitop me mënëtïja. Eluwa kom mëna-mënalëja. Wëlïham uwanma kahulu lëken weju, wëlïham namëlu me.

24. Eluwa kom pantin – kaikui pitpë

24. Eluwa kom pantin – kaikui pitpë

© Camargo, MCG, 2016

2.7.3.2. Panti kahulu

68Helë kahulu kaphap (ïlïtpë) panti me. Helë wëlïham mamin. Malalë man ipëk ënïkjam kom, tolopït man kom, kaikui man kom, ëtï kom man kom, mëkpalë man kom, hunwa ipëkëna mënëtïja imilikut me. Malalë man tïwë-tïwëlën me kahulu anon tom, takpilem, taliliman, tïkolokem, sili man, kuli-kuli wet, kuteiman tom hunwa.

25. Eluwa kom pantin kahulu ke tïlïtpï

25. Eluwa kom pantin kahulu ke tïlïtpï

© Camargo, MCG, 2016

2.7.4. Hulu

69Helë kulum apëtpë, mënëtïja tëwale mawu ke mënëhpïmïja pasik pëkëna. Pasik mënelak me ëpëpata amatak. Uwatop po aptau tuwahamo okalat jau tëweihamo mënamëja. Puptïkï polo hapon mënëtïja hunwa.

26. Hulu

26. Hulu

a: Hulu – kulum apëtpë, puptïkï polo; b: Hulu – kulum apëtpë, puptïkï polo

a: © Mataliwa, MCG, 2016; b: © Camargo, mqB-JC, 2016

2.8. Waipu, walehna pëkën, mitulu

70Walehna po tïhamo ehet mëlë waipu ihpe man mawu ke tïlïtpë, kahulu ïlïtpë hunwa. mitulu helë kahulu ïlïtpë, mënëtïja mitï polo tawake eitop aptau mënëtïja.

2.8.1. Waipu

71Helë, waipu mawu etkinan ekumhap kapïtpë. Malalë, helë mënëtamëja wasi pëk, walehna polo hapon mënëtïja. Malalë, wëlïham lëken helë ïja, tuwalon komohnë lëken mënïkapja. Malalë, ëmelë lëken man amëtop, uwatop po lëkenula.

72Malalë, man helë hakëne tïtop ihpe man ipisanumïn, tïpisakem hunwa mënëtïja. Masike, eluwa kom, wëlïham hunwa waipu amëja. Masike man hakëne waipu ïtop. Malalë, eluwa kom waipu man tïpisak, wëlïham waipu man ipisanumna.

27. Waipu

27. Waipu

a: Eluwa waipun; b: Waipu ïtop; c: Eluwa waipun, onot ke tonophe

a, b: © Camargo, mqB-JC, 2016; c: © Mataliwa, MCG, 2016

2.8.2. Walehna pëkën (waipu kahulu)

73Walehna pëkëna mënëhpïmïja, kahulu amëheptëhem.

2.8.3. Mitulu

74Helë pïlak pëkëna tïpïmïhem, kahulu amëheptëtpë, malalë wam-wam me man helë pïmïtop.

75Helë amëja eluwa kom, wëlïham hunwa.Panti mënëtija kahulu ke hemalë. Helë man tïhe panti kahulu ke ënïk palë tom man ipëk. Malalë talan kom panti ïja tëku-tëkule enepophak iwetop me. Malalë wëlïham lëken helë panti ïja.

2.9. Weju

76Kahulu ïlïtpë wëlïham kamisan me. Malalë man imilikutuhpe ënïkjam kom palëhpe, masike man enepophak. Wëlïham lëken weju amëja, ikamisan kom me man helë.

28. Weju

28. Weju

a: Wëlïham weju uwatop me (kumalak ëtapëlama); b: Wëlïham weju uwatop me

a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Camargo, Taluhwen po (Aletani kwau), 2012

77Talë man hakëne, eluwa katop man tïpisak, wëlïi aptau man malëken ipisanumna. Helë man tïkaphe mawu etkinan ke, wëlïham lëken upak tïkaphe tuwalon kom. Malalë ëmelë lëken man amëtop uwatop po, tëwëlë lëken hunwa.

2.10. Ënep, tapuju

78Ënep me aptau man ihpe tapiju, tëpijem enepu ihpe man pïlëu talesitkem. Tëpijem enepu olok opinë, uwanëhtau aptau tuwanïphem.

2.10.1. Ënep

79Ënep mëlë tuwanïphem hapon. Ihpe man tëpijem enepulë lëken. Malalë man mawu ke tïjomtëi ale (pïlëu aleptëtpï), uhpo tëpele, tïhpomai poptë hunwa. Ipotï mëlë isatukmatop lëken. Awainatop kom aptau mënuwanïpja.

80Helë tëpijem enepu, pïlëwu. Ale mawuke tënïkem tukui upo haponke tuhponokem, tëpe-tëpele hunwa.

2.10.2. Tapuju (pïlëwu)

81Tëpijem man tapuju ke tëmjahe. Ipohnëptop kom me man helë kalipono tomoja.

82Helë, tëpijem enepu. Malalë, man helë pïlëu kupëtau, tïpohle wewe amsilëtpë ke. Maa, ihpe man uhpo tukui upo me tïkaphe. Moloinë, ipisan me man mawu etkinan, itolïn man tïpïmïhe kole helë ke epelï me. Malalë, man ale me ëwok apëtpë tënpai mami ke. Moloinë tïjomtëi ëtapalak mau etkinan ke hunwa.

83Maa, ihpehnë man ënep tuwahamo enepu tïwëlën tom. Molo, man kanawa tïkahamo enepu me wewe tom lëken. Maa, maipuli tïkahamo enepu me man wewe, pïlëu tapuju tom kawai epu me. Maa, molohnë man tapuju lëken tëpijem enepu. Helë tëpijem mëna-mënalëja tëjaptawëhe.

29. Pïlëu talesitkem

29. Pïlëu talesitkem

a: Tëpijem enepu, pïlëu tapuju; b: Tëpijem pïle itolïn man tïpïmïhe mawu ke; c: Tëpijem pïle ëwok ale ke, eputop aptau; d: Tukui etat mawu ke tëpijem pïle, eputop aptau

a, b, c, d: © Camargo, MCG, 2016

III Lamna

84Ëwutë lamna po man uwatop, ëtawoktop, kalipono ëhmelë ëhmomtop hunwa. Upak aptau tamusi tom ëtutoponpë walunak wapot mitau. Malalë Tukusipan ilamnau ëwutë anumhak, tïpatakem eitop me man helë.

3.1. Waiha

85Waiha helë olok pïumatop, ëknë ëhewaptë top hunwa. Wewe ke waiha mënëtïja. Lonak mënëtwëja hakëne epu ëtat enek. Awopolon mënëtïja mënepïmïja mami ke hemalë aptau sipiki ke mënëtuwëja ëheja ëtamo mela epu eitop me. Junutpë mëwihnë tapek mënëtïja wewe tom. Tutau aptau tïhamo hapon kom lëken.

3.2. Ehpa

86Ehpa helë wewe hahkatpë palanka katïp. Ehpa lo awatpï jak mënëtïja, lo mënëtawe kupime ehpa eneklë. Tëpijamo ehpa ïja. Tuwalon kom mënituwalonumetëu tuwalëla hapon iwaptawëhe.

3.3. Kololo

87Tëpijem ahmit kololo helë wewe simali aklëtpë. Pëkënatpë man ahmit me. Tëkï kuptë mënaklëja tëpijem, lome mule aptau iwekï tom mënaklëja hunwa.

3.4. Ëtakenaptëtop

88Akenaptëne sisi ïtëtopoja mëklë mënehapëke. Ëkëmnët man sisi mëktopoina. Pëkënatpë lëken ehpa entameja tot. Akename luwe tëpijem ewu mëlaimë amo hawin etëja mule ipotka; wen-wen mënke. Moloinë ëkëmnët mënapënukja. Moloinë akena mënëtakïme. Helë katïp mënëtakïme tëpijamo watop, olok opinë uwatop aptau.

3.5. Kunana Pulu ahmit – Wama, jawujale

89Pulu ahmit mëlë kunana. Wama malë jawujale kapïtpë. Helë pëkëna ilak, okomë tom mënëtïja punu pëkëna. Ipakapmatop me, etumhakan ahmit helë.

90Molo man kunana tïwë-tïwëlën me tïlïtpï ënïkjam kom katïp, tïlïtpï kaikui, tolopït, ipo, ëkëjuimë paku (watau) hapon me tïlïtpï tom. Malalë kunehak tïhe jawujale kepsikïla, ipe man kuluwa ke tïlïtpï tom kunehene museu tau. Uhpakële eitoponpë, hemalë aptau jawujale ke lëken mënëtïja kunana.

3.5.1. Kunana pulu ahmit

91Akename jawujale upihe tïtëi. Enetïhwë ale tëpëkai tuwakmïhe mami ke eneptop me ëwutëna. Mënehekïke malija-kuti ke, wïïp mënke. Moloinë epïjetpë mënëtïkïja malija-kuti ke. Wama tëpëkai pitë ëutë ipkëlëlë tohme. Tanme 1 met eluwa kom katop, welïham katop tanme 70 sm. Moloinë tïhahahkai wama, tïwetepkai, isahmikatop me mëkme hapon. Moloinëkan mënëtkapja, epïjetpëme mënëtïja helë wama hahmikatpë. Maka tïkapkep tïhwë aptau tïtunuptëi mawuke etpi iwëhjalaka hela sike sisihnak mënëtïja, ahalaptop me. Malalë isalakta malë mënëhtakme. Ahalaptïhwë ëhelowau me awainatïhwë tïtakmai hemele etpimtëtop me mami ke. Eluwa kom kunanan man mëkpalë tom me. Wëlïham kunanan man malëken tïkïpkatpë me, malalë ehpomala man. Etpi ïkeptïhwë kulaiwat tëkuhpa ke mënepïmïja. Moloinë mënepkëlëja, ewala malija ke. Moloinë pulu enï tïtïhpai kunana lamnau. Mawu ke tïtïhpai tëku-tëkunke me. Eluwa kom kunanan mënehpome tolopït pupot ke: kunolo, kulasi, ëwok, kulai-kulai, alalawa. Maka aptau kunana mënehewaptëja mawu ke. Moloinë mënehepuptëja wewepsik pëkëna, malalë tïmilikhe mënëtïja epu eluwa kom aptau. Lome wëlïi aptau uwa malëken.

30. Alaipa kunana pëk

30. Alaipa kunana pëk

© Morgado, Palu kwau, 1989

3.5.2. Kunana, helëhnë tëwepuhem katop

92Malalë man helë hakëne mënëtïja eluwa, wëlïi katop hunwa. Eluwa katop mënëtïja ënïkjam kom me tïhpomai tolopït pupot ke hunwa. Helë mënëtïja kunana wama, jawujale malë. Wama mënëtïja ijetpï me jawujale ahmit me. Helë katïp mënëtïja kunana. Maa, pëkënatpë man wëlïi kunanan ënïkjam kom mela mala lëken ihpomala.

93Kunana tom me tïhamo paku (watau), ilak lëken ipëkëna mënëtïja puluu me. Maa, hakëne eputop aptau kaikui, kuluwajak, meli, sipali, mulokot tom ahmit me, puulu me man okomë tom. Epukeptop me aptau man haikane, ëkëjuimë ahmit me, okomë tom ilak hunwa ipëk mënëtïja puulu me.

94Mëlë kuluwa ale kapïtpë (kaphem), ilak ahmit me. Akename ipine aptau mënët kapja (mënïkapja einë) kuluwa ale wama malë. Ituhtak mëntëja einë kuluwa ale apëkai, tïkaptop ponaka lëken tëpëkai, talanme pëkënatpë, hakëne, ëhelowau tom kunana ponaka.

3.5.2.1. Eluwa kunanan

95Eluwa kunanan mënëtïja mëkpalë tom katïp: meli, watau, mulokot, ëlukë tom. Malalë man tïhpomai tolopït pupot ke: kulasi, ëwok, kunolo, alalawa tom, palakta ke mënëhputja ihpomatop me. Lome ilak lëken pulu me mënëtïja.

31. Kunana

31. Kunana

a: Eluwa kunanan, paku; b: Eluwa kunanan, ilak ahmit, paku, imjata tom eputop; c: Eluwa kunanan – tokokosi eluwa kom eputop; d: Eluwa kunanan, ka watkï, kulum uputpë me, eluwa kom eputop; e: Eluwa kunanan, uhpak aptau tïhe mëkpalë ukukhem pija me, palakta tïputse; f: Eluwa kunanan, haikëne tamusi tom eputop

a: © Morgado, Palu kwau, 1989; b, d, e, f: © Camargo, mqB-JC, 2016; c: © Mataliwa, mqB-JC, 2016

3.5.2.2. Wëlïi kunanan

96Wëlïi kunanan man tëku-tëkunke lëken. Mami mënëtïja apëmtop me. Ilamnau mënëtïja mawu ekumïtpï ilak enï me. Malalë man wëlïham kunanan ehpomala, mëkpalë mela hunwa. Elepata tïhpatop me man mawu ekumïtpï.

32. Wëlïi kunanan, wama tïkaphe, tëku-tëkunke

32. Wëlïi kunanan, wama tïkaphe, tëku-tëkunke

© J.‑P. Boulay, MCG, 2017

3.5.3. Kunana pëkëna tïhamo

97Puutën mëha: ijuk, ilak, kalanasi, okomë jot, kapheu tom. Moloinë, kunana nama katïhwë aptau ilak wekïptëi mëntëja einë. Malalë akename pitë ëmëlike mënemnamosikpoja inïktop kom me. Moloinë tëpëihe, tënmai tot “enï” jak. Moloinë tëlëi ëwutëna. Molo iwekïptëtop me hemele kunana pëkëna.

3.6. Iwehkatop

98Maa, kunana mënëhteime kawëpsik weweptïle ahmit me tïlïtpï pona. Molo, mënëhwehke ilak, okomë malë ëwok apëleputpë ke. Malalë paila apotsilëtpï (amsilëtpë) man ipotï me, tïpïmïhe man tëkuhpa ke. Malalë, mënëtawele me (inïkmatop kom me) tuna tëklewejan me tïlïtpï, mënëtïja. Maa, eklewejin tom: etaklan, onot, kaloi ewa pitpë. Malalë, pïlëu ke mënë taweleme putën tom hunwa.

3.6.1. Ëwok apëleputpë

99Helë ëwok apëleputpë, ipotï me man paila amsilëtpë kunana pëkëna ilak, okomë tom lakma top. Kunana pëkëna alokma top me man helë.

3.6.2. Ilak wehkatop

100Maa, ilak mënë tapëhja pïlëu ke mënehenme awelekmatop jak. Malalë, inïktïhwë omo ke mënëtapëhja enmatop me kunana pëkëna ëwok apëleputpë ke (ilak wekïptëtop pëk: ëwok apëleputpë jak).

3.6.3. Okomë wehkatop

101Okomë wehkatop man helëlë katïp. Lome jemalake mënëhlëke. Moloinë okomë mënanote opoto pona. Apë kom tëkleweimai sike. Uhpona mënëhpïmïja etaklan iselematop.

IV Okï ïtop

102Okï helë wëlïham nïlï (mamin). Wëlëham mënëhalëja kole ulu pëk ïmë pona tawake eitop ïlïlïhtau, apsikïla mënehenepja tot. Enepkep tïhwë mënëtakïme ipikai, tïkïhe, tïhe wapona kasili aptau, hakula aptau tëkeihe hunwa. Moloinë, mënëtakïme tot ikaklëi, kole okï mënëtïja. Helë wëlïham mamin lë lëken okï ïtop. Malalëhnë tïwë-tïwëlën me tëlïhamo euku mënëtïja mëlëpsik lëken nela man tëlïhem.

4.1. Tëlïhem

103Okï helë tëlïhem, wajana okï upak aptau, hemalë ponaka. Kole man okï me tïhamo, tëhetke man hunwa ikuptë. Uwatop po lëken nela okï ïja wëlïham, ise eitop ailë lëken mënïja tot. Malalë, uwatop po aptau kole okï ïja wëlïham tïwë-tïwëlënme, mëlëlë lëken tapek. Ihpe man hakula; helë mënëtïja ulu me pitë mënëhekeja akename. Moloinë, mëlë amënëp ke tot tunak wak hakula me iwëtïtop me. Maa, ihpe man tapakula, kasili, umani, wakalau, napëk, napi, asikala, palu, hunwa.

104Okï teimatop – Helë, okï mënehtei me lamna po kaso jau ëtakenak. Malalë okï tei-tei me ëtakenak ëtupaphalalak pëiwam me mënëtïja ehpa tëntamei aptau, man tëpijem okï me lë lëken. Ëwutë umïtïn helë teimapoja. Malalë, helë tëwepulëmëhem okï lëken. Malalë, epukepheinë asimna tuhtu me, tëpijem mënehen tameja pïlëu ke tëjaptahe, helë okï akenaptëtpï elïme. Malalë mïja tïmïntak tïtëmalë lëken.

4.2. Kalawu

105Helë ëlemitop kalawu, tuwalon lëken mënukukja. Malalë pëkënatpë lëken man mëklë ukukne, ëhmelë mënukukja (tolopït tom, tunakwalï tom, omi iloptailon kom) hunwa. Malalë man kalawu luwe tom, kapau jetpë tom ënetïla. Maa, mëlaimë amo hawin aptau tëpijem lëken mënetëja. Ukukne walamalin me man: kamisa, panti, hamele, pasik, wejahpa, waipu.

33. Kalawu

33. Kalawu

Kulijaman hamele jau maipuli katop, kawai jau (ipëwënuina), Omotpii kanawa katop, kawai enepu pëk (apëtunuina)

© Britta Veth, 1992

4.2.1. Kalawu (ëlemi)

106Maa, hakëne man helë kalawu katop jau. Kalawu mëklë tëlemihem, kalawu mëlë ëlemitop ehet. Malalë tuwalon mëklë kalawu me mënëtïja, mënelemija kalawu omi jau, lome man tïwëlëpsik kalawu omi.

107Malalë walunak lëken mënëtakïme, ikohmam heinë aptau awaina pona. Malalë, man kohle kalawu jau tëleminëphamo (tukukhamo), mëkpalë tom, tuna kwalï tom, itu pono kom pëk, hunwa.

4.2.2. Ëlemi malalëma

108Malalëma katop ukukne me man tamusi tïpatakem, ëwutë umïtïn. Tëwepuhem pululuhtau aptau helë ukuja tamusi. Malalë man helë ituwalonumatop kom ekalëne me, iwepulu luhtawëhe aptau wëlïi, eluwaja hunwa. Malalë mëhe tamusi namëlu me man kahulu, kamisa, ëpëm, ëmehna, akawale, kupë, onot, waipu, pumali hunwa.

4.3. Tëpijem luwen

109Helë luwe tëpijamo eluwa kom luwen lëken. Malalë, helë me mënëtïja mëlaimë amo hawitpë lëken (kulen-kule). Malalë, kuluwa amu mënëtïja mëlaimë amo hawitpë enï me. Luwe enï ijomtëtop me mënëtïja mawu, pïlëu hunwa. Helë mëlaimë amo hawitpë mënëtïja, mënëtanuptëja luwe me. Moloinë mënehpomehnë helë luwe enï.

34. Kulen-kule (Br) / mëlaimë amo hawin (GFr) – tëwepulëmëhem luwen

34. Kulen-kule (Br) / mëlaimë amo hawin (GFr) – tëwepulëmëhem luwen

© J.‑P. Boulay, MCG, 2016

110Helë luwe ïtop me man ëhmelë tïmomhehe akename. Molo man luwe apsikan anu mëlë pëk tïtëi ituhtak upihe. Moloinë enetpo tëpëkai ipinemï tënephe ëwutëna. Moloinë sisihnak mënëtïja ahalaphe. Helë ahalapkeptïhwë aptau mënëtïja. Helë “mëlaimë amo hawitpë” mulit me tïhem. Mëlë pëkëna imulimtop mënëtïja teime lëken luwe anu ipïmïtop me. Mënëhpïmïja kulaiwat tëkuhpake, mami malë mëlaimë amo hawin pëkëna. Moloinë wïptalap-wïptalap me mënëtïja opilë. Mënëhpïmïja mëlë mami malë luwe anu pëkëna. Mënëtïjahnë anume molopi okotpï ailë (wanë molopin) iwehetëtop me. Maka aptau enï me mënëtïja kuluwa amu ale tantamilik me, mëlaimë amo hawitpë enï me. Helë ijomtëtop mënëtïja pëtuku iwehetëtop ponaka lëken. Mënëtïjahnë enï me luwe pepta man, luwe anu enïmehnë lëken. Kuluwa enïme (iktuhpolo) mënëtïja pïlëu jamïtpë ëhepëkëna (kapïtpë). Pïlëu jamïtpë mënehpome tolopït pupotïnpë ke. Moloinëhnë inamakatop me ilamnau mënëhjomtëja mawu ekumïtpï ke. Tïpisak mënëtïja mawu kehnë lëken; ewa ipïwumatop me mënëtïjahnë mawu kehnë lëken.

35. Tëpijem luwen

35. Tëpijem luwen

a: Mëlaimë amo hawin, luwe ke tïlakmai; b: Mëlaimë amo hawin, mawu ke tëwalïmtëi ipotï pëk

a, b: © Camargo, MCG, 2016

36. Mëlaimë amohawitpë

36. Mëlaimë amohawitpë

a: Mëlaimë amo hawin ïlï pëk; b: Kuluwa ale; c: Mëlaimë amo hawin

a, b, c: © Camargo, Suwi-Suwi Mïn po (Palu kwau), 2015

111Luwe lamnau etëtop eta mënëtïja. Molohnë man helë luwe pisan me tïhem mawu. Ëhmelë lëken ëhetëla helë, tëpijamo awainatop aptau lëken mënehetëja. Helë mënëtïja hakëne, ihpe man pëkënatpë tëweihem, ëheto tëweihem hunwa. Malalë man tïhpomai, tïjomtëi enepophak iweitop me. Mawu ke man ipotï tëpelïptëi hunwa. Helë katïp (30 sm me) kupime mëlaimë amo hawitpë luwe. Malalë man ewa me tïhe mawu.

37. Kawai

37. Kawai

a: Kawai – siwa epelï hunwa ; b: Kawai – mawu tïkaphe ahmit me

a: © Mataliwa, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016

4.4. Kawai

112Kawai helë epï ehet lë, epelï ehet mehnë man kawai eputpï mënëtïja uwatop me. Akename pitë lomona iwëtuhmotpï amikja einë, iwepitëtpï hunwa. Moloinë sisihnak tïhe pëtuku ilasilamtop me. Tïlasilamhe aptau talïwai malija kuti ke, wewe alïwatpï jak mënïja einë tolai kala eitop me. Mëlë nama tïkai alïwatop aptau, tïhe mawu pëkëna tomoheptëi, paila katïpïpsik man tïtop. Tïhulepsik man kawai ïtop, tïnëlë kala. Amolephakan kom lëken nama kai tïnëlë.

113Kawai helë uwatop, ëtawoktop po ëhewake einëhtau tuwanïphem lëken. Mïjamhak man “silih - silih - silih” ikatop. Ëhmelëken mënuwanïpja eluwa kom, wëlïham hunwa. Maa, molohnë man kawai hapon siwa epelï.

V Epukeptop

114Tëpijem epukeptïhwë tïmïntak iwëtïtïhwëhe aptau tawake eitop ïlëmëtop. Ekïnpï kom ëtukëmëtop helë awainatpë po. Tëkïnpï kom ewetëmëne katïp man tot tawake tëweihamo ëtuktop helë. Helë ëtuktop ehet takalamatpë mënke wajana. Tëkï kamotpë tom tawake ëtïlëmëtop lëken helë. Malalë ihpe man kole ëhetamikatop, tawake eitop tom ajau. Ihpe man kapiwala man, pëinëkë man, kulima man, alimi man, tulakanem me eitop tom.

5.1. Mïïn (imïïn)

115Maa, pakolo ehet me man, maitapan (mïïn). Helë tëpijem pakolon lë lëken. Masike ëhmelë helë tau mënëtïja; akena me imïnpalë kom enï me man helë pakolo. Moloinë tëwepukeptïhwëhe aptau helë tak mënëtaklame (mënëtïja) tot. Malalë helë pakolo tak tëwëtïtïhwëhe aptau ïtë-ïtëla molo lëken man tot. Tëwekaktaimëtop kom pona lëken. Tëmamin kom pëk man molo lëken. Pïlëu aleptëtop tom pëk man tot helë pakolo Maitapan tau.

5.2. Ëhewuhnëptop

116Maa, epukepheinë iwaptawëhehnë man molo tawake eitop tom, ahpe eitop lëken. Mëkja tëpijamotpë tom ukuktop kom lë lëken. Helë ekïnpï kom ëtukëmëtop tom lëkenehnë. Masike mëkja mënëhalëja ejahe tëmjahe, ëtï kom ke ëtukhe, ëtawokhe hunwa. Mënewuhnëpja tëu tot. Ejahe ekalëne katïp mënke tot (ekalëne katïp), iwëtuku kom lëken. Lome mëkja tëpijemïtpë tom me lëken man tot mëlë-mëlë kala. Mëkja lëken kajak mënke tëwëtuku kom me; « kulelenma tëpëjepïnmai nai jekïnpï » mënke lëken tot. Ikuptëhe mëkja lëja, mënëhalëja tot, tïwë-tïwëlën kom tawakamo hunwa, ewetsehe lëlet. Maa, molohnë man ahpe eitop, akulime eitop mënke tot.

117Ëhewuhnëptop lë mëlë tëpijemïtpë ewuhnëptop, tëpïhamo tom epïpotop, tëhamo tom ëpotop, tïmïn tau mëkja tëpijamo tom aptau. Lome ahpe lëken, ewuhnëptop kom lëken mëlë. Ahpan kom lë mëkja, tawakehe tëweihamo lë lëken. Talan kom mïhen mënëhewuhnëppoja.

5.3. Takalamatpë

118Helë tëkïkamotpë tom tawake eitop. Masike mëkja malalonutpë tom man tawake mënëtukja tot. Mëklë tëkïnpï nekalë epïja. Ëhmelë mënïja; ïmë pona mëntëja ëtï kom pëk. Mënenepja ulu, asikalu, palu, nana, napëk tom ëmelë. Malalë ulu ekeja, asikalu ewuhke tukusipan tau tot. Mëlë tak ëhmelë mënimomja; kuluwata, asikalu ewuhkatop, ëlinat, tïnkïi, manale, opoto, simali tom ëmelë. Moloinë ulu ekejutpï ïja tot kunanatpë ukuktop me. Helë ehet kan mëlë « takalamatpë » katop me. Mëlë ulutpë akalamamï ke; molo kunanatpë malë esike. Mëlë kom aklamatop tukusipan tak kawëna kunanatpë malë.

119Helë tëpijamotpë tom neneimë lëken takalamatpë. Malalë, ulu kom ekalëja ekïnpï kom ejahe ahpe lëken.

5.4. Ëtanïmëmëtop

120Tïmïntawëinë tëpijamotpë tom ëtanïmëmëtop. Iwekaktaimëtop kom helë. Kokopsik mënëtanïmëja tot. Mëniwenataimëja tïhwëhe.

121Helë maita pan tawëinë ekaktaimëtop. Helë ëtanïmëmëtop tau mënëtawokëmëja tot kohkopsik awaina me. Malalë mëniwenakapoimëja tot palu ale pona. Tohme palu ale pona? Uwa tënon kom kunemenum tïmïntau aptau katop (kanëpo) pohnëptop lëken mëlë. Emenumïtpï aptau iwenataimëlïhtau, mënekaktaimëja emenumtoponpï katop helë. Wenataimëtop helë wetep jau ekepïtpï me iwëtïlïtpï (jahmek eitop akaimëtop) upapëmëtop. Moloinë mënëtanïmëmëja, mënepïjëmëja tunakwak hunwa. Helë katïp ëtanïmëmëtop tëpijemïtpë me aptau. Malalë, helë tëpijamotpë tom ëtawokëmëtop man kololo po.

5.5. Ëhenetop, ëhenematop

122Tëpijemïtpë me aptau helë katïp ëhenetop. Ëhenetop mëlë ënïkjam kom pulu me neha (ipokan me) wëtse, akïtëla eitop apëi katop tuwëhem wëlïhtau. Moloinë mënke, ëtukula man tëpijemïtpë tom ëhmelëken mëneheneme tïmoihem ailë. Malalë ëmelëken ënïkjam kom ënuwëla man tot hunwa.

5.5.1. Ëhenetop (epit me lep kane katop)

123Maa, helëken pïlëu pëk eitop ënïkjam kom ipokan ëpi apëine katop. Masike, umïtïn kom ukuktop kom tuwëhem ïja alimi me, pakila me hunwa. Moloinë mënëtakenaptëja tot mëklë tuwëhem wëi. Moloinë, mënëhekleme tot, tënon kom akïtëla ihtawëhe. Mëlë katïp man helë ëhenetop.

124Helë putënutpëja, “ipuluu me lep kane” katop putënutpëja. Malalë, pulëmëtënutpë mëntëja tïnipulëmëtpï tom eneimëi imïntakëhe. Takuwa manatëu kai mëntëja ejahe. Putënutpë mëntëja tïnipulëmëtpï tom enei tïmïn tau iwaptawëhe.

5.5.2 Ëhenematop

125Maa, helëhnë ken ëhenematop aptau, ëhmelë ken ëtukula eitop tëpijemïtpë me aptau pitë. Ëtï kom ëmelëken ënepïla eitop tom. Helë ëhenematop ënimojila aptau uwamela ëtïtop man. Maa, tïmoihamo tom tïmoihe aptau uwame lëken, itamutpëpampola hunwa. Tïhnëlë man helë kom ëtapëipolola, wantë mënëtapëhja. Mëlë kom pëk etuwalonumatop, helë ëhenematop.

5.6. Tëhem, okï

126Ëtanïmëmëtpo aptau man, ëhmelëken ëtukula, ëtawokïla tëpijemïtpë tom. Tïpulutpon kom omi moja lëken; mëklëpsik lëken tëkë, elïkë le tïkahaptau lëken mëklë moja tot. Mëlë katïp tïmoihem helë tëpijemïtpë me aptau ëtukëmëtop, ëtawokëmëtop malë.

5.6.1. Tëhem, tëpïhem

127Malalë tëhamo tom aptau ënëla pitë tïjelamo tom, tïlëwët kamo tom hunwa. Tïhulamëmëi aptau tëtukëmëi ëmelë hapon. Lome kuliputpë, kulawawa, ili tom, mëkja man hemele tïhwule tëhehela. Ka tom aptau alumasi, matawale, kuluwata. Mëham kom tëhamo tom katïpïla. Tëpïhem tëpelamo aptau ënepïla pitë. Nana, oloi, palu, kuwatalamu tom.

5.6.2. Okï

128Tëpijemïtpë me aptau man ëhmelë lëkenula mënëtawokja. Tëwëtawokëmëtoponpë ailë lëken towokï elïjëmëja.

5.7. Uwatop

129Tëpijemïtpë me uwaimëlahnë aptau man, anolïpan me uwala hunwa. Uwaimëhe tëwaptawëhe mënëtupoimëja, uwa aptau umïtïn kom lë lëken mënuwanïhpoimëja. Molo tuwaimëtop kom aptau mënepulëmëja tot.

5.8. Ëhetamikatop

130Tawake eitop tom lëken talë mënëtïja. Malalë pëkënatpë lëken mënëtïja ahpe eitop hapon ëmenumtop katïp. Tëpïhem itëimatpë kalipono ekatak aptau, iwalik tau akuli man mënmëkja mëlë teimatpë alëja tïnepï me. Moloinë mïjalë aptau tomëi man ënalë, ihmato lëken mënepïja. Maa, eitop katop lëken helë tawake eitop lëken, akuli man me,kapiwala man me, pëlë man me, walisimë man me, jolok man me, kuhku man me, aluhpëmpëm man me, kulima man me, pëinëkë man me, alimi man, tulakanem man me eitop, hunwa. Ipohnëptop me lëken:

5.8.1. Akuli man

131Akename tëpijamo olok ukukja pitë. Moloinë, olok ukukkeptïhwë mënëhalëja tot tuna kwak, ekolokaimëi onot ale ke hopu malë. Moloinë maka tëwaptawëhe mënëhanukëmëja tot, tuluu me, pakolo maitapan tak. Moloinë ipïham kom ikamisan kom alëi mëntëja, mëlë pakolo tak. Moloinë tëkïkamo otï kom alëi mëntëja ëlimak jau. Moloinë tawakamo mëntëja akuli man me, mëkja tëpijamo otï me alëtpï ëhe. Moloinë ëkëmnë alëtpï aptau mïjalë ïtëla man akuli man kom.

5.8.2. Kapiwala man

132Tëpijamo walïhtau kapiwala man me eitop tom man. Tëpijem uwalïhtau aptau ehpa po.

5.8.3. Jolok man

133Jolok man me mïmnë ïja pïjai katïp lome itapek.

5.8.4. Aluhpëmpëm man

134Aluhpëmpëm man me okalat ïlïtpë kalipono waliptau malalë ëwëm ukuktop ïja tot kupime takïphe, hunwa.

5.8.5. Kulima man

135Kulima man me aptau tukusipan tak tïmomhe ëtï kom palë. Hawele kokopsik aptau kulima man me, pëinëkë man me tawake man tot.

5.8.6. Pëinëkë man

136Pëinëkë man me aptau tawakamo mënëhpilimtëja tot malalë wewe ke pilë-pilëtse tot, hunwa.

5.8.7. Alimi man

137Alimi man me aptau pïlëu ke tëmjahe mënahalëja.

138Mëlë kom maka aptau tuwenkele mënëtïja tot, nana ewuku, asikalu ewuku lëken tëlïhe. Mëlë kom nama tïkai aptau ëwutë umïtïn mënapisakaimëja. Moloinë kalipono tom mënëhalëimëja, aptau tïnme ëwutë mënëtïlëja.

VI Tëmamine eitop

139Helë tëmamine eitoponpë Kajen po, mïseu tau ëtï komotpë pëk. Upak aptau enepïtpï pëk tëneimëi, malalë eneimëlïhtau aptau tetuwalonumai hunwa. Mëlëlë katïp mïseu Pahi po tëmamine aptau, Kajen po eitop katïp. Maa, eneheinë aptau pakolo tau mëlë enetpï pëk tëmamine tëtïlëmëi. Helë pampila me tïlëmëtop me, tïtïpkahem me wantë aptau.

6.1. Tëmamine mïseu tau

140Mïseu tom tau, emna kunitïpka ehet tom pëk imenkaimëtop tom. Malalë emna kunisapëkaimë hapon. Emna kunimilik pampila pëkëna ëkalëtop tom, ihjan kuptë mïmpalëtpë tom enetoponpë pëk, akename ekalëtpï tom tëkalëimëi.

141Moloinë tïmilikëmëi emnaja pampila pëkëna, maminumtoponpë tom, omi apëipotop ke, omole ïtop tom ke.

38. Maminumtop

38. Maminumtop

a: Eputop mïnpalë pëk, wajana tomoja tïmilikhe, tapëipoi hunwa; b: Uwatop luwen pëk tëpëipoi ëtutop tom; c: Uhpak aptau, olok mïnpalë tïmënkaimëi ejahe; d: Tëmamine, Akajuli, Kulitaikë malë olok tatïptëi; e: Tëmamine, Aimawale, Alijapane, Kulitaikë, panti tïmëmkaimëi; f: Wajana tom mïkahpa pëk tëhepaimëi

a, c, f: © Camargo, mqB-JC, 2016; b, d, e: © Camargo, MCG, 2016

6.2. Wajana apalai mïnpalë pohnëptop pëk

142Mëlë maminumtop po aptau, kolenma ituwalonumatop tom ihjan kunehak mïmpalëtpë enetoponpë tom pëk, moloinë ëkëmnë pëtuku ipohnëptop emna kunisapëka.

143Helë miliktoponpë pëk, emna apëtomane mamin petukwatop me, ihpehnënma kole emna neneptë tom, lome ekalëtop tonom lëken tïpanakmai.

144Ehet tom milikëmëtop tom, apëtomananom ënupinehpola ipetukwatop eitop me, hapëm ehet tom eitop me mïseu tau. Emna kunïlëmë isapon pampila pëkëna pëtuku mïmpalëtpë tom ïlïtpë pohnëptop me mïseu apëtomananomoja, malalë wantak kunka emna mïmpalëtpë tom eneimëlïhtau tuwalëla emna eitop tom.

6.3. Ëhepaimëtop

145Helë pëk maminumtop, emna kunakïma eputop ekalëimë top pëk 2016 aptau, Kajen po Aimawale Alijapane malë. Moloinë, mïjalë emna kunemaminum Pahi po. Lome helë pampila ïtop mehle kunehak mars, avril po kunëtïlï Kajen po, Akajuli, Asiwae, Ikale, Mataliwa, Pekijem tom ëhmomtïhwë helë ïtop pëk. Molo emna tuwalë hapon kunëtïlï ipohnëptop tom, petukwatop pëk, pampila ehet imenkatpï ïtop me. Akename imilikutpï emna kunimenkaimë, pëtuku isapëkatop me mïmpalëtpë tom malë kunimenka emna. Maka eitop po “légende” emna kunïlï.

39. Pampila ïtop miliktop

39. Pampila ïtop miliktop

a: Tëmamine eitop helë pampila pëk; b: Pampila eitop pëk tëmamine, Akajulija; c: Pampila eitop pëk tëmamine, Asiwaeja; d: Tëmamine eitop; e: Olok pëk ehepatop; f: Wajana tom mïkahpa pëk tëhepaimëi

a, b, c, d, e: © Camargo, Kajen po, 2017; f: © Camargo, Pahi po, 2016

6.4. Enepotop

146Mïseu tau maminumtoponpë tom pëk ëtutop kunëtïlï, kolan kom nipanakma me, ëtutop tantamilik man po, Pahi po, itïpkatop pakolon tau J. Kerchache, quai Branly po, malalë Kajen po, CTG pakolon tau kunëtïlï.

40. Ëtutop

40. Ëtutop

a: Enepoimëtop; b: Enepotop – enepoimëtop

a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mara dos Santos, CTG tau, 2017

Maka eitop

147Pampila tïtïpkaheme ïlïtpë, eheptëtoponpï wajanaja towomi kom ailë. Upipolala kunehak pampila ïtop. Helë, wajana omi jau tïlïtpï enepophakan, itïpkapophakan me hunwa. Ëhepatoponpë pampila ïtop pëk. Wajana, apalai pampilan me man helë.

148Malalë man akena me wajana jau, moloinë palasisi omi jau mënëtïja. Omo me hahpëi me wajana tom kunehak, helë pampila ïnanom me tëweihemo. Ëhelowau me imiliknanom, ëhepïtïhnë tuwalonumatën kom. Pëkënatpë Palukwalï kalaiwa lon pono kunmëk, helë pëk tëmaminamo apëtomai. Malalë pëkënatpë man, wëlïi helë jau tëwehepaimëhem me wajana eitoponpë pëk, palasisi omi pëk tëwehepaimëhem me man hunwa. Hakëne omi pëk tëmaminumhem me mënëtïja. Masike man helë pampila ëhepatoponpë me tala tïtop, ipetuwatop, ëtïlïtpë hanoptoponpë tom me. 2016 aptau eheptëtop kunëtupi, mëlë poinë kuneheheptë ïtëneimëk me helë.

Ipokanutpë (ipok manatëi)

149Helë tëmamine eitop man tïhe, itëneimëk pëk upakat hemalëlo jau. Kole kunehak tïwëlën kom tëmamine helë jau. Hëlë pampila itëneimëk ïlïlïhtau, upak enepïtpï tom pëk wajana jau.

150Malalë ipok manatëi nïkei emna, Kajen po, mëha ipetukwatpon kom pampila me tïtop me, Aimawale, Alijapane, hunwa. Kunemaminum tot, 2016 aptau. Malalë mëha tëmaminumhamo malë kunehak 2017 aptau, Alapai, Malausi, hunwa.

151Pahi pono kom: André Delpuechuja, Fabienne de Pierrebourguja, Ghislaine Glasson-Deschaumesuja, Hélène de Foucauduja, Lise Meszuja, Marie Laurence Bouvetuja, Paula Morgaduja, Philippe Eriksonuja, Quentin Roblinuja, Sandrine Sorianoja, Valentina Vapnarskyja. Malalë Kajen pono kom: Thomasuja, Anne-Marie Chambrieruja, Kristen Sargeja hunwa.

152Malalë helë tëmamine eitop jau kunehak Elijan, emna tuwalonumane me helë pëk. Mëhe ipetukwatpon pampila me tïtop me.

153Tëmaminumhamo kunïlï epohnëptop jau, tane tïtop, tane ekalëtop kunka tot, tïlïlïhtau. Helë jau man ipok manatëi emna katop tëmamine eitoponpë pëk emna omi jau, emna mïnpalëtpë inïkïtpë pëk.

154Ipok manatëi nïkei emna kalakuli ekalëtpon komoja: CTG, DAC – Kujan, LabEx (UPOND), LESC, MCG mïseu, Branly mïseu, Ministères (MOM, DGLFLF), Ipê association hunwa.

Tïlïtpon kom

155Emna malë tëmaminumhamo ëhehtau kunehak tot, ijalïn kom tïwë-tïwë ëhepunela:

41. Tïlïtpon kom

41. Tïlïtpon kom

a: Akajuli; b: Kulitaikë; c: Mataliwa; d: Asiwae; e: Ikale

a: © Camargo, Pahi po, 2017; b: © Camargo, Pahi po, 2016; c: ©Pahi po, 2017; d: © Camargo, Kajen po, 2017; e: © Camargo, Ipatau, 2017

Tamusi tom

156Akenamehle aptau wajana epane me kunehak Akajuli ëwutë Antelei Pata po. Tuwalon me man inëlë tëtëhem mëlaimë amo hawin ïtop pëk. Helë luwe pëk ituwalonu ipokenma kunehak.

157Kulitaikë ijum wajapi, ije wajana, tïhulenma kunehak Palumëkwalï tom malë. Wajana eitop pëk tuwalënma inëlë, kalawu me man inëlë.

Eluwa kom

158Mataliwa tëmaminumhamo apëtomane me man akïmatop poinë, masike man tuwalonme tëwëtïhe tïhamo tom pëk. Akename pampila ïne hakëkëne omi jau wajana – palasisi, ehet me man Kaptëlo 2007. 2006 pinë, mëntëja wajana, apalai tom mïmpalëtpë tom enei ëwutë tïwë-tïwëlën polo. Tuwalëhe iweitop man uhpak eitoponpë tom pëk, uwatoponpë tom milikut tom malë.

159Asiwae mëhe kalaiwahtalï, ëpatën me man. Tëmaminumhamo malë man upak poinë, tuwalëhe iweitop man wajana omi pëk pëtuhku ipohnëptop me, malalë uhpak omitpë tom eitop pëk. Ijum mëklë wajana, ije mëklë apalai, masike hakëne omi jau man.

Waluhma tom

160Ikale mëklë waluhma tëmaminumhamo malë man, emamin ipokenma helë SAWA jau, maminumtop enene me man wajana omi pëk.

Haut de page

Table des illustrations

Titre 1. Halikëtë – olok pëkën
Légende a: Pïlëu ke ahmit tïhe; b: Makwatili pupot, sili ke; c: Ispot tïwë-tïwëlën tïhe; d: Wama kaphem ahmit, sili ke, makwatili pupot ke
Crédits a, b, c, d: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 316k
Titre 2. Eputoponpë enetop
Légende a: Luwe tom tëneimëi ipohnëptop me; b: Lydija tïmilikpoimëi ehet tom
Crédits a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 164k
Titre 3. Ëtïlëtpë enetop
Légende a: Imenka pëk tot; b: Mïkahpa pëk ëtunë pëk
Crédits a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 168k
Titre 4. Olokotpë
Légende a: Olok ispot ke tïwë-tïwëlën; b: Olok eputop
Crédits a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 160k
Titre 5. Sili
Légende a: Kunolo watkï, olok pëkën, sili malë; b: Sili olok pëkën; c: Halikëtë sili malë
Crédits a, b, c: © Camargo, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 152k
Titre 6. Olok pëkën
Légende a: Takwa hakënë; b: Takwa ejale enetop; c: Takwa – olok panamuton
Crédits a, b: © Camargo, MCG, 2016; c: © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 136k
Titre 7. Apo uhmït
Légende a: Olok ahmit wama ke tïkaphe; b: Kïsi potï olok pëkëna tïhem
Crédits a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 132k
Titre 8. Ipotka alokï akename eputop
Crédits © Camargo, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 100k
Titre 9. Atïptëtpï
Légende a: Olok atï – ëhekatailë walume tïhe; b: Olok – Imunpïlïn alokï me
Crédits a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 292k
Titre 10. Tëpijem eputop po aptau
Crédits © D. Campos, 1975
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 212k
Titre 11. Olok – wïlïpiman ëhektup po tëwëihem
Crédits © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-11.jpg
Fichier image/jpeg, 136k
Titre 12. Atïptëtop
Légende a: Olok akename tïlïtpï ipohnëptop me lëken, kaikui pitpë ke; b: Olok atïptë pëk Akajuli, Kulitaikë malë; c: Olok atïptëtpë – ipotka alokï; d: Helë kunolo watkï olok atï
Crédits a: © Mataliwa, MCG, 2016; b, c: © Camargo, MCG, 2017; d: © Camargo, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-12.jpg
Fichier image/jpeg, 404k
Titre 13. Mïkahpa tom uhpak aptau uwatoponpë
Crédits © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-13.jpg
Fichier image/jpeg, 160k
Titre 14. Mïkahpa
Légende Pïlëwu ke ahmit tÏhe, kijapok watkï, kunolo watkï, kulasi emhulu, mamhali pupot, alalawa pupot
Crédits © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-14.jpg
Fichier image/jpeg, 104k
Titre 15. Mïkahpa tïsilikem
Légende a: Mïkahpa – mawu ke tïhe, sili ke, kunolo pupot, mamhali pupot, kijapok watkï, tïmilikut ke; b: Sili mïkahpa pëkën; c: Mïkahpa – makui watkï ke tïlïtpï awotau
Crédits a, b, c: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-15.jpg
Fichier image/jpeg, 252k
Titre 16. Mïkahpa mawu ïlïtpë
Légende a: Mïkahpa mawu ke tïlÏtpï ahmit; b: Mïkahpa milikut tïjamhe mawu ke
Crédits a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-16.jpg
Fichier image/jpeg, 152k
Titre 17. Hamele
Légende a: Hamele jau mule, alakupi ke tïhe mawu malë; b: Hamele jau eluwa kom luwe tëtëi
Crédits a: © Camargo, Alatalipo patau, 2009; b: © A. Ibañez, Antécume Pata, 2009
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-17.jpg
Fichier image/jpeg, 180k
Titre 18. Ëkïlapoja
Légende a: Ëkïlapëja ahmit, wewe ke; b: Ëkïlapëja – ahmit kaikui me wewe ke; c: Ëkïlapëja, ëwok anehpot
Crédits a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Mataliwa, mqB-JC, 2016; c: © J.‑P. Boulay, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-18.jpg
Fichier image/jpeg, 168k
Titre 19. Ëmekho mawu ke
Crédits © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-19.jpg
Fichier image/jpeg, 44k
Titre 20. Eputop mïnpalë
Légende a: Ëlepata japulu, mawu ke, kahulu ke hunwa; b: Ëpëpata
Crédits a: © J.‑P. Boulay, MCG, 2016; b: © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-20.jpg
Fichier image/jpeg, 156k
Titre 21. Pasik
Légende a: Pasik, kunolo watkï ïhem; b: Pasik kunolo watkï ëhelowau tïlïtpï, pïlëu ke ahmit; c: Pasik kunolo watkï, hakëne tïlïtpë waitakala uwatop po tëmëhe
Crédits a: © Camargo, Pahi po, 2016; b: © Camargo, Itapeky (Palu kwau), 2014; c: © Camargo, Suwi-Suwi Mïn po (Palu kwau), 2015
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-21.jpg
Fichier image/jpeg, 176k
Titre 22. Akawale mawuke
Crédits © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-22.jpg
Fichier image/jpeg, 116k
Titre 23. Akawale – alimi pupot ke
Crédits © Camargo, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-23.jpg
Fichier image/jpeg, 68k
Titre 24. Eluwa kom pantin – kaikui pitpë
Crédits © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-24.jpg
Fichier image/jpeg, 56k
Titre 25. Eluwa kom pantin kahulu ke tïlïtpï
Crédits © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-25.jpg
Fichier image/jpeg, 116k
Titre 26. Hulu
Légende a: Hulu – kulum apëtpë, puptïkï polo; b: Hulu – kulum apëtpë, puptïkï polo
Crédits a: © Mataliwa, MCG, 2016; b: © Camargo, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-26.jpg
Fichier image/jpeg, 152k
Titre 27. Waipu
Légende a: Eluwa waipun; b: Waipu ïtop; c: Eluwa waipun, onot ke tonophe
Crédits a, b: © Camargo, mqB-JC, 2016; c: © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-27.jpg
Fichier image/jpeg, 312k
Titre 28. Weju
Légende a: Wëlïham weju uwatop me (kumalak ëtapëlama); b: Wëlïham weju uwatop me
Crédits a: © Camargo, MCG, 2016; b: © Camargo, Taluhwen po (Aletani kwau), 2012
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-28.jpg
Fichier image/jpeg, 272k
Titre 29. Pïlëu talesitkem
Légende a: Tëpijem enepu, pïlëu tapuju; b: Tëpijem pïle itolïn man tïpïmïhe mawu ke; c: Tëpijem pïle ëwok ale ke, eputop aptau; d: Tukui etat mawu ke tëpijem pïle, eputop aptau
Crédits a, b, c, d: © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-29.jpg
Fichier image/jpeg, 136k
Titre 30. Alaipa kunana pëk
Crédits © Morgado, Palu kwau, 1989
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-30.jpg
Fichier image/jpeg, 184k
Titre 31. Kunana
Légende a: Eluwa kunanan, paku; b: Eluwa kunanan, ilak ahmit, paku, imjata tom eputop; c: Eluwa kunanan – tokokosi eluwa kom eputop; d: Eluwa kunanan, ka watkï, kulum uputpë me, eluwa kom eputop; e: Eluwa kunanan, uhpak aptau tïhe mëkpalë ukukhem pija me, palakta tïputse; f: Eluwa kunanan, haikëne tamusi tom eputop
Crédits a: © Morgado, Palu kwau, 1989; b, d, e, f: © Camargo, mqB-JC, 2016; c: © Mataliwa, mqB-JC, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-31.jpg
Fichier image/jpeg, 336k
Titre 32. Wëlïi kunanan, wama tïkaphe, tëku-tëkunke
Crédits © J.‑P. Boulay, MCG, 2017
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-32.jpg
Fichier image/jpeg, 108k
Titre 33. Kalawu
Légende Kulijaman hamele jau maipuli katop, kawai jau (ipëwënuina), Omotpii kanawa katop, kawai enepu pëk (apëtunuina)
Crédits © Britta Veth, 1992
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-33.jpg
Fichier image/jpeg, 188k
Titre 34. Kulen-kule (Br) / mëlaimë amo hawin (GFr) – tëwepulëmëhem luwen
Crédits © J.‑P. Boulay, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-34.jpg
Fichier image/jpeg, 104k
Titre 35. Tëpijem luwen
Légende a: Mëlaimë amo hawin, luwe ke tïlakmai; b: Mëlaimë amo hawin, mawu ke tëwalïmtëi ipotï pëk
Crédits a, b: © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-35.jpg
Fichier image/jpeg, 108k
Titre 36. Mëlaimë amohawitpë
Légende a: Mëlaimë amo hawin ïlï pëk; b: Kuluwa ale; c: Mëlaimë amo hawin
Crédits a, b, c: © Camargo, Suwi-Suwi Mïn po (Palu kwau), 2015
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-36.jpg
Fichier image/jpeg, 204k
Titre 37. Kawai
Légende a: Kawai – siwa epelï hunwa ; b: Kawai – mawu tïkaphe ahmit me
Crédits a: © Mataliwa, mqB-JC, 2016; b: © Mataliwa, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-37.jpg
Fichier image/jpeg, 156k
Titre 38. Maminumtop
Légende a: Eputop mïnpalë pëk, wajana tomoja tïmilikhe, tapëipoi hunwa; b: Uwatop luwen pëk tëpëipoi ëtutop tom; c: Uhpak aptau, olok mïnpalë tïmënkaimëi ejahe; d: Tëmamine, Akajuli, Kulitaikë malë olok tatïptëi; e: Tëmamine, Aimawale, Alijapane, Kulitaikë, panti tïmëmkaimëi; f: Wajana tom mïkahpa pëk tëhepaimëi
Crédits a, c, f: © Camargo, mqB-JC, 2016; b, d, e: © Camargo, MCG, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-38.jpg
Fichier image/jpeg, 412k
Titre 39. Pampila ïtop miliktop
Légende a: Tëmamine eitop helë pampila pëk; b: Pampila eitop pëk tëmamine, Akajulija; c: Pampila eitop pëk tëmamine, Asiwaeja; d: Tëmamine eitop; e: Olok pëk ehepatop; f: Wajana tom mïkahpa pëk tëhepaimëi
Crédits a, b, c, d, e: © Camargo, Kajen po, 2017; f: © Camargo, Pahi po, 2016
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-39.jpg
Fichier image/jpeg, 392k
Titre 40. Ëtutop
Légende a: Enepoimëtop; b: Enepotop – enepoimëtop
Crédits a: © Camargo, mqB-JC, 2016; b: © Mara dos Santos, CTG tau, 2017
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-40.jpg
Fichier image/jpeg, 136k
Titre 41. Tïlïtpon kom
Légende a: Akajuli; b: Kulitaikë; c: Mataliwa; d: Asiwae; e: Ikale
Crédits a: © Camargo, Pahi po, 2017; b: © Camargo, Pahi po, 2016; c: ©Pahi po, 2017; d: © Camargo, Kajen po, 2017; e: © Camargo, Ipatau, 2017
URL http://journals.openedition.org/ateliers/docannexe/image/10883/img-41.jpg
Fichier image/jpeg, 86k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Akajuli Palanaiwa, Asiwae Wayana, Ikale Asaukili, Pekijen Kulitaikë et Mataliwa Kuliyaman, « Itëneimëk–Kunolo », Ateliers d'anthropologie, HS | -1, 1-47.

Référence électronique

Akajuli Palanaiwa, Asiwae Wayana, Ikale Asaukili, Pekijen Kulitaikë et Mataliwa Kuliyaman, « Itëneimëk–Kunolo », Ateliers d'anthropologie [En ligne], HS | 2019, mis en ligne le 18 décembre 2019, consulté le 07 mars 2021. URL : http://journals.openedition.org/ateliers/10883 ; DOI : https://doi.org/10.4000/ateliers.10883

Haut de page

Droits d’auteur

Licence Creative Commons
Ateliers d'anthropologie – Revue éditée par le Laboratoire d'ethnologie et de sociologie comparative  est mis à disposition selon les termes de la licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.

Haut de page
  • Logo LESC - Laboratoire d’Ethnologie et de Sociologie Comparative
  • Logo Maison René Ginouvès - Archéologie & Ethnologie
  • Logo DOAJ - Directory of Open Access Journals
  • OpenEdition Journals
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search