Navigation – Plan du site

AccueilPublicationsCollection générale2025Psychologisch welzijn en leefomst...

2025
209

Psychologisch welzijn en leefomstandigheden tijdens de COVID-19-pandemie in Brussel

Bien-être psychologique et conditions de vie pendant la pandémie de COVID-19 à Bruxelles
Psychological wellbeing and living conditions during the COVID-19 pandemic in Brussels
Camila Arnal, Olivier Gennart, Chiara Inserra, Christophe Leys et Olivier Klein
Traduction de Annelies Verbiest (AV Translations)
Cet article est une traduction de :
Psychological wellbeing and living conditions during the COVID-19 pandemic in Brussels  [en]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
Bien-être psychologique et conditions de vie pendant la pandémie de COVID-19 à Bruxelles [fr]

Résumés

Cette étude visait à examiner l’influence des facteurs socioenvironnementaux sur le bien-être psychologique des habitants de Bruxelles lors du premier confinement lié à la COVID-19. Une enquête transversale menée auprès de 315 participants a permis d’évaluer les variables suivantes : âge, conditions de logement, accès à des espaces verts publics et privés, activité physique et effets psychologiques (bonheur, anxiété, dépression). Des analyses de régression ont montré que l’âge et l’activité physique étaient des variables prédictives constantes du bien-être : parmi les participants, les plus jeunes ont fait état d’un niveau d’anxiété plus élevé et d’un sentiment de bonheur plus faible, tandis qu’une activité physique plus intense était associée à une diminution de la détresse et à un plus grand bonheur. La possibilité d’accéder à un jardin privé prédisposait à une légère diminution de l’anxiété et de la dépression, sans toutefois donner lieu à un sentiment de bonheur accru. La surface de logement et la disponibilité d’espaces verts publics au niveau communal ne constituaient pas des variables prédictives significatives du bien-être lorsque d’autres facteurs étaient pris en compte. Les participants ont néanmoins indiqué qu’ils accordaient une plus grande importance aux espaces verts privés et publics après le confinement. Les résultats mettent en évidence le rôle protecteur de l’activité physique et indiquent qu’un accès équitable à des espaces extérieurs est essentiel pour la résilience urbaine.

Haut de page

Notes de la rédaction

Om de figuren in een betere resolutie te bekijken, raadpleegt u het artikel online en klikt u op “Origineel” onder elke figuur.

Notes de l’auteur

Camila Arnal werd gefinancierd via een doctoraatsbeurs van het Fonds de la Recherche Scientifique - FNRS (FRS-FNRS).

Texte intégral

Inleiding

1De COVID-19-pandemie heeft de vinger op de wond gelegd van enkele diepgewortelde ongelijkheden in steden, en Brussel is daar een belangrijk voorbeeld van. De manier waarop de Brusselaars de verschillende lockdowns beleefden, was sterk afhankelijk van hun sociaal-economische status, hun leefomstandigheden en hun toegang tot hulpbronnen. Er werd druk gedebatteerd over thema's als de zichtbaarheid van minder bevoorrechte mensen in bepaalde wijken, en het al dan niet essentiële karakter van verplaatsingen van mensen naar hun tweede verblijf [Mignon, 2020; Moens en Gijs, 2020]. Deze discussies legden diepe systemische ongelijkheden bloot in het ruimtelijke en sociale weefsel van Brussel.

2Net als in andere Europese hoofdsteden lopen de leefomstandigheden in Brussel sterk uiteen. De ongelijke toegang tot groene ruimten, de uitdagingen op de woningmarkt en de algemene sociaal-economische kloof in de stad wijzen erop dat verschillende bevolkingsgroepen anders beïnvloed worden door hun omgeving. Dit artikel onderzoekt de factoren die van invloed waren op het psychologisch welzijn tijdens de coronalockdowns in Brussel, en in het bijzonder hoe de beleving van de inwoners beïnvloed werd door hun toegang tot groene ruimten, hun leefomstandigheden en andere omgevingsvariabelen. Deze factoren, bepaald in eerder wetenschappelijk onderzoek, zijn ongelijk verdeeld over de stad en droegen bij aan de ongelijkheden op het vlak van welzijn tijdens de lockdown. Voortbouwend op deze inzichten bespreken we de brede implicaties van deze verschillen en gaan we na hoe systemische ongelijkheden de beleving van een lockdown en het psychologisch welzijn beïnvloeden. Aan de hand van bestaand wetenschappelijk onderzoek naar leefomstandigheden en mentale gezondheid bekijken we hoe omgevingsfactoren zoals toegang tot groene ruimten en de woonsituatie het psychologisch welzijn beïnvloeden. Deze studie is opgebouwd rond een aantal belangrijke hypothesen over het samenspel tussen deze factoren en het welzijn tijdens de lockdown, en biedt een genuanceerde kijk op ongelijkheden in de stedelijke omgeving en hun invloed op de mentale gezondheid.

1. De relatie tussen sociale omgevingsfactoren en het welzijn van de Brusselse bevolking

1.1. Omgevingsfactoren: ongelijke leefomstandigheden in Brussel

3Brussel is een stad met afgetekende sociaal-economische ongelijkheden, op zowel ruimtelijk als maatschappelijk vlak. Ongeveer een kwart van de inwoners leeft onder de armoedegrens, terwijl de werknemers van multinationale ondernemingen een geprivilegieerde groep van 10 à 15 % vormen [Kesteloot en Loopmans, 2009]. Deze elitegroep, waaronder EU-functionarissen en expats, geniet bevoorrechte toegang tot woningen van hoge kwaliteit, betere dienstverlening, en openbare voorzieningen zoals parken en recreatiegebieden. Tezelfdertijd leeft een groot deel van de bevolking – waaronder immigranten, vluchtelingen en mensen zonder papieren – in erbarmelijke omstandigheden. Deze economische verschillen zijn kenmerkend voor de stedelijke structuur van Brussel en spelen een sleutelrol bij de toegang tot middelen zoals groene ruimten [Kesteloot en Loopmans, 2009].

4De geografie van stedelijke groene ruimten in Brussel weerspiegelt én versterkt deze ongelijkheden. Onderzoek toont aan dat stedelijk groen zowel de lichamelijke als de mentale gezondheid verbetert door de bewoners ruimte te bieden voor ontspanning, lichaamsbeweging en stressverlichting [Van Den Berg et al., 2015]. In Brussel zien we dat mensen die in buurten met meer groen wonen, of die een gunstige perceptie van het groen om hen heen hebben, melding maken van een betere algehele gezondheid en een lager risico op mortaliteit door natuurlijke oorzaken [Rodriguez-Loureiro et al., 2021]. De toegang tot deze groene ruimten is echter zeer ongelijk in verschillende stadsdelen. Achtergestelde buurten hebben vaak minder groene ruimten, en dat werkt gezondheids- en sociale ongelijkheden in de hand [Phillips et al., 2022].

5De problematiek van de ongelijke toegang tot hulpbronnen in Brussel hangt nauw samen met de woningmarkt. De voorbije decennia heeft zich een proces van gentrificatie voltrokken: verscheidene centrale wijken werden getransformeerd, waardoor de huurprijzen de hoogte in schoten en lang gevestigde huurders met een lager inkomen zich genoodzaakt zagen te vertrekken [Van Criekingen, 2009]. Het gevolg is een toenemende concentratie van inwoners met een laag inkomen in de westelijke stadsdelen, gekenmerkt door huisvesting van lagere kwaliteit, minder goed onderhouden openbare voorzieningen en minder toegang tot groene ruimten [Van Hamme, Grippa en Van Criekingen, 2016]. Dit gebied, dat bekendstaat als de “arme sikkel”, is van oudsher de thuisbasis van de arbeidersbevolking van Brussel, waaronder veel immigranten. Het welgestelde deel van de bevolking is geconcentreerd in de oostelijke rand van de stad, met ruimere woningen en een betere toegang tot voorzieningen. Deze ruimtelijke scheiding wordt verder in de hand gewerkt door de stijgende vastgoedprijzen, die het voor groepen met een laag inkomen alsmaar moeilijker maken om een betaalbare woning te vinden, met overbevolking, erbarmelijke levensomstandigheden of zelfs dakloosheid tot gevolg [Kesteloot en Loopmans, 2009]. De gevolgen van gentrificatie worden besproken in verschillende studies naar historische verschuivingen in het Brusselse stadsweefsel en de implicaties daarvan op het vlak van sociale ongelijkheid [Van Hamme et al., 2016; Van Criekingen, 2009; De Laet, 2018].

6Deze uiteenlopende leefomstandigheden hebben directe gevolgen voor het psychologisch welzijn. Uit onderzoek blijkt namelijk dat een veilig onderkomen en de nabijheid van groene ruimten sterk geassocieerd zijn met lagere stressniveaus en een betere mentale gezondheid [Van Den Berg et al., 2015; Rodriguez-Loureiro et al., 2021]. De ongelijke verdeling van deze middelen over Brussel versterkt bestaande sociale ongelijkheden en beïnvloedt de dagelijkse beleving van de inwoners, evenals hun vermogen om met stressfactoren om te gaan. In de volgende paragraaf onderzoeken we hoe deze omgevingsfactoren van invloed geweest zijn op het psychologisch welzijn tijdens de coronalockdowns.

1.2. Leefomstandigheden en psychologisch welzijn

7Het verband tussen leefomstandigheden en psychologisch welzijn is in de literatuur al uitgebreid onderzocht. Keer op keer blijkt uit onderzoek dat de kwaliteit van de woning en de toegang tot groene ruimten cruciale factoren zijn die de mentale gezondheid beïnvloeden [Jetten et al., 2020]. Tijdens de lockdowns als gevolg van de COVID-19-pandemie werden deze factoren des te relevanter: mensen moesten veel meer tijd thuis doorbrengen, waardoor de effecten van slechte leefomstandigheden zwaarder gingen doorwegen op hun mentale gezondheid.

8Welzijn is een complex concept dat verschillende aspecten omvat, waaronder emotionele gezondheid, sociale verbondenheid en de tevredenheid over de leefomgeving. Toegang tot groen is een sleutelfactor die sterk verband houdt met mentale gezondheid. Studies hebben aangetoond dat groene ruimten kansen bieden op lichaamsbeweging, ontspanning en mentale herbronning, en zo de negatieve effecten van stress en angst kunnen verminderen [Thompson et al., 2012]. Tijdens de coronalockdowns werd het belang van groene ruimten op scherp gesteld. Door de beperkte bewegingsvrijheid kon men immers veel minder deelnemen aan sociale of recreatieve activiteiten buitenshuis. Mensen met een eigen tuin of met een park in de buurt konden daar nog terecht voor activiteiten in de buitenlucht om hun fysieke en mentale welzijn te ondersteunen, terwijl mensen zonder toegang tot dergelijke ruimten hogere niveaus van stress en psychisch leed ondervonden [zie bijvoorbeeld Bu et al., 2022]. Dit ligt in lijn met eerder onderzoek [Grahn en Stigsdotter, 2003; Nielsen en Hansen, 2007].

9Omgekeerd worden slechte leefomstandigheden, zoals overbevolking, gebrek aan privacy en onvoldoende toegang tot groen, geassocieerd met mentale gezondheidsproblemen, waaronder depressie, angst en sociaal isolement. Vooral samenleven met te veel mensen op een beperkte oppervlakte blijkt problematisch: gevoelens van opsluiting worden nog aangewakkerd en er zijn minder momenten van rust en ontspanning mogelijk [D’Alessandro et al., 2020]. Verschillende studies hebben aangetoond dat bewoners van wooneenheden met onvoldoende ruimte, met een lage kwaliteit van het binnenmilieu en zonder toegang tot een eigen of gedeelde tuin vaker depressieve symptomen en een lager algeheel welzijn laten optekenen [Rautio et al., 2018]. Deze bevindingen benadrukken het belang van de kwaliteit van zowel de huisvesting als de onmiddellijke omgeving voor een goede mentale gezondheid.

10In Brussel worden de ongelijkheden op het vlak van woningkwaliteit in de hand gewerkt door de ongelijke verdeling van openbare groene ruimten over de negentien gemeenten. Volgens een aanbeveling van het Europees Milieuagentschap zou elke bewoner toegang moeten hebben tot stedelijk groen op maximaal een kwartier wandelen van de woning [Barbosa et al., 2007]. Welgestelde wijken hebben meestal een betere toegang tot groene ruimten, parken en recreatiefaciliteiten, terwijl wijken met een lager inkomen – met name in de westelijke “arme sikkel” – over weinig groene ruimten beschikken [Stanners en Bourdeau, 1995]. Deze ongelijkheid heeft belangrijke gevolgen voor zowel de lichamelijke gezondheid als het psychologisch welzijn. Inwoners van wijken met minder groene ruimten hebben doorgaans hogere stressniveaus en meer mentale gezondheidsproblemen [Van Herzele en de Vries, 2012].

1.3. Sociale factoren die het welzijn beïnvloeden

1.3.1. Leeftijd en psychologisch welzijn

11De leeftijd heeft een aanzienlijke invloed op het psychologisch welzijn, aangezien dit aspect vervlochten is met diverse sociale omgevingsfactoren en gedragsfactoren. Jongere bevolkingsgroepen, met name adolescenten en jongvolwassenen, laten hogere niveaus van angst optekenen, deels wegens uitdagingen in verband met hun ontwikkeling en door groepsdruk en sociaal-economische onzekerheid [Twenge et al., 2019]. Dit is met name relevant in Brussel, waar veel van de armste wijken ook tot de jongste behoren qua demografische samenstelling. De jonge bevolking in deze gebieden wordt geconfronteerd met extra stressfactoren – krapte op de woningmarkt, beperkte toegang tot groene ruimten en een hoge werkloosheidsgraad – die gevoelens van angst en sociale uitsluiting in de hand werken [Van Hamme et al., 2016]. De coronapandemie, die vooral het sociale leven van jonge mensen beknotte, had dan ook een grote invloed op hun welzijn. Zo werden er hoge niveaus van depressie opgetekend in de Franstalige Belgische studentenpopulatie [Schmits et al., 2021]. Daartegenover staat dat ouderen, die weliswaar minder vatbaar zijn voor acute angst, voor andere uitdagingen staan, zoals eenzaamheid en sociaal isolement. Dat is vooral het geval als er weinig gemeenschapsruimten en netwerken voor sociale ondersteuning zijn. Dat ze een risicogroep vormden die zwaarder getroffen werd door het virus was uiteraard ook een grote bron van bezorgdheid die hun welbevinden aantastte. Het mag duidelijk zijn dat leeftijdsspecifieke behoeften aangepakt moeten worden om het psychologisch welzijn van verschillende demografische groepen te bevorderen.

1.3.2. Lichamelijke activiteit en welzijn

12Een van de voorspellers van psychologisch welzijn waarop men het gemakkelijkst kan inwerken, is lichamelijke activiteit. De positieve effecten daarvan op de mentale gezondheid zijn ook ruim bewezen. Regelmatige lichaamsbeweging wordt geassocieerd met lagere niveaus van angst, depressie en stress, en een hogere algehele tevredenheid en levensvreugde [Richards et al., 2015]. Tijdens de coronalockdowns kwam de mogelijkheid om buiten fysieke activiteiten te ondernemen naar voren als een kritieke factor om de mentale gezondheid op peil te houden. Studies hebben aangetoond dat lichaamsbeweging in natuurlijke omgevingen, zoals parken of tuinen, een groter positief effect heeft op het psychologisch welzijn dan binnenactiviteiten. Activiteiten in groene ruimten worden gelinkt aan minder spanning, woede en depressie en bevorderen gevoelens van heropleving en energie [Thompson Coon et al., 2011]. In Brussel is de toegang tot buitenruimten voor fysieke activiteit echter ongelijk verdeeld, met duidelijk meer kansen voor inwoners van welgesteldere wijken [Stanners en Bourdeau, 1995]. Dit vergroot wellicht de huidige ongelijkheden op het vlak van psychologische gezondheid, aangezien inwoners van de “arme sikkel” minder kansen hebben om buitenactiviteiten te ondernemen die bevorderlijk zijn voor hun welzijn.

1.3.3. Sociale ondersteuning en betrokkenheid in de leefgemeenschap

13Naast leeftijd en lichamelijke activiteit zijn factoren zoals betrokkenheid in de leefgemeenschap en sociale ondersteuning van cruciaal belang voor het psychologisch welzijn. Onderzoek wijst op de beschermende rol van sociale verbondenheid bij het verlichten van stress en het bevorderen van veerkracht, vooral in tijden van crisis [Jetten et al., 2020]. De opgelegde lockdowns hebben veel vormen van sociale interactie verstoord en gevoelens van isolatie en eenzaamheid verergerd, vooral bij personen met een beperkte toegang tot digitale communicatiemiddelen of sociale netwerken.

14De ongelijke toegang tot hulpbronnen en mogelijkheden voor sociale betrokkenheid in Brussel is complex en wordt vaak gelinkt aan de sociaal-economische status van de wijk. Hoewel de Brusselse arbeiderswijken traditiegetrouw een sterk gemeenschapsleven hebben, suggereert onderzoek dat er ongelijkheden blijven bestaan in de toegang tot maatschappelijke participatie en institutionele middelen. Studies hebben aangetoond dat inwoners van wijken met een lager gemiddeld inkomen minder geneigd zijn om deel te nemen aan formele participatiemechanismen, zoals digitale burgerplatformen, dan inwoners van welgesteldere wijken [Pak et al., 2017]. Tevens heeft de sociaal-ruimtelijke segregatie in Brussel geleid tot een concentratie van achtergestelde gemeenschappen in gebieden met minder openbare diensten, wat dan weer de drempel voor deelname aan het openbaar leven verhoogt [Corijn en Vloeberghs, 2009]. Verder geven studies aan dat gemarginaliseerde groepen, met name migranten en mensen met een laag inkomen, vaak lagere niveaus van politieke participatie en geformaliseerde sociale betrokkenheid ervaren [Jacobs en Rea, 2011]. Niettegenstaande dat er in veel kansarme buurten bruisende gemeenschapsnetwerken actief zijn, wijzen deze bevindingen erop dat ongelijke institutionele participatie en toegang tot openbare middelen bepalend zijn voor de mate van sociale inclusie. Het is dan ook cruciaal om deze verschillen aan te pakken en te werken aan inclusieve leefgemeenschappen die eenieders psychologisch welzijn ondersteunen.

2. Evaluatie van de impact van de coronalockdown op de Brusselse bevolking

2.1. Werkhypothesen

15De pandemie heeft bestaande ongelijkheden in Brussel op scherp gesteld, en dan vooral op het vlak van leefomstandigheden en toegang tot groene ruimten. Een zogenaamd “syndemisch” perspectief is nodig om de impact van de pandemie op de inwoners van Brussel te begrijpen, rekening houdend met de interactie van biologische, sociale en omgevingsfactoren die van invloed zijn op de gezondheid [Jetten et al., 2020]. Vanuit dit perspectief wordt duidelijk dat de ongelijke toegang tot huisvesting en groene ruimten een belangrijke rol gespeeld heeft bij de beleving van de lockdown door verschillende bevolkingsgroepen.

16De rijkere inwoners hadden het voordeel dat ze in grotere huizen woonden met toegang tot een eigen tuin of een park in de buurt, terwijl mensen met een laag inkomen vaak in kleine, overvolle appartementen vastzaten met weinig mogelijkheden om buitenactiviteiten te ondernemen of voldoende afstand te houden. In de wijken van de “arme sikkel” met veel immigranten, zoals Molenbeek, werd een hogere besmettingsgraad gemeld tijdens de eerste golf van de pandemie, en deze gebieden kregen daardoor vaak negatieve media-aandacht [Rea et al., 2022]. Deze berichtgeving ging echter vaak voorbij aan de structurele factoren die bijdroegen aan de hoge kwetsbaarheid van deze wijken, zoals overvolle huisvesting, bestaansonzekerheid en een beperkte toegang tot stedelijk groen [Gibson et al., 2021]. Door deze systemische kwesties niet aan te kaarten en geen oog te hebben voor de bredere sociale en omgevingsfactoren die bepalend zijn voor de gezondheid, versterkte de berichtgeving in de media nog maar eens de vooroordelen over immigranten.

17Het was ons doel in 2020 om na te gaan welke impact de lockdowns hadden op het welzijn van verschillende groepen van de Brusselse bevolking, met een speciale focus op de leefomstandigheden – met name de kwaliteit van de huisvesting en de toegang tot groene ruimten – en hoe die hun ervaringen vormgaven. Door deze factoren vanuit een syndemische benadering te onderzoeken, wilden we inzicht krijgen in de structurele ongelijkheden die de mentale gezondheid en het welzijn van de Brusselaars tijdens de pandemie beïnvloed hebben.

18Uit onze theoretische benadering kwamen de volgende vier hypothesen naar voren:

19Hypothese 1: De prioriteiten van de Brusselaars met betrekking tot groene ruimten zijn veranderd door de pandemie. Tijdens de pandemie werd meer dan vroeger belang gehecht aan zowel private als openbare groene ruimten.

20Hypothese 2: De beschikbare ruimte in de woning van een deelnemer is een positieve voorspeller van diens welzijn (door toenemende levensvreugde en afnemende gevoelens van angst en depressie).

21Hypothese 3: We voorspellen dat de leeftijd van de deelnemers hun welzijnsniveau beïnvloedt tijdens een pandemie. Jongere mensen hebben een lager welzijnsniveau (met de leeftijd stijgt de levensvreugde en nemen angst en depressie af).

22Hypothese 4: In lijn met de bestaande literatuur stellen we ten slotte dat het activiteitsniveau van de Brusselaars (bijvoorbeeld sporten of regelmatig naar een openbare groene ruimte gaan) een voorspeller is van het welzijn, omdat het de levensvreugde verhoogt en angst en depressie vermindert.

2.2. Methode

23Om onze hypothesen te toetsen, hebben we gegevens verzameld via een online enquête gedeeld via sociale media. We trokken ook deelnemers aan via mond-tot-mondreclame en namen contact op met groepen op sociale media die betrekking hadden op het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met de vraag om de online vragenlijst te delen. Alle gegevens zijn toegankelijk via het Open Science Framework (OSF)1.

2.2.1. Deelnemers

24De enquête werd online geplaatst in de eerste fase van de pandemie in België, in mei 2020. De lockdown was in ons land begonnen in maart 2020. De Brusselaars waren op dat moment dus al twee maanden in lockdown. De steekproef bestond uit 315 mensen (254 van hen waren vrouwen, de gemiddelde leeftijd was 38 jaar en de standaardafwijking bedroeg 17), onder wie 290 Belgen, 18 Fransen, 6 personen uit andere Europese landen en 1 persoon van buiten Europa. Onze steekproef omvatte duidelijk meer vrouwen dan mannen: verschillende studies hebben aangetoond dat vrouwen vaker deelnemen aan enquêtes en meer bereid zijn om informatie over zichzelf te delen dan mannen [Smith, 2008; Sax et al., 2003]. De respondenten omvatten 122 werknemers, 20 zelfstandigen, 64 zorgverleners, 6 studenten, 30 leraren, 16 werklozen, 48 mensen die “andere” aanduidden, en 9 mensen die liever niet antwoordden op de vraag wat ze voor de kost deden.

2.2.2. Gegevens en procedure

25We stelden de deelnemers eerst een aantal vragen over bepaalde kenmerken van hun woning: het type accommodatie (huis of appartement), de aanwezigheid van een privétuin of terras, het aantal kamers, en met hoeveel mensen ze onder één dak woonden. De bewoonbare oppervlakte hebben we ook geschat, namelijk op basis van de opgegeven aantallen mensen en kamers in de woning. De beschikbare openbare groene ruimte hebben we gemeten aan de hand van de gegevens over de openbare groene ruimte per gemeente volgens Englert [2016].

26Daarnaast hebben we onderzocht in hoeverre de prioriteiten bij de keuze voor een woning veranderd zijn na de lockdown. We vroegen de deelnemers hoeveel prioriteit ze toekenden aan de aanwezigheid van een eigen groene ruimte en van openbaar groen in de buurt in de zoektocht naar huisvesting (op een schaal van 1 = “geen prioriteit” tot 5 = “het belangrijkste element bij het kiezen van een woning”). Vervolgens vroegen we in hoeverre ze private en openbare groene ruimte vandaag als een prioriteit beschouwen (van 1 = “geen prioriteit” tot 5 = “het belangrijkste element bij het kiezen van een woning”). Tot slot analyseerden we het (zelf gerapporteerde) gedrag van de deelnemers tijdens de lockdown. We brachten gezond gedrag in kaart door te meten hoe vaak de deelnemers aangaven dat ze aan sport deden (van 1 = “nooit” tot 6 = “bijna elke dag”) en naar openbare groene ruimten gingen (van 1 = “nooit” tot 3 = “heel vaak”). Aangezien de twee schalen sterk gecorreleerd waren (r = 0,63), hebben we ze gestandaardiseerd en gemiddeld tot één index voor fysieke activiteit.

27Voor het welbevinden brachten we zowel positieve als negatieve emotionele toestanden in rekening (op basis van de 'emotionele valentie', die de intrinsieke positiviteit of negativiteit van een emotionele ervaring beschrijft). We besloten om naast geluk ook angst en depressie te meten, omdat geluk wel noodzakelijk, maar niet voldoende is om een hoog welzijnsniveau te bereiken [Sen, 1993]. Geluk en welzijn zijn echter wel sterk gecorreleerd, wat van geluk een nuttige maatstaf maakt voor het welzijnsniveau binnen een bevolkingsgroep [Wren-Lewis, 2014]. Behalve met geluk correleert welzijn ook met andere zaken, zoals depressie en angst. Zoals benadrukt door Sen [1993], omvat welzijn meer dan alleen positieve emoties. Het gaat ook om de afwezigheid van beperkingen, zoals psychische problemen, die de volledige ontplooiing van een individu in de weg staan. Om angst en depressie te meten, gebruikten we de checklist voor symptomen van angst en depressie van Hopkins met 25 items (in de Franse vertaling van Lancelot, 2015). De mate van geluk werd gemeten met behulp van de Subjective Happiness Scale met vier items [Lyubomirsky en Lepper, 1999], vertaald in het Frans door Kotsou en Leys [2017].

3. Resultaten

3.1. Prioriteiten met betrekking tot groene ruimten

28Om hypothese 1 (“de prioriteiten van de Brusselaars met betrekking tot openbare en private groene ruimten zijn veranderd”) te toetsen, hebben we de gerapporteerde prioriteiten in de enquête geanalyseerd door een gepaarde t-test uit te voeren. Het doel was om de resultaten voor en na te vergelijken en te zien of een grotere prioriteit toegekend werd aan een eigen tuin en openbaar stedelijk groen in de buurt.

29We hebben vastgesteld dat de prioriteiten effectief veranderd zijn, want beschikken over een eigen tuin (voor: M = 3,18; na: M = 4) en een openbaar park (voor: M = 3; na: M = 3,70) werden op het ogenblik van de bevraging allebei als belangrijker beschouwd bij de keuze van een woning. Dit effect is significant voor zowel een eigen tuin – t(314) = -13,3; p < 0,001; Cohens d = 1,072 – als openbaar groen – t (314) = -9,5; p < 0,001; Cohens d = 1,070.

30Bovendien is de effectgrootte (Cohens d) iets meer uitgesproken voor privaat groen dan voor openbaar groen. Dat wijst erop dat de pandemie de vraag naar private buitenruimte meer heeft doen toenemen dan de vraag naar openbaar groen in de onmiddellijke omgeving. Dit zou kunnen wijzen op een verhoogde perceptie van controle, veiligheid en toegankelijkheid die geassocieerd wordt met privétuinen. Figuur 1 geeft deze bevindingen visueel weer en toont het toegenomen belang van zowel eigen tuinen als openbare parken voor en na de eerste lockdown. De gemiddelde waarden en betrouwbaarheidsintervallen illustreren een duidelijke opwaartse verschuiving van de prioriteit, met een extra uitgesproken effect voor een eigen tuin.

Figuur 1. Prioriteiten met betrekking tot groene ruimte bij de keuze van een woning, voor en na de eerste lockdown

Figuur 1. Prioriteiten met betrekking tot groene ruimte bij de keuze van een woning, voor en na de eerste lockdown

3.2. Invloed van de leefruimte en het gedrag op het welzijn

31We hebben de correlatiecoëfficiënten berekend tussen de belangrijkste variabelen van dit onderzoek: de leeftijd van de deelnemers; de beschikbare openbare groene ruimte in de buurt; de aanwezigheid van een eigen tuin; de bewoonbare oppervlakte (in m2); de frequentie en duur van de sportieve activiteiten die ze beoefenen en andere tijdsbesteding in groene ruimten (samen gelabeld als “activiteit”); angst en depressie; en subjectief geluk (zie Tabel 1). Om hypothesen 2 en 3 te testen, hebben we specifiek gefocust op associaties met angst, depressie en subjectief geluk.

32We stelden een significante positieve correlatie tussen leeftijd en bewoonbare oppervlakte vast. Dit kan verband houden met de levensloop, zoals oudere volwassenen die in de ruime gezinswoning blijven wonen waar ze vroeger hun kinderen grootgebracht hebben.

33Wat de leeftijd betreft, vielen twee verbanden op. Ten eerste werd er een significante negatieve correlatie gevonden tussen leeftijd en angst en depressie: jongere deelnemers rapporteerden hogere niveaus van psychisch leed. Ten tweede was er een significante positieve correlatie tussen leeftijd en subjectief geluk. Met andere woorden, jongere mensen rapporteerden ook lagere niveaus van geluk. Deze bevindingen ondersteunen de hypothese dat een jongere leeftijd in verband gebracht wordt met minder welzijn tijdens de pandemie.

34Private groene ruimte was positief gecorreleerd – maar niet significant – met geluk en negatief gecorreleerd met angst en depressie. Dit wijst erop dat de toegang tot een eigen tuin gunstig kan zijn voor de mentale gezondheid tijdens een lockdown. Op het vlak van fysieke activiteit zagen we een significante negatieve correlatie tussen activiteitenniveaus en angst en depressie en een positieve correlatie tussen activiteit en geluk. Deze resultaten tonen een verband tussen meer fysieke activiteit en meer welzijn. Actief blijven kan dus psychisch leed helpen verminderen in tijden van crisis. Het is belangrijk om te benadrukken dat deze analyses correlationeel van aard zijn. Ze tonen verbanden tussen variabelen aan, maar impliceren geen causaliteit. Ook mag men niet vergeten dat na toepassing van een Bonferroni-correctie van 15 vergelijkingen (het aantal correlatiecoëfficiënten in Tabel 1) alleen correlaties met ***p < 0,001 significant blijven.

Tabel 1. Correlatietabel tussen variabelen (n = 315)

1

2

3

4

5

6

7

1. Leeftijd

1

2. Bewoonbare oppervlakte

0,263***

1

3. Openbare groene ruimte

0,039

0,133*

1

4. Activiteit

0,060

0,116*

0,060

1

5. Angst en depressie

-0,295***

-0,079

-0,057

-0,144*

1

6. Subjectief geluk

0,187***

0,059

0,051

0,211***

-0,360***

1

7. Private groene ruimte

0,033

0,177**

0,172**

0,033

-0,128*

0,086

1

Opmerking: *p < 0,05; **p < 0,01; ***p < 0,001. Alle p-waarden wijzen op statistische significantie (geen correctie toegepast). In gevallen waar beide variabelen continu zijn, hebben we de Pearson-coëfficiënt berekend. Voor ordinale variabelen hebben we de Spearman-coëfficiënt berekend. De dichotome variabele eigen tuin werd opnieuw gecodeerd (0 = Geen eigen tuin, 1 = Ja, ik heb een eigen tuin) voordat de analyses plaatsvonden. Correlaties tussen deze variabele en continue maten komen overeen met punt-biseriële correlaties.

35We hebben twee meervoudige lineaire regressies uitgevoerd. Bij de voorspelling van de twee belangrijkste afhankelijke variabelen werd rekening gehouden met alle hypothesevariabelen.

3.2.1. Angst en depressie

36Een meervoudige regressie met leeftijd, bewoonbare oppervlakte, openbare groene ruimte, eigen tuin en fysieke activiteit als voorspellers was statistisch significant en verklaarde ongeveer 11 % van de variantie in angst/depressie (zie Tabel 2, bovenste deel). Leeftijd was een sterke negatieve voorspeller: jongere deelnemers rapporteerden hogere niveaus van angst en depressie. Wie fysieke activiteit beoefende, rapporteerde ook minder angst en depressie. Mensen met een eigen tuin scoorden iets lager op angst en depressie, al was het effect beperkt. Bewoonbare oppervlakte en toegang tot openbare groene ruimte waren geen significante voorspellers.

3.2.2. Subjectief geluk

37Een tweede regressie met dezelfde voorspellers was ook significant voor 9 % van de variantie in subjectief geluk (zie Tabel 2, onderste deel). Leeftijd bleek een positieve voorspeller van geluk: oudere deelnemers rapporteerden hogere niveaus van subjectief welzijn. Fysieke activiteit was eveneens een sterke positieve voorspeller. Bewoonbare oppervlakte, openbare groene ruimte en eigen tuin waren daarentegen geen significante voorspellers van subjectief geluk.

Tabel 2. Meervoudige lineaire regressies

Angst en depressie (R= 0,110)

Voorspellers

B

S.E

β

t

p

Leeftijd

-0,010

0,002

-0,286

-5,134

< ,001

Bewoonbare oppervlakte

0,018

0,051

0,033

0,361

0,719

Openbaar groen

-0,260

0,548

-0,026

-0,474

0,636

Privétuin

-0,140

0,070

-0,111

-1,994

0,047

Activiteit

-0,039

0,018

-0,118

-2,175

0,030

Subjectief geluk (R= 0,088)

Voorspellers

B

S.E

β

t

p

Leeftijd

0,014

0,004

0,181

3,194

0,002

Bewoonbare oppervlakte

-0,057

0,112

-0,0295

-0,508

0,612

Openbare groene ruimte

0,441

1,215

0,020

0,363

0,717

Privétuin

0,211

0,155

0,076

1,360

0,175

Activiteit

0,154

0,039

0,215

3,900

< 0,001

4. Bespreking

38Deze studie onderzocht de invloed van sociale omgevingsfactoren op het psychologisch welzijn van de Brusselaars tijdens de eerste coronalockdown, met bijzondere aandacht voor ongelijkheden die voortvloeien uit een stedelijke context. In onze analyses kwamen leeftijd en fysieke activiteit naar voren als consistente positieve voorspellers van welzijn: oudere deelnemers rapporteerden minder angst en depressie en meer geluk, terwijl wie meer fysieke activiteit beoefende ook beter scoorde op mentale gezondheid. Toegang tot een eigen tuin werd geassocieerd met iets minder angst en depressie, maar was geen significante voorspeller van meer subjectief geluk. Bewoonbare oppervlakte en openbare groene ruimte kwamen daarentegen niet naar voren als significante voorspellers wanneer we controleerden voor andere variabelen in onze regressiemodellen. Deze bevindingen bevestigen de belangrijke rol van de stedelijke omgeving op het vlak van mentale gezondheid en benadrukken tegelijkertijd hoe complex deze verbanden zijn en dat onderzoek nodig is dat verder gaat dan enkel de vraag of er voldoende ruimte is.

39Een belangrijk resultaat van deze studie is dat na de lockdown een hogere prioriteit toegekend werd aan groene ruimten. Na twee maanden lockdown meldden de deelnemers dat ze meer belang zouden hechten aan zowel een eigen tuin als parken in de buurt als ze een woning zouden moeten zoeken. Dit benadrukt de fundamentele rol die buitenruimten spelen bij langdurig beperkte bewegingsvrijheid. Eerdere studies hebben aangetoond dat de toegang tot groene omgevingen de psychologische veerkracht vergroot, wat in lijn is met onze bevindingen. Hoewel openbare groene ruimten al vóór de pandemie als waardevol beschouwd werden, suggereert de toegenomen prioriteit die aan een eigen tuin toegekend wordt dat persoonlijke toegang tot buitenruimten nog aan belang wint als de mobiliteit ingeperkt wordt. Deze resultaten stroken met eerdere bevindingen dat stedelijk groen een essentiële hulpbron is voor het mentale en emotionele welzijn [Van Den Berg et al., 2015].

40De regressieresultaten van ons onderzoek toonden aan dat toegang tot private groene ruimte in verband gebracht wordt met minder angst en depressie. Mensen met een tuin ondervonden dus iets minder psychisch leed tijdens de lockdown. Hoewel dit effect zwakker was dan verwacht en geen invloed had op subjectief geluk, wijst het er niettemin op dat privétuinen mogelijk een bescheiden beschermende rol spelen. Eerder onderzoek heeft ook aangetoond dat de voordelen van groene ruimten kunnen verschillen naargelang het type en de toegankelijkheid [D’Alessandro et al., 2020], wat helpt om onze bevindingen in de juiste context te plaatsen.

41In onze gegevens kwam fysieke activiteit naar voren als een sterke en consistente voorspeller van psychologisch welzijn. Deelnemers die hogere niveaus van fysieke activiteit rapporteerden, waren ook gelukkiger en hadden minder last van angst en depressie. Deze resultaten liggen in lijn met bestaand onderzoek dat wees op de beschermende effecten van fysieke activiteit voor de mentale gezondheid, vooral in tijden van crisis [Thompson et al., 2011; Richards et al., 2015; Thompson et al., 2012; Zhang en Chen, 2019]. Gelet op de ongelijke verdeling van groene ruimten in Brussel is het nog altijd goed mogelijk dat bewoners in minder welgestelde gemeenten meer barrières moesten overwinnen om aan lichaamsbeweging te doen, wat de sociaal-economische ongelijkheden op het vlak van welzijn verder in de hand werkte. In het kader van deze studie omvatte de activiteitsvariabele een mix van gedragingen, zoals sporten en tijd buitenshuis doorbrengen. In onze steekproef was algemene fysieke activiteit significant geassocieerd met psychologisch welzijn.

42Leeftijd bleek in beide regressiemodellen een significante voorspeller: jongere deelnemers rapporteerden meer angst en depressie en minder geluk. Deze bevinding uit onze steekproef bevestigt eerder onderzoek waaruit blijkt dat de pandemie een onevenredig grote impact had op jongere mensen [O’Connor et al., 2021; Clair et al., 2021]. Deze bevinding benadrukt de noodzaak van gerichte interventies om jongere mensen te ondersteunen tijdens crisissen, en dan vooral in stedelijke omgevingen, waar ze mogelijk beperktere toegang hebben tot copingmechanismen zoals buitenruimten en sociale interacties. Programma’s voor mentale gezondheidszorg specifiek toegespitst op de jeugd, zoals therapiediensten, steungroepen en toegankelijke recreatiegebieden, zouden de psychologische tol van toekomstige crisissen kunnen verminderen. Bovendien zouden stadsplanners er goed aan doen om meer inclusieve buitenruimten aan te leggen waar jongeren terechtkunnen, en om ervoor te zorgen dat openbare ruimten kunnen dienen als omgevingen voor socialisatie en mentaal welzijn.

43Dit verkennende onderzoek biedt waardevolle inzichten over de omgevingsfactoren die het welzijn beïnvloed hebben tijdens de pandemie, maar kent ook enkele beperkingen. De steekproefgrootte van 315 deelnemers is relatief beperkt. Bovendien was de steekproef niet representatief voor de Brusselse bevolking, waardoor de resultaten niet zomaar veralgemeend kunnen worden. Bovendien werd de studie uitgevoerd tijdens de eerste lockdown, wat betekent dat we niet weten of de niveaus van geluk, angst en depressie van de deelnemers stabiel bleven in de loop van de pandemie, of schommelden naargelang de geldende coronamaatregelen. Longitudinale studies, zoals die uitgevoerd door Sciensano [Braekman et al., 2022], bieden een breder perspectief op de evolutie van het psychologisch welzijn in de tijd. In tegenstelling tot onze cross-sectionele gegevens liet het longitudinale onderzoek van Sciensano zien dat de variaties in angst en depressie sterk samenhingen met de mate van strengheid van de lockdownmaatregelen. Periodes van striktere maatregelen kwamen overeen met meer psychisch leed, terwijl versoepelde maatregelen leidden tot een betere mentale gezondheid. Hoewel de studie focuste op België als geheel en niet specifiek betrekking had op de sociaal-economische ongelijkheden die uniek zijn voor Brussel, vult ze onze bevindingen aan door een landelijk perspectief te bieden.

44De ongelijke vertegenwoordiging van de negentien Brusselse gemeenten in onze steekproef, met bijvoorbeeld relatief meer deelnemers uit bepaalde gemeenten (zoals Schaarbeek) dan uit andere (zoals Sint-Jans-Molenbeek), maakt de bevindingen ook minder makkelijk veralgemeenbaar. Bovendien kan de oververtegenwoordiging van vrouwen (80,6 % van de deelnemers) een invloed gehad hebben op de resultaten, vooral aangezien vrouwen sterker getroffen worden door structurele ongelijkheden die het psychisch leed tijdens crisissen zoals de COVID-19-pandemie in de hand werken [Rodriguez-Rey et al., 2020; Tull et al., 2020]. Een gebrek aan controle over de samenstelling van de steekproef resulteerde in deze slechte verhouding tussen de geslachten [Smith, 2008], waarmee rekening gehouden moet worden bij het interpreteren van de bevindingen.

45Tot slot staat de cross-sectionele aard van deze studie causale gevolgtrekkingen in de weg. Hoewel we verbanden tussen variabelen vastgesteld hebben, zou verder longitudinaal onderzoek nuttig zijn om na te gaan of die verbanden in de loop der tijd aanhouden, en in hoeverre groene ruimten een beschermend effect bieden tegen mentale gezondheidsproblemen.

46Ondanks deze beperkingen benadrukken onze resultaten het belang van groene ruimten en fysieke activiteit als beschermende factoren tegen psychisch leed tijdens een volksgezondheidscrisis. Onze bevindingen gaan verder dan louter de context van een pandemie. Slechte leefomstandigheden, zoals onvoldoende toegang tot groene ruimten, hebben waarschijnlijk een constante invloed op het welzijn, zelfs in relatief normale, stabiele periodes. Het is niet alleen cruciaal om deze ongelijkheden aan te pakken met het oog op toekomstige crisissen, maar ook ter bevordering van de sociale cohesie en de mentale gezondheidszorg op lange termijn. Toekomstig onderzoek kan uitwijzen hoe sociale omgevingsongelijkheden het psychologisch welzijn vormen en welke langdurige voordelen groene ruimten en fysieke activiteit hebben bij het verbeteren van de veerkracht. Deze inzichten kunnen beleidsmakers informeren en helpen om rechtvaardige stedelijke omgevingen te creëren die de mentale en lichamelijke gezondheid van alle inwoners ondersteunen. Onze bevindingen wijzen erop dat maatregelen die een actieve levensstijl stimuleren en een gelijke toegang tot private of semi-private groene ruimten bevorderen, bijzonder effectief kunnen zijn voor het versterken van het stedelijk welzijn.

Bedankt aan de Brusselaars die de tijd hebben genomen om de vragenlijst in te vullen.

Haut de page

Bibliographie

BARBOSA, O., TRATALOS, J. A., ARMSWORTH, P. R., DAVIES, R. G., FULLER, R. A., JOHNSON, P. en GASTON, K. J., 2007. Who benefits from access to green space? A case study from Sheffield, UK. In: Landscape and Urban Planning. 19/11/2007. Vol. 83, nr. 2-3, pp. 187-195.

BRAEKMAN, E., DELVAUX, N., CHARAFEDDINE, R., DEMAREST, S., DRIESKENS, S., GISLE, L. en VAN DER HEYDEN, J., 2022. Anxiety and depression in Belgium during the first 15 months of the COVID-19 pandemic: A longitudinal study. In: Behavioral Sciences. 12/05/2022. Vol. 12, nr. 5, p. 141. Beschikbaar op: https://www.mdpi.com/2076-328X/12/5/141
DOI:
https://doi.org/10.3390/bs12050141.

BU, F., MAK, W. H., STEPTOE, A., WHEELER, B. W. en FANCOURT, D., 2022. Urban greenspace and anxiety symptoms during the COVID-19 pandemic: A 20-month follow up of 19,848 participants in England. In: Health & Place. Vol. 77, artikel 77102897 [online].

CLAIR, R., GORDON, M., KROON, M. en REILLY, C., 2021. The effects of social isolation on well-being and life satisfaction during pandemic. In: Humanities and Social Sciences Communications. 27/01/2021. Vol. 8, nr. 1, pp. 1-6. Beschikbaar op: https://www.nature.com/articles/s41599-021-00710-3

CORIJN, E en VLOEBERGHS, W., 2009. The Brussels Reader: A Small World City to Become the Capital of Europe. Brussel: VUBPress.

D'ALESSANDRO, D., GOLA, M., APPOLLONI, L., DETTORI, M., FARA, G. M., REBECCHI, A. en CAPOLONGO, S., 2020. COVID-19 and Living Spaces challenge. Well-being and Public Health recommendations for a healthy, safe, and sustainable housing. In: Acta Bio Medica: Atenei Parmensis. 20/07/2020. Vol. 91, nr. 61.

DE LAET, S., 2018. Ook de volksklassen verhuizen uit Brussel. Een analyse van de randverstedelijking van de bevolkingsgroepen met een laag inkomen. In: Brussels Studies. 12/03/2013. Nr. 121. Beschikbaar op: http://journals.openedition.org/brussels/1633

ENGLERT, M., LUYTEN, S., VERMEULEN, S., QUITTELIER, B. en WAYENS, B., 2016. La commune et ses habitants en quelques mots. In: Zoom sur les communes. Brussel: Brussels Instituut voor Statistiek en Analyse en Observatorium voor Gezondheid en Welzijn van Brussel-Hoofdstad (Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie).

GIBSON, B., SCHNEIDER, J., TALAMONTI, D. en FORSHAW, M., 2021. The impact of inequality on mental health outcomes during the COVID-19 pandemic: A systematic review. In: Canadian Psychology/Psychologie Canadienne. 02/2021. Vol. 62, nr. 1, p. 101.

GRAHN, P. en STIGSDOTTER, U. A., 2003. Landscape planning and stress. In: Urban forestry & urban greening, 12/2003. Vol. 2, nr. 1, pp1-18.

GRULOIS, G. en LELOUTRE, G., 2021. La fabrication de l’infrastructure sociale et du logement à Anderlecht: Territoires-projets. Brussel: Éditions de la Faculté d’Architecture La Cambre-Horta de l’Université libre de Bruxelles, Brussel.

JACOBS, D. en REA, A., 2011. The End of National Models? Integration Courses and Citizenship Trajectories in Europe. In: International Journal on Multicultural Societies. 2007. Vol. 13, nr. 1, pp. 59-76.

JETTEN, J., REICHER S. D., HASLAM S. A. en CRUWYS T., 2020. Together apart: The psychology of COVID-19. City Road: Sage Publication.

KESTELOOT, C. en LOOPMANS, M., 2009. Sociale ongelijkheden. In: Brussels Studies. Synthesenota, SGB. 3/03/2009. Nr. 15. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/1009

KOTSOU, I. en LEYS, C., 2017. Echelle de bonheur subjectif (SHS): Propriétés psychométriques de la version française de l’échelle (SHS-F) et ses relations avec le bien-être psychologique, l’affect et la dépression. In: Canadian Journal of Behavioural Science/Revue canadienne des sciences du comportement. 01/2017. Vol. 49, nr. 1, pp. 1.

LANCELOT, P., 2015. Consensus d’experts sur une traduction en français d’une échelle d’auto-évaluation de la dépression, a “Hopkins Symptom Checklist 25” via une procédure Delphi et une traduction retour en anglais. Doctoraat in de geneeskunde. Brest: Université de Brest-Bretagne occidentale. Beschikbaar op: https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-01208035/document.

LELOUTRE, G., 2017. Le Park System d'Anderlecht : Construction d'un espace public pour la couronne verte de Bruxelles. In: Bruxelles Patrimoines. 09/2017. Vol. 22-23, pp. 114-129.

LYUBOMIRSKY, S. en LEPPER, H. S., 1999. A measure of subjective happiness: Preliminary reliability and construct validation. In: Social Indicators Research. 02/1999. Vol. 46, nr. 2, pp. 137-155.

MIGNON, S., 2020. Brussel: Un centre-ville moins aisé, vecteur de propagation du virus. In: Le Soir. 13/10/2020. Beschikbaar op: https://www.lesoir.be/331167/article/2020-10-13/bruxelles-un-centre-ville-moins-aise-vecteur-de-propagation-du-virus.

MOENS, B. en GIJS, C., 2020. How Brussels is preparing for the non-rentrée. In: Politico. 28/08/2020. Beschikbaar op: https://www.politico.eu/article/how-brussels-is-preparing-for-the-non-rentree/.

NIELSEN, T. S. en HANSEN, K. B., 2007. Do green areas affect health? Results from a Danish survey on the use of green areas and health indicators. In: Health & Place. 27/03/2007. Vol. 13, nr. 4, pp. 839-850.

O'CONNOR, R. C., WETHERALL, K., CLEARE, S., MCCLELLAND, H., MELSON, A. J., NIEDZWIEDZ, C. L. en ROBB, K. A., 2021. Mental health and well-being during the COVID-19 pandemic: longitudinal analyses of adults in the UK COVID-19 Mental Health & Wellbeing study. In: The British Journal of Psychiatry. 06/2021. Vol. 218, nr. 6, pp. 326-333.

PAK, B., CHUA A. en VANDE MOERE A, 2017. FixMyStreet Brussels: Online Civic Engagement and Socioeconomic Inequality. In: Journal of Urban Technology. 10/04/2017. Vol. 24, nr. 2, pp. 65-87.

PHILLIPS, A., CANTERS, F. en KHAN, A. Z., 2022. Analyzing spatial inequalities in use and experience of urban green spaces. In: Urban Forestry & Urban Greening. 08/2022. Vol. 74, nr. 127674.

RAUTIO, N., FILATOVA, S., LEHTINIEMI, H. en MIETTUNEN, J., 2018. Living environment and its relationship to depressive mood: a systematic review. In: International Journal of Social Psychiatry. 02/2018. Vol. 64, nr. 1, pp. 92-103.

REA, A., RACAPÉ, J. en FOURTUNIER, C., 2022. Les inégalités sociales et de santé du COVID-19. In: Revue Médicale de Bruxelles. 4/09/2022. Vol. 43, pp. 439-444.

RICHARDS, J., JIANG, X., KELLY, P., CHAU, J., BAUMAN, A. en DING, D., 2015. Don't worry, be happy: cross-sectional associations between physical activity and happiness in 15 European countries. In: BMC public health. 31/01/2015. Vol. 15, nr. 1, pp. 1-8.

RODRIGUEZ-LOUREIRO, L., CASAS, L., BAUWELINCK, M., LEFEBVRE, W., VANPOUCKE, C., VANROELEN, C. en GADEYNE, S. 2021. Social inequalities in the associations between urban green spaces, self-perceived health and mortality in Brussels: Results from a census-based cohort study. In: Health & Place. 07/2021. Vol. 70, nr. 102603.

RODRIGUEZ-REY, R., GARRIDO-HERNANSAIZ, H. en COLLADO, S., 2020. Psychological impact and associated factors during the initial stage of the coronavirus (COVID-19) pandemic among the general population in Spain. In: Frontiers in psychology. 23/06/2020. Vol. 11, nr. 1540.

SAX, L. J., GILMARTIN, S. K. en BRYANT, A. N., 2003. Assessing Response Rates and Nonresponse Bias in Web and Paper Surveys. In: Research in Higher Education. 08/2003. Vol. 44, pp. 409-432.

SCHMITS, E., DEKEYSER, S., KLEIN, O., LUMINET, O., YZERBYT, V. en GLOWACZ, F., 2021. Psychological distress among students in higher education: one year after the beginning of the COVID-19 pandemic. In: International journal of environmental research and public health. 12/07/2021. Vol. 18, nr. 14, p. 7445.

SEN, A., 1993. Capability and well-being. In: The quality of life. 03/1993. Vol. 30, pp. 270-293.

SMITH, W. G., 2008. Does Gender Influence Online Survey Participation? A Record-linkage Analysis of University Faculty Online Survey Response Behavior. In: ERIC Document Reproduction Service. 1/01/2008. Nr. ED 501717.

STANNERS, D., en BOURDEAU, P., 1995. The urban environment. In: STANNERS, D., BOURDEAU, P. (Eds.), Europe’s Environment: The Dobříš Assessment. Kopenhagen: Europees Milieuagentschap, pp. 261-296.

STEIN, M. B. en HEIMBERG, R. G. (2004). Well-being and life satisfaction in generalized anxiety disorder: Comparison to major depressive disorder in a community sample. In: Journal of affective disorders. 04/2004. Vol. 79, nr. 1-3, pp. 161-166.

THOMPSON COON, J., BODDY, K., STEIN, K., WHEAR, R., BARTON, J. en DEPLEDGE, M. H., 2011. Does participating in physical activity in outdoor natural environments have a greater effect on physical and mental wellbeing than physical activity indoors? A systematic review. In: Environmental science & technology. 1/03/2011. Vol. 45, nr. 5, pp. 1761-1772.

THOMPSON, C. W., ROE, J., ASPINALL, P., MITCHELL, R., CLOW, A. en MILLER, D., 2012. More green space is linked to less stress in deprived communities: Evidence from salivary cortisol patterns. In: Landscape and urban planning. 15/04/2012. Vol. 105, nr. 3, pp. 221-229.

TULL, M. T., EDMONDS, K. A., SCAMALDO, K. M., RICHMOND, J. R., ROSE, J. P. en GRATZ, K. L., 2020. Psychological outcomes associated with stay-at-home orders and the perceived impact of COVID-19 on daily life. In: Psychiatry research. 07/2020. Vol. 289, nr. 113098.

TWENGE, J. M., COOPER, A. B., JOINER, T. E., DUFFY, M. E. en BINAU, S. G., 2019. Age, period, and cohort trends in mood disorder indicators and suicide-related outcomes in a nationally representative dataset, 2005–2017. In: Journal of Abnormal Psychology. 04/2019. Vol. 128, nr. 3, pp. 185-199.

VAN DEN BERG, M., WENDEL-VOS, W., VAN POPPEL, M., KEMPER, H., VAN MECHELEN, W. en MAAS, J., 2015. Health benefits of green spaces in the living environment: A systematic review of epidemiological studies. In: Urban forestry & urban greening. 2015. Vol. 14 nr. 4, pp. 806-816.

VAN HAMME, G., GRIPPA, T. en VAN CRIEKINGEN, M., 2016. Migratiebewegingen en dynamische processen in de Brusselse wijken. In: Brussels Studies. Algemene collectie. 21/03/2016, nr. 97. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/1338?lang=nl

VAN HERZELE, A. en DE VRIES, S. 2011. Linking green space to health: A comparative study of two urban neighbourhoods in Ghent, Belgium. In: Population and Environment. 02/10,2011. Vol. 34, nr. 2, pp. 171-193.

VAN CRIEKINGEN, M., 2009. Moving in/out of Brussels' historical core in the early 2000s: migration and the effects of gentrification. In: Urban studies. 04/2009. Vol. 46, nr. 4, pp. 825-848.

WREN-LEWIS, S. 2014. How successfully can we measure well-being through measuring happiness? In: South African Journal of Philosophy. 31/10/2014. Vol. 33, nr. 4, pp. 417-432.

ZHANG, Z. en CHEN, W., 2018. A systematic review of the relationship between physical activity and happiness. In: Journal of happiness studies. 24/03/2018. Vol. 20, nr. 4, pp. 1305-1322.

Haut de page

Notes

1 Link naar het project, inclusief gegevens: https://osf.io/fzxuv/

Haut de page

Table des illustrations

Titre Figuur 1. Prioriteiten met betrekking tot groene ruimte bij de keuze van een woning, voor en na de eerste lockdown
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/8266/img-1.png
Fichier image/png, 66k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Camila Arnal, Olivier Gennart, Chiara Inserra, Christophe Leys et Olivier Klein, « Psychologisch welzijn en leefomstandigheden tijdens de COVID-19-pandemie in Brussel »Brussels Studies [En ligne], Collection générale, document 209, mis en ligne le 05 novembre 2025, consulté le 04 décembre 2025. URL : http://journals.openedition.org/brussels/8266 ; DOI : https://doi.org/10.4000/153h3

Haut de page

Auteurs

Camila Arnal

Camila Arnal doctoreerde in de psycologie aan de Université libre de Bruxelles en voerde onderzoek naar sociale ongelijkheden, dynamieken tussen groepen, veerkracht en complottheorieën. Ze werkte samen met ngo’s om de inclusie van migranten en hun psychologisch welzijn te verbeteren. Recentste publicatie: ARNAL, C., KOLINSKY, R., en KLEIN, O., 2022. Le complotisme: maladie des mal-pensants? In : Cahiers de psychologie clinique. 2022. Vol. 58, nr. 1, pp. 111-131. DOI: https://doi.org/10.3917/cpc.058.0111
camila.arnal[at]ulb.be

Olivier Gennart

Olivier Gennart studeerde architectuur aan de UCLouvain (België) en UC Berkeley (VS) en is gespecialiseerd in de duurzaamheid van stedelijke ruimten en architecturaal ontwerp, waarbij ecologische principes toegepast worden om omgevingen te creëren die gelijkheid en sociale integratie bevorderen. Hij heeft meegewerkt aan verschillende internationale projecten, waaronder het California Tower Project.
olivier.gennart[at]gmail.com

Chiara Inserra

Chiara Inserra voltooide na het behalen van haar master in klinische en sociale psychologie een Erasmus+-onderzoeksstage aan de Université libre de Bruxelles in 2021. Van 2021 tot 2023 werkte ze als onderzoekster aan de universiteit van Turijn en van Valle d’Aosta in het kader van verschillende projecten rond sociale psychologie. Momenteel is ze verantwoordelijk voor de begeleiding in het kader van de internationale mobiliteit van jongeren in beroepsinschakeling bij Parcours le Monde - Sud Ouest in Toulouse.
chia.inserra[at]gmail.com

Christophe Leys

Christophe Leys is psychotherapeut en geeft les aan de faculteit Psychologie, Pedagogische Wetenschappen en Logopedie van de Université libre de Bruxelles. Zijn onderzoek richt zich op verschillende gebieden: analyse van psychologische gegevens, psychologisch lijden (vooral angst-depressie en posttraumatische stress), welzijn, veerkracht en pro-sociaal gedrag.
christophe.leys[at]ulb.be

Olivier Klein

Olivier Klein doceert sociale psychologie aan de Université libre de Bruxelles. Samen met Vincent Yzerbyt schreef hij The Psychology of Vaccination (Routledge). Daarnaast is hij een van de bedenkers van de populair-wetenschappelijke podcast Milgram de savoirs.
olivier.klein[at]ulb.be

Articles du même auteur

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search