Navigation – Plan du site

AccueilPublicationsCollection générale2013Een vergeten verjaardag: de eerst...

2013
67

Een vergeten verjaardag: de eerste Europese hypermarkten openen in Brussel in 1961

Un anniversaire oublié : les premiers hypermarchés européens ouvrent à Bruxelles en 1961
A forgotten anniversary: the first European hypermarkets open in Brussels in 1961
Jean-Pierre Grimmeau
Traduction de Maarten Croes
Cet article est une traduction de :
Un anniversaire oublié : les premiers hypermarchés européens ouvrent à Bruxelles en 1961 [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
A forgotten anniversary: the first European hypermarkets open in Brussels in 1961 [en]

Résumés

L’hypermarché est un magasin en libre-service de plus de 2 500 m² vendant des articles alimentaires et non-alimentaires, de localisation périphérique, de bonne accessibilité et entouré d’un grand parking. Il est généralement considéré comme une invention française de 1963 (Carrefour de Sainte-Geneviève-des-Bois, près de Paris, 2 500 m²). Mais GB ouvrait près de deux ans plus tôt, en 1961, trois hypermarchés sous l’enseigne SuperBazar à Bruges, Auderghem et Anderlecht, de 3 300 à 9 100 m². Par l’examen de la littérature, l’exploration des archives d’entreprise et les témoignages d’acteurs du secteur de la distribution, l’article compare minutieusement les histoires des premiers hypermarchés belges et français, ce qui n’avait jamais été fait. Si l’on écarte le site de Bruges, de seulement 3 300 m² et initialement conçu comme grand magasin, le point de vente d’Auderghem (9 100 m² boulevard du Souverain), conçu sur le modèle américain du discount department store mais associé à un supermarché alimentaire intégré, doit être considéré comme le premier hypermarché européen, l’association de l’alimentaire et du non-alimentaire, bien que rare, n’étant alors pas inexistante aux Etats-Unis. L’hypermarché est donc une invention américaine, GB a ouvert les premiers hypermarchés européens en Belgique et Carrefour a diffusé le modèle de l’hypermarché à travers le monde… et repris la plupart des hypermarchés belges en 2000.

Haut de page

Texte intégral

Inleiding

  • 1 Oproep voor mededelingen voor het Internationaal Colloquium Etienne Thil, 2013

1De hypermarkt wordt algemeen beschouwd als een Franse uitvinding [o.a. Chatriot en Chessel, 2006, Daumas, 2006, Colla, 2001, p. 106, Dancette en Réthoré, 2000, p. 110, Cliquet, 2000, p. 184, Metton, 1995, p. 63]. Ook Lhermie [2003] stelt de hypermarkt voor als een Franse uitvinding in “Carrefour ou l’invention de l’hypermarché” en hij schrijft dat de eerste hypermarkt die van Sainte-Geneviève-des-Bois is, die de deuren opende op 15 juni 1963 in de buurt van Parijs met een verkoopsoppervlakte van 2 500 m² en 450 parkeerplaatsen. Binnenkort zal de 16e Internationale conferentie Etienne Thil in Parijs plaats vinden (van 2 tot 4 oktober 2013) om de vijftigste verjaardag van de eerste hypermarkt te vieren1. De eerste Franse hypermarkt die in de buurt komt van de 10 000 m² is de Carrefour van Vénissieux, die werd ingehuldigd in 1966.

2Nochtans opende GB in 1961 – twee jaar voor Carrefour – de eerste Europese hypermarkten onder de merknaam SuperBazar in Brugge (Scheepsdaelelaan, 3 300 m² verkoopsoppervlakte, 9 september, figuur1), in Oudergem (Vorstlaan, 9 100 m², 15 september) en in Anderlecht (Marius Renardlaan, 7 950 m², 14 oktober, figuur 2), de laatste twee in het Brussels hoofdstedelijk gewest. We hadden dus de 50e verjaardag van die vestigingen moeten vieren in 2011. De vestigingen in Brugge en Anderlecht zijn ondertussen supermarkten geworden. De hypermarkt in Oudergem is dus de enige overlevende pionier, en behoort ondertussen toe aan Carrefour. Die vestiging is dan ook uitstekend gelegen en draait het beste zakencijfer per m² van alle Carrefourvestigingen in ons land.

3Op het moment waarop GB en Carrefour hun pionierswinkels openen bestaat de term hypermarkt nog niet. Die zal pas in 1968 bedacht worden door J. Pictet, oprichter van het magazine Libre-Service Actualité (LSA), het toonaangevende Franstalige blad voor zelfbediening, en van het Frans instituut voor zelfbediening (Institut français du libre service). De vier winkels waarvan sprake zijn alle gekenmerkt door een grote oppervlakte (meer dan 2 500 m²), een unicum in Europa op dat moment, door zelfbediening, door verkoop van voedingsproducten én non-food, en door de aanwezigheid van een grote parking. Deze elementen zijn op dit moment kenmerkend voor de hypermarkt.

  • 2 De auteur wenst de archiefdienst van de ULB te bedanken waar GIB-archieven werden gedeponeerd. Zond (...)

4Dit artikel vergelijkt voor de eerste keer de geschiedenis van de eerste Franse en Belgische hypermarkten2.

1. België was eerst

  • 3 Maar dat was niet het geval voor de Wikipedia-pagina zoals die in het Frans bestond op 10/9/2009. D (...)

5Het feit dat België eerst was staat buiten kijf. De pers van die tijd sprak er openlijk over (Le Soir, LSA, Le Commerce moderne,…), en het avontuur wordt ook rijkelijk becommentarieerd door diegenen die er rechtstreeks bij betrokken waren. [Cauwe, sd, p. 242‑248, Dopchie, 2004, p. 50‑60] en door een latere directeur [Baisier, 1971]. Ook onafhankelijke onderzoekers spraken er over [Burstin, 1975, p. 103‑133, Jaumain, 1996 en 1999, Michel et vander Eycken, 1974, p. 180, Coupain, 2005, p. 147]. En iedereen kan de info vinden op een aantal referentiesites [de Franstalige pagina over hypermarkten van Wikipedia, 20133, Pederson, 1999]. Ook de website van Carrefour vermeldt de informatie correct in de rubriek historiek.

6De oprichting van hypermarkten in België is grotendeels het werk van Maurice Cauwe (1905‑1985). Hij was handelsingenieur (Solvay – 1926) en begint te werken in Innovation, waar hij tot 1932 blijft. Daarna gaat hij in de grote winkel werken die de Grand Bazar van Antwerpen zal worden. Daar wordt hij in 1941 administrateur. Hij beëindigt zijn professionele carrière als voorzitter van de groep GB-Inno-BM (GIB), die in 1974 ontstond.

7Hij was gefascineerd door de Verenigde Staten en verslindt alles wat er te lezen valt over de handelspraktijken in dat land. Hij gaat er voor de eerste keer naartoe in 1948. Het programma van zijn eerste bezoek wordt opgesteld met de hulp van de National Cash Register Company (NCR) van Dayton [Cauwe, sd, p. 49], een onderneming die kassa’s maakt. De NCR zal in het verdere verloop nog een belangrijke rol spelen.

“Deze studiereis van één maand was voor mij een openbaring, een ontdekking. Ze leverde me erg veel ideeën en nieuwe indrukken op. Ik leerde er technieken, methodes, nieuwe denkwijzen kennen. Ik was bij mijn terugkeer erg enthousiast over de Verenigde Staten en de Amerikanen” [id. p. 54‑55].

Hij merkt er op dat meer en meer mensen een auto hebben, het stadscentrum verlaten en dat de handel in de stadsperiferieën zich ontwikkelt meer bepaald in de vorm van supermarkten. Tussen 1948 en 1984 zal hij in totaal 33 keer naar de VS reizen [Cauwe, 1981]. Telkens stelt hij een rapport op en formuleert hij suggesties en directieven. Tijdens zijn vierde Amerikareis, in 1956 ontmoet hij voor het eerst Bernard Trujillo (1920‑1971), van de NCR, die vanaf 1957 seminaries zal geven over Modern Merchandising Methods (MMM), waar niet over kassa’s wordt gesproken, maar wel over verkoopsmethoden. [o.a. Rivière, 1961, Thil, 1966, p. 123‑134]. Het is op dat moment dat Cauwe voor het eerst hoort spreken over shopping centers en discount department stores. Trujillo is een voorvechter voor moderne handel en een waar pedagoog. Hij hanteerde een aantal « shockformules » zoals: Geen parking, geen business; Een eiland van verliezen in een oceaan van winst; Stapel hoog en verkoop laag (aan lage prijzen); Laat de klant het werk doen; Maak er voortdurend een circus van; enz. Cauwe woont voor de eerste keer zo’n seminarie bij in 1957.

“Het waren de eerste seminaries die werden gegeven door de afgevaardigde van de NCR. Er waren 15 deelnemers van Frankrijk, Brazilië, Duitsland, Australië en Nieuw-Zeeland. Later zal elk seminarie meer dan 100 geïnteresseerden lokken. ” [Cauwe, sd, p. 178].

  • 4 Hij kon toen vaststellen dat een aantal processen, die hij in Amerika al zag, zich ook in België aa (...)

8Vanaf 1937 wordt de ontwikkeling van de groothandel in België geremd door een wet die de kleinhandel wil beschermen. Die wet zal worden opgeheven in 1961 en in 1975 vervangen worden door een nieuwe “slotwet”. De grote expansie van de groothandel in België zal dan ook plaats vinden in de periode tussen 1961 en 1975. [Leunis & François, 1988, François & Leunis, 1991]. Het aantal hypermarkten gaat van 0 in begin 1961 naar 70 in 1975 en bereikt een hoogtepunt van 92 in 1990 [Coupain, 2005, p. 132]. Dat wil zeggen dat er van 1961 tot 1975 een stijging was met gemiddeld 5 per jaar, en van 1975 tot 1990 met gemiddeld 1,5 per jaar. In de aanloop naar het jaar 1961 wordt er meer en meer gesproken over het opheffen van de wet van 1937. Cauwe wil klaar zijn. In 19594 reserveert hij 12 terreinen net buiten de stad. Cauwe twijfelt dan nog tussen shopping centra en « grote discountwinkels met zelfbediening ». In 1960 neemt hij een beslissing:

“Het gaat er niet langer om shopping centers te bouwen maar wel om een zo groot mogelijke winkel te bouwen. Zo zijn er geen twee studie- en voorbereidingsjaren nodig, maar maximum zes maanden en kan alles gerealiseerd worden binnen de 15 à 18 maanden” [Cauwe, sd, p. 226].

De winkels in Oudergem en Anderlecht worden tegelijkertijd gebouwd in nauwelijks zes maanden tijd [Cauwe, 1961].

“Voor de inrichting vergeten we wat mooi en goed is en ontwerpen we eenvoudig meubilair in wit hout die door het atelier van de firma kunnen worden gebouwd tegen kelderprijzen.” [Baisier, 1971, p. 33] (figuur 5 tot 7).

  • 5 De hypermarkten GB stammen dus van de grote winkels in België, van de kruidenierssector en van de s (...)

9In 1960 had de Grand Bazar van Antwerpen, samen met de Jewel Tea Company van Chicago, die supermarkten uitbaat, de NV Supermarkt GB opgericht. In 1961 wordt de NV SuperBazar opgericht, waarbij ook de Bon Marché (Brussel) en de Grand Bazar de Liège deelnemen5. De twee entiteiten fusioneren in 1969 en vormen GB ondernemingen.

10De winkel in Brugge, die de deuren opende op 9 september 1961, twee jaar na de eerste GB Supermarkten, werd gebouwd als Grand Bazar, volgens het concept van een grote winkel. Het is in de loop van het project dat het concept gewijzigd werd in een SuperBazar. De verkoopoppervlakte (3 300 m²) is verspreid over 2 verdiepingen en het gebouw is niet aangepast aan het concept van de hypermarkt. Er waren maar 166 parkeerplaatsen (figuur 1).

Figuur 1. De eerste SuperBazar, in de rand van Brugge

Figuur 1. De eerste SuperBazar, in de rand van Brugge

Dit gebouw, met een verkoopsoppervlak van 3 300 m² werd ontworpen als grote winkel (Grand Bazar) en heeft twee verdiepingen. Het aantal parkeerplaatsen is beperkt (166). In de loop van de realisatie werd het concept aangepast naar een hypermarkt (SuperBazar) en later omgebouwd tot supermarkt.

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.

  • 6 Cauwe (sd, p. 243) is de enige die spreekt over 900.

11Een week later (inwijding op 15 september, opening voor het grote publiek op 16 september 1961) opent de winkel van Oudergem de deuren. Hier is sprake van een verkoopsoppervlakte van 9 100 m² en er zijn 800 parkeerplaatsen6. (de grootste parking in Europa op dat moment [Baisier, 1971, p. 33]). Het model was resoluut op Amerikaanse leest geschoeid. In het complex vinden zowel de SuperBazar (non-food, zelfbediening) als een GB supermarkt onderdak (voedsel, zelfbediening). De ingang en de kassa’s zijn gemeenschappelijk. De boekhouding van de twee ondernemingen is gescheiden dankzij verschillende knoppen op de kassa’s. In hetzelfde complex worden ook een bankagentschap, een apotheek, een Trois Suisseswinkel, een stomerij en een bloemist gevestigd [Burstin, 1975, p. 123] (figuur 2).

Figuur 2. De SuperBazar van Anderlecht op de dag dat hij openging voor het publiek

Figuur 2. De SuperBazar van Anderlecht op de dag dat hij openging voor het publiek

We zien ook het logo Supermarkt GB en de kleine handelszaken in de façade. Let ook op de rij klanten, die wachten om binnen te kunnen. De SuperBazar van Oudergem was vergelijkbaar maar iets groter.

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.

12LSA schrijft:

“Er is zopas iets nieuws, iets ongewoons en iets belangrijks gebeurd (…) aan de poorten van Brussel. De eerste ‘DISCOUNT DEPARTMENT STORE’ (grote discountwinkel met zelfbediening) werd op zaterdag 16 september 1961 ingewijd. Mannen met de blik naar de toekomst gericht (…) hebben op ongeveer 5 kilometer van de middeleeuwse Grote Markt een winkelcomplex neergezet zoals we nooit eerder zagen op ons continent. (…) Geen twijfel mogelijk, het tijdperk van de grote selfservice discountwinkels in Europa is begonnen. (…) Ook ons land zal binnenkort zulke winkels kennen (…) Is een van de beste manieren om dat te doen niet juist om eens te gaan kijken wat er gaande is in Brussel?”

De auteur van deze bijdrage is J. Pictet, die zeven jaar later als eerste het woord hypermarkt zal gebruiken. In “le Commerce moderne” lezen we:

“Na vele andere kom ik terug uit Brussel, de eerste Europese tempel van deze nieuwe kerk waarvan het Mekka – zoals iedereen wee – in Dayton (USA) ligt. De eerste indruk die je krijgt als je aankomt in de Vorstlaan, is er eentje van ‘déjà-vu’: zelfde afmetingen, zelfde soort gebouw, zelfde spectaculaire effect van het flamboyante logo op de gigantische parking. Een bezoek binnen het gebouw geeft dezelfde indruk. De SuperBazar in Oudergem doet me onvermijdelijk terugdenken aan de discount stores die in Ohio uit de grond rijzen. Het is er een getrouwe, zelfs kruiperige, kopie van (…). Conclusie: het is erg waarschijnlijk dat er ook in Frankrijk, zonder twijfel in Parijs, binnenkort zo’n discount departement store naar Belgisch voorbeeld zal gebouwd worden.” [Oubradous, 1962].

13Op het moment dat deze winkels worden ingewijd heerst bij GB niet het gevoel dat ze een nieuw soort winkel aan het uitvinden zijn, maar gewoon dat ze een wijd verspreid concept uit de VS overnemen: de grote discountwinkel met zelfbediening.

14Een kleine maand later wordt de derde winkel geopend, in Anderlecht (fig. 2 à 4). Tien jaar later, eind 1971, wordt de 29ste SuperBazar geopend. Ook andere merken nemen het concept in ons land over. Carrefour opende drie hypermarkten in België in 1969, in samenwerking met Delhaize – De Leeuw. Tien jaar later werden ze verkocht aan Louis Delhaize, die ze verder ging exploiteren onder de naam Cora.

Figuur 3. De SuperBazar van Anderlecht, de dag van de opening

Figuur 3. De SuperBazar van Anderlecht, de dag van de opening

Wachtrij en animaties

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles

Figuur 4. De menigte in de SuperBazar van Anderlecht op de dag van de opening

Figuur 4. De menigte in de SuperBazar van Anderlecht op de dag van de opening

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles

Figuur 5. Rayons kousen en wasmachines – frigo’s in de hypermarkt van Anderlecht in 1961

Figuur 5. Rayons kousen en wasmachines – frigo’s in de hypermarkt van Anderlecht in 1961

Let op het minimalistische meubilair in wit hout waarin de kousen liggen.

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles

2. Vergelijking van de Belgische en Franse uitvinding

15Ook de eerste Franse hypermarkten werden beïnvloed door de Verenigde Staten en door Trujillo. De eerste reizen van de stichters van Carrefour naar de VS dateren van 1950 (Marcel Fournier) en 1957 (Denis Defforey) [Lhermie, 2003, p. 16]. Tijdens een publieke samenkomst op 10 december 1959 georganiseerd door Edouard Leclerc, pionier van de voedingsdiscount in Frankrijk, zou Fournier gezegd  hebben:

“Wat u gedaan heeft, kunnen wij ook, en zelfs beter…, door er een non-foodafdeling bij te voegen, een bazar en een textielafdeling. U bent op dit moment nog lang niet in staat om dat te doen” [Sordet, 1997, geciteerd door Lhermie, 2003, p. 16].

De eerste Carrefour supermarkt is op dat moment in aanbouw. Marcel Fournier nam ook deel aan de seminaries in Dayton, maar was blijkbaar niet regelmatig aanwezig [id. p. 24]. De broers Defforey namen aan hetzelfde seminarie deel in 1962, op aandringen van Fournier. Voor deze reis, was er voor het project in Sainte-Geneviève-des-Bois sprake van een verkoopsoppervlakte van 1 500 m²; de plannen werden later echter bijgesteld. [id. p. 25]. Fournier is geïnspireerd door de supermarkt; zijn idee is er non-food bij te voegen. Ook daar heeft men niet de indruk iets nieuws te doen. In de reclameboodschappen wordt gesproken over een gigantische supermarkt [id. p. 28] en die terminologie wordt ook in de pers overgenomen [id. p. 27]. Trouwens, de oppervlakte van Sainte-Geneviève-des-Bois, 2 500 m², komt exact overeen met wat in de definitie de grens is tussen super- en hypermarkt. Er bestaan tegenwoordig in België zelfbedieningswinkels die het assortiment van een supermarkt aanbieden en die een oppervlakte tot 3 500 m² hebben. Die worden soms megasupermarkten genoemd [Dancette et Réthoré, 2000, p. 111].

16Lhermie maakt geen enkele verwijzing naar de bestaande winkels in België. Het is nochtans onmogelijk dat de directeurs van Carrefour nooit gehoord zouden hebben van de SuperBazars uit 1961. De gespecialiseerde en ook de algemene pers praatte er in het lang en het breed over. Dopchie vertelt [2004, p. 65]: “Carrefour volgt het experiment met grote belangstelling en hun verantwoordelijken zijn welkom bij SuperBazar”. Andere kaderleden van GB van die tijd bevestigen. Men krijgt de indruk, als men al die documentatie leest dat er een uitzonderlijke wedijver was: alle leiders van de grote handelsondernemingen kennen elkaar, ontmoeten elkaar en wisselen graag hun ideeën uit. Ze beschrijven ook hun realisaties. Blijkbaar heeft ook LSA last van een kort geheugen want in 1963 schrijft het tijdschrift: “Op 15 juni 1963 stapt Sainte-Geneviève-des-Bois de geschiedenis binnen, want hier komt het eerste grote winkelcomplex naar Amerikaans voorbeeld” [geciteerd door Lhermie, 2004, p. 21]. In april 1993 titelt LSA “Carrefour, dertig jaar hypermarkt ”.

Figuur 6. Rayon kookpotten in de hypermarkt van Oudergem in 1961

Figuur 6. Rayon kookpotten in de hypermarkt van Oudergem in 1961

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.

Figuur 7. Rayon emmers in de hypermarkt van Oudergem in 1961

Figuur 7. Rayon emmers in de hypermarkt van Oudergem in 1961

Let op de bakken in wit hout.

Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.

  • 7 De vierde winkel lag in Herstal en werd geopend in 1962.

17Tot slot kunnen we stellen dat de eerste reizen naar Amerika en de eerste contacten met Trujillo vroeger gebeuren voor Cauwe dan voor de bazen van Carrefour. GB reserveerde al twaalf terreinen nog voor Carrefour een optie nam op Sainte-Geneviève. En het project in Sainte-Geneviève gaat pas in 1962 naar 2 500 m², wanneer GB al vier sites7 heeft opgestart, met een oppervlakte van de 3 300 tot 9 100 m². Noch GB, noch Carrefour hadden de indruk dat ze een nieuw soort handel aan het uitvinden waren. GB werd geïnspireerd door de discount department store en Carrefour door de supermarket. Vandaag [2013] vermeldt Carrefour op zijn website, in de rubriek “historiek” de drie SuperBazars van 1961 als de eerste hypermarkten en zet Sainte-Geneviève-des-Bois niet meer in zijn tijdlijn.

3. De eerste hypermarkten in Europa of ter wereld?

  • 8 Terwijl ze bij ons ook schoonheids- en hygiëneproducten aanbieden, onderhoudsproducten en papierwar (...)

18Een aantal auteurs beschouwen de hypermarkt als een Europese uitvinding [o.a. Cliquet, 2000, Dancette en Réthoré, 2000, Mérenne-Schoumaker, 1978, p. 122, Langeard en Peterson, 1975, p. 56], wat paradoxaal is, gezien de beweerde Amerikaanse inspiratie. Het is het feit dat voedingsproducten en non-food onder eenzelfde dak worden aangeboden die deze opvatting rechtvaardigt. Volgens Lhermie [2004, p. 26] “zijn de Amerikaanse consumenten absoluut niet gewoon aan de praktijk waarbij in eenzelfde winkel food en non-food worden aangeboden. Ze zouden het zelfs ongewoon of choquerend gevonden hebben (hetzelfde geldt voor de Fransen die tijdens bezoeken in Noord-Amerika vaststellen dat farmaproducten achteraan drogisterijen, die niet altijd even goed onderhouden werden, verkocht worden). Trouwens alle super markets die op dat moment bestaan bieden uitsluitend voedsel aan.8 Bovendien is het Amerikaanse coderingssysteem van voedselproducten en niet-voedingsproducten (drug) verschillend en het is onmogelijk om de twee types producten in eenzelfde kassa te behandelen”. Hoewel Trujillo voorstander was van het principe “Alles onder eenzelfde dak”, had hij toch reserves bij het samen aanbieden van de twee categorieën. Die terughoudendheid was zelfs van dien aard dat Jewel Tea, Amerikaans bedrijf met een participatie in het kapitaal van SuperBazar, GB overtuigde om een hypermarkt (Schoten, 1966) te openen waar de twee categorieën duidelijk van elkaar waren gescheiden door een gangpad, en waar de kassa’s gescheiden waren. Gezien de minder goede resultaten werd dit experiment snel opgegeven.

19Cauwe [s.d., p. 203] getuigt nochtans van het bestaan van deze combinatie in de Verenigde Staten:

“Ik profiteer van mijn reis [van januari 1959] om de GRANDWAY CENTERS te bezoeken, die een erg interessante realisatie van de GRAND UNION supermarkten zijn. Men noemde ze soms SUPER SUPERMARKETS. Het is een van de eerste ervaringen waarbij een voedingsspecialist ook rayons met non-food integreert, die vaak rayon 5 genoemd worden. Het is een echt departement in de winkel: textiel, huidhoudproducten, speelgoed, radio’s, televisie, frisdrankenmachines. De winkel die ik bezoek ligt in Palamus (New-Jersey). Naast de supermarkt van 2 000 m² ligt een non-fooddeel van dezelfde omvang en er is één grote rij van 25 check-outs in voor de volledige winkel”.

Wal-mart nam de formule pas over in 1985 [Daumas, 2006, p. 62].

20Laten we dus besluiten dan de hypermarkten een Amerikaanse uitvinding zijn, hoewel ze niet wijd verspreid waren en dat GB de eerste Europese hypermarkten bouwde.

4. Waarom werd het Belgische pionierschap vergeten?

  • 9 Centre International pour la Ville, l’Architecture et le Paysage.

21In 2007 ging de vijftigste verjaardag van de eerste autonome Belgische supermarkt, de Delhaize aan het Flageyplein, gepaard met een tentoonstelling in de La Cambre architectuurschool georganiseerd door CIVA [2013]9. Voor de hypermarkt is er echter niks gelijkaardigs georganiseerd, waarvan het concept nochtans ook nieuw was: in de periferie gelegen, met een grote parking errond, op goed met de auto bereikbare plaatsen gelegen meestal dichtbij het kruispunt tussen een ringweg en een invalsweg. De supermarkt is in het begin al geïntegreerd in het stedelijk weefsel, met aangrenzende gebouwen, en krijgt pas later parkings. Het vijftigjarig bestaan van hypermarkten is dan ook veel belangrijker. Het gaat hier immers over de eerste Europese hypermarkt, tegenover de eerste Belgische supermarkt terwijl dat concept al sinds de jaren dertig bestond in de VS en in Italië al sinds een paar maanden. [Chatriot en Chessel, 2006, p. 76]. Waarom werd dan de 50ste verjaardag van de hypermarkt niet gevierd, en waarom werd de pioniersrol van België daarin vergeten?

  • 10 Het feit dat de site op dat moment net in restauratie was om er een Carrefour Planet van te maken l (...)

22De belangrijkste reden waarom de verjaardag niet gevierd werd, is omdat de GIB-groep op dat moment niet meer bestond: die werd tussen 1989 en 2002 ontmanteld, en de hypermarkten werden overgenomen door… Carrefour (2000) die dus maar moeilijk de verjaardag kon vieren van één van zijn vestigingen die ze niet zelf had opgericht, twee jaar voordat ze er zelf één oprichtte onder eigen naam!10 Anderzijds had GB niet dezelfde interesse voor haar geschiedenis als Delhaize, die bestaan als “kruideniers sinds 1867” [Collet, E., 2003]. Deze onderneming organiseerde een tentoonstelling voor zijn 125-jarig bestaan en publiceerde een boek voor zijn 135ste verjaardag [id.]. Ze namen zelfs een historicus onder de arm, Emmanuel Collet, voor het beheer van de archieven en deze verschillende evenementen, waaronder de tentoonstelling voor 50 jaar supermarkt.

23Waarom werd het Belgische Pionierschap vergeten? Ook hiervoor zijn twee redenen. Ten eerste heeft Carrefour zijn imago gebouwd op het concept van uitvinder van de hypermarkt in Frankrijk, wat de Hypermarkt-à-la-française werd, en later kortweg hypermarkt. De werken over de geschiedenis van GB, geschreven door Cauwe en Dopchie, hebben het nooit expliciet gehad over de uitvinding van de hypermarkt. Een tweede reden is dat Carrefour het concept hypermarkt gemondialiseerd heeft, onder zijn logo, in die mate zelfs dat het logo Carrefour synoniem is geworden voor hypermarkt.

Besluit

24De hypermarkt wordt algemeen beschouwd als een Franse uitvinding van Carrefour, met een eerste vestiging in Sainte-Geneviève-des-Bois in 1963 (2 500 m² verkoopsoppervlakte). Nochtans opende GB in 1961 onder de merknaam SuperBazar al drie hypermarkten: in Brugge, in Oudergem en in Anderlecht, met een oppervlakte tussen 3 300 en 9 100 m². GB was eerder dan Carrefour wat betreft de bezoeken aan de Verenigde Staten, de contacten met Trujillo, de aankoop van terreinen, het concept waarbij food en non-food samen worden aangeboden op een oppervlakte van meer dan 2 500 m² en de realisatie ervan. De term hypermarkt wordt pas voor het eerst gebruikt in 1968, maar de pionierswinkels voldeden wel aan de gestelde definitie. Als we de site in Brugge buiten beschouwing laten, die 3 300 m² groot was en in eerste instantie ontworpen was als grote winkel, is de site in Oudergem de eerste Europese hypermarkt, opgericht naar het Amerikaanse model van de discount department store maar met een geïntegreerde voedingssupermarkt. Hoewel het integreren van food en non-food in de VS eerder ongebruikelijk en uitzonderlijk was, was ze niet geheel onbestaande. De hypermarkt is dus een Amerikaanse uitvinding, GB heeft de eerste Europese hypermarkten geopend, en Carrefour heeft het model gemondialiseerd.

Haut de page

Bibliographie

BAISIER, J., 1971. Super Bazar ou les premiers hypermarchés européens. In: Distribution d’aujourd’hui, 10, p. 30‑37.

BURSTIN, F.E., 1975. Maurice Cauwe, une révolution dans la distribution. Bruxelles: Editions Labor.

BURSTIN, F.E., 1999. Cauwe, Maurice. In: Nouvelle Biographie Nationale, Tome 5, p. 47‑49.

CAUWE, M., 1961. Allocution de Monsieur M. Cauwe, Administrateur-Délégué des Sociétés SUPERBAZARS et SUPERMARCHES G.B. lors de l’inauguration de nouveau shopping-center SUPERBAZARS, avenue Marius Renard à Anderlecht, le vendredi 13‑10‑61. Archives GIB.

CAUWE, M., 1981. Appel en faveur de Bernard Trujillo. In: Informations MMM, juin, p. 2‑3.

CAUWE, M., sd. La rage de grandir ou Historique et chronique d’un petit Bazar à la grande entreprise aux multiples enseignes, vol. 2, gestencild. Archieven GIB.

CHATRIOT, A. en CHESSEL, M.-E., 2006. L’histoire de la distribution : un chantier inachevé. In: Histoire, économie et société, 1, p. 67‑82.

CLIQUET, G., 2000. Large format retailers: a French tradition despite reactions. In: Journal of Retailing and Consumer Services, 7, p. 183‑195.

COLLA, E., 2001. 2e ed. La grande distribution européenne. Paris: Vuibert.

COLLET, E., 2003. Delhaize “Le Lion” Epiciers depuis 1867. Bruxelles: Racine.

COUPAIN, N., 2005. La distribution en Belgique. Trente ans de mutations. Bruxelles: Racine.

DANCETTE, J. en RÉTHORÉ, C., 2000. Dictionnaire analytique de la distribution. Montréal: Les Presses de l’Université de Montréal.

DAUMAS, J.-C., 2006. Consommation de masse et grande distribution. Une révolution permanente (1957‑2005). In: Vingtième siècle. Revue d’histoire, 91, p. 57‑76.

DOPCHIE, J., 2004. GB La rage de grandir. Bruxelles: Editions Racine.

FRANÇOIS, P. en LEUNIS, J., 1991. Public policy and the establishment of large stores in Belgium. In: The International Review of Retail, Distribution and Consumer Research, p. 469‑486.

HUBERT, M., L’Expo 58 et la mobilité quotidienne à Bruxelles : une influence décisive et durable ? In: DELIGNE, C. en JAUMAIN, S. (ed.) L’Expo 58. Un tournant dans l’histoire de Bruxelles, Bruxelles, Le Cri, p. 115‑143.

JAUMAIN, S., 1996. Cauwe Maurice. In: KURGAN-VAN HENTERYK, G. (ed.) Dictionnaire des patrons en Belgique. Bruxelles: De Boeck-Wesmael, p. 98‑100.

JAUMAIN, S., 1999. Cauwe Maurice. In: KURGAN, G. & BUYST, E. (ed.) 100 grands patrons du XXe siècle en Belgique. Bruxelles: A. Renier, p. 42‑43et 238‑239.

LANGEARD, E. en PETERSON, R.A., 1975. Diffusion of Large-Scale Food Retailing in France: Supermarché et Hypermarché. In: Journal of Retailing, p. 43‑63.

LEUNIS, J.V. en FRANÇOIS, P., 1988. The impact of Belgian Public Policy upon Retailing: the case of the second Padlock Law. In: KAYNAK, E. (ed.) Transnational Retailing. Berlin: Walter de Gruyter, p. 135‑153.

LHERMIE, C., 2003. 2e éd. Carrefour ou l’invention de l’hypermarché. Paris: Vuibert.

MÉRENNE-SCHOUMAKER, B., 1978. L’évolution de la distribution périphérique en Europe depuis 1960. In: Bulletin de la Société belge d’études géographiques, p. 117‑137.

METTON, A., 1995. Retail planning policy in France. In: Davies, R.L. (ed.) Retail Planning Policies in Western Europ. London: Routledge, p. 62‑77.

MICHEL, M. et VANDER EYCKEN, H, 1974. La distribution en Belgique, Gembloux: Duculot.

OUBRADOUS, J.G., 1962. Reparlons du Superbazar d’Auderghem. In: Le Commerce Moderne, février.

PEDERSON, J.P., 1999. GIB. In: International Directory of Company Histories, vol. 26, Sint James Press, p. 158‑162. http://www.fundinguniverse.com/company-histories/gib-group-history/ (geraadpleegd op: 10 april 2013)

PICTET, J., 1961. Pleins feux sur Bruxelles : on y brûle les étapes. In: Libre Service Actualité, 9 octobre.

RIVIÈRE, C., 1961. L’oracle de la distribution américaine vous parle. In: Entreprise, 287.

SORDET, C., 1997. Les grandes voix du commerce. Paris: Editions Liaisons.

THIL, E., 1966. Les inventeurs du commerce moderne. Paris: Arthaud.

Online bronnen

Carrefour, 2013. Histoire. http://corporate.carrefour.eu/History.cfm?lang=FR (geraadpleegd op: 10 april 2013)

Colloque International Etienne Thil, 2013. Appel à communications. http://thil2013.sciencesconf.org/conference/thil2013/pages/Thil_2013_precisions.pdf

Wikipédia, 2013. Hypermarché. http://fr.wikipedia.org/wiki/Hypermarch%C3%A9 (geraadpleegd op: 10 april 2013)

Wikipédia, 2013. Carrefour (enseigne) http://fr.wikipedia.org/wiki/Carrefour_%28enseigne%29 (geraadpleegd op: 10 april 2013)

Illustraties

Ondanks alle inspanningen kon de auteur van dit artikel de oorsprong van een aantal foto’s niet terugvinden. Als zij zich herkennen, mogen de rechthebbenden contact opnemen met de redactie van Brussels Studies.

Haut de page

Notes

1 Oproep voor mededelingen voor het Internationaal Colloquium Etienne Thil, 2013

2 De auteur wenst de archiefdienst van de ULB te bedanken waar GIB-archieven werden gedeponeerd. Zonder deze dienst was dit onderzoek onmogelijk geweest. Een woord van dank ook voor de geïnterviewde personen: Jacques Dopchie (die in de Grand Bazar van Antwerpen begon te werken in 1953, daarna (in 1959) Verkoopsdirecteur van de GB supermarkten wordt en in 1969 Algemeen directeur van GB ondernemingen. Hij beëindigt zijn carrière als Vicevoorzitter en gedelegeerd bestuurder van GIB.), Pierre Iserbyt (onder andere: Store Manager Carrefour Frankrijk 1970‑72, Administrateur of Directeur Real Estate Sarma 1972‑1990, Directeur Real Estate GIB daarna CEO GIB Immo 1996-2001) en Pierre Massin (Real Estate Administrator bij Redevco, die nu het immobiliënpark van de oude GB’s beheert).

3 Maar dat was niet het geval voor de Wikipedia-pagina zoals die in het Frans bestond op 10/9/2009. Daar stond enkel vermeld dat de eerste Franse hypermarkt die van Sainte-Geneviève-des-Bois was. De Franse pagina over het merk Carrefour beweert nog steeds dat Carrefour de hypermarkt heeft uitgevonden.

4 Hij kon toen vaststellen dat een aantal processen, die hij in Amerika al zag, zich ook in België aan het voltrekken zijn. Zo werd in 1956 de autosnelweg Brussel-Oostende in gebruik genomen. Deze snelweg maakt deel uit van een georganiseerd autosnelwegenplan dat op Europees niveau wordt geïntegreerd, zoals werd vermeld in een brochure “Brussel kruispunt van het Westen” die werd uitgegeven door het wegenfonds van het ministerie van Openbare werken; de wereldtentoonstelling van ’58 was ook de aanleiding voor een aantal grote insvesteringswerken waardoor het autovervoer in Brussel een stimulans kreeg [Hubert, 2009]. Het alleenstaande huis was voor de tweede wereldoorlog een luxe voor de “happy few”, maar komt sterk op in de fifties. Hetzelfde geldt voor de personenauto.

5 De hypermarkten GB stammen dus van de grote winkels in België, van de kruidenierssector en van de supermarkten in Frankrijk.

6 Cauwe (sd, p. 243) is de enige die spreekt over 900.

7 De vierde winkel lag in Herstal en werd geopend in 1962.

8 Terwijl ze bij ons ook schoonheids- en hygiëneproducten aanbieden, onderhoudsproducten en papierwaren.

9 Centre International pour la Ville, l’Architecture et le Paysage.

10 Het feit dat de site op dat moment net in restauratie was om er een Carrefour Planet van te maken lijkt een reden te meer om de verjaardag niet te vieren. Maar, als de wil bestond om de verjaardag te vieren, dan zouden de werken voltooid zijn op dat moment, ofwel uitgesteld worden naar later.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Figuur 1. De eerste SuperBazar, in de rand van Brugge
Légende Dit gebouw, met een verkoopsoppervlak van 3 300 m² werd ontworpen als grote winkel (Grand Bazar) en heeft twee verdiepingen. Het aantal parkeerplaatsen is beperkt (166). In de loop van de realisatie werd het concept aangepast naar een hypermarkt (SuperBazar) en later omgebouwd tot supermarkt.
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-1.png
Fichier image/png, 506k
Titre Figuur 2. De SuperBazar van Anderlecht op de dag dat hij openging voor het publiek
Légende We zien ook het logo Supermarkt GB en de kleine handelszaken in de façade. Let ook op de rij klanten, die wachten om binnen te kunnen. De SuperBazar van Oudergem was vergelijkbaar maar iets groter.
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-2.png
Fichier image/png, 728k
Titre Figuur 3. De SuperBazar van Anderlecht, de dag van de opening
Légende Wachtrij en animaties
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-3.png
Fichier image/png, 697k
Titre Figuur 4. De menigte in de SuperBazar van Anderlecht op de dag van de opening
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-4.png
Fichier image/png, 656k
Titre Figuur 5. Rayons kousen en wasmachines – frigo’s in de hypermarkt van Anderlecht in 1961
Légende Let op het minimalistische meubilair in wit hout waarin de kousen liggen.
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-5.png
Fichier image/png, 601k
Titre Figuur 6. Rayon kookpotten in de hypermarkt van Oudergem in 1961
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-6.png
Fichier image/png, 747k
Titre Figuur 7. Rayon emmers in de hypermarkt van Oudergem in 1961
Légende Let op de bakken in wit hout.
Crédits Archieven GIB, depot in de archieven van de Université libre de Bruxelles.
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/1159/img-7.png
Fichier image/png, 716k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Jean-Pierre Grimmeau, « Een vergeten verjaardag: de eerste Europese hypermarkten openen in Brussel in 1961 »Brussels Studies [En ligne], Collection générale, n° 67, mis en ligne le 10 juin 2013, consulté le 21 septembre 2020. URL : http://journals.openedition.org/brussels/1159; DOI: https://doi.org/10.4000/brussels.1159

Haut de page

Auteur

Jean-Pierre Grimmeau

Jean-Pierre Grimmeau is geograaf, ereprofessor aan de Université libre de Bruxelles (IGEAT). Hij is gespecialiseerd in de bevolkingsgeografie en in de lokalisering van de detailhandel en realiseerde verschillende geomarketingstudies, meer bepaald voor shopping centers, en voor overheden. Hij publiceerde in samenwerking Een halve eeuw evolutie van de kleinhandel in Brussel (2007, BROH, overzicht van de handel) en Une macro-géographie du commerce de détail en Belgique (2011, Echogeo).

Haut de page

Droits d’auteur

Licence Creative Commons Licence CC BY

Haut de page
  • Logo BSI
  • Logo Innoviris
  • Logo Région Bruxelles-Capitale
  • Logo DOAJ - Directory of Open Access Journals
  • OpenEdition Journals
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search