- 1 De stad Antwerpen besloot in 2009 om haar historische openbare douches in de Paleisstraat te sluite (...)
1De toegang tot sanitair water in Europese steden staat momenteel voor een aantal grote uitdagingen [Bony et al., 2021]. De eerste uitdaging betreft de nieuwe vormen van kwetsbaarheid die steeds vaker opduiken. Ze houden vooral verband met de crisis rond de opvang van migranten [Lendaro et al., 2019], waardoor meer mensen op straat komen te staan. Voor hen is de toegang tot water een dagelijks probleem. De algemene toename van de bestaansonzekerheid, die ervoor zorgt dat veel mensen met een woning hun energiekosten niet meer kunnen betalen en thuis geen toegang meer hebben tot warm water, maakt het probleem nog erger [Devalière, 2009; March en Sauri, 2017; Van Vooren, 2019; May et al., 2021]. De tweede uitdaging is dat de modaliteiten van het overheidsoptreden opnieuw gedefinieerd moeten worden binnen een algemene context van de verdwijning van de welvaartsstaat en zelfs de opkomst van een “post-welfare”-staat. [Leibfried, 2001]. De derde uitdaging houdt ten slotte in dat het recht op drinkbaar en sanitair water verder uitgebouwd moet worden [Nivard, 2021] sinds de resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 28 juli 2010 [VN, 2010], versterkt door de resolutie van 18 december 2013 [VN, 2013], waarin de toegang tot drinkwater en sanitaire voorzieningen erkend wordt als een grondrecht. De Europese richtlijn van 2024 die als doel heeft “de toegang tot sanitaire voorzieningen [...] te waarborgen, met name voor kwetsbare en gemarginaliseerde groepen” [Europese Unie, 2024, p. 37 en art. 19, p. 112] gaat in dezelfde richting. De implementatie van deze teksten botst echter op moeilijkheden en weerstand, waardoor de situaties sterk verschillen van stad tot stad. Terwijl sommige steden, zoals Antwerpen, beslist hebben om hun openbare douches te sluiten1, kiezen andere ervoor om ze te onderhouden, te renoveren of uit te breiden als reactie op deze uitdagingen.
2Voorbeelden hiervan zijn de gratis toegang die in 2000 ingevoerd werd in de zestien openbare douchevoorzieningen in Parijs, en in 2013 in de twee openbare voorzieningen in Milaan, waarvan er één onlangs gerenoveerd werd. Daarnaast is er nog het lobbyinitiatief van City Shower in Nederland, dat de toegang tot douches voor alle thuislozen2 wil waarborgen. Er worden ook nieuwe voorzieningen gebouwd en geopend: in Nantes in 2020, in Marseille in 2021, in Saint-Denis in regio Parijs in 2024 en in Lyon en Villeurbanne in 2025. In België hebben de steden Doornik en Luik respectievelijk in 2019 en 2024 openbare douchevoorzieningen heropend om aan de toenemende vraag te beantwoorden, terwijl de stad Gent een beleid van toegang tot openbare douches en toiletten geïmplementeerd heeft via haar “was- en plasplan”3.
3In dit artikel maken we de stand van zaken op van de toegang tot sanitair water buitenshuis in het Brussels Gewest. Op basis daarvan reiken we een aantal invalshoeken aan voor een betere aanpak van dit probleem, dat zowel de volksgezondheid als de menselijke waardigheid raakt.
- 4 Voor meer informatie over de steden die in Frankrijk en Italië bestudeerd werden in het kader van d (...)
4Ons artikel situeert zich op de snijlijn van drie onderzoeksprojecten die tussen 2018 en 2025 uitgevoerd zijn. Het project “Bains publics, se laver en ville” (2018-2022), gefinancierd door de FNRS, ging over de geschiedenis van de openbare baden in verschillende Belgische steden tussen 1850 en 2000. Het door Innoviris gefinancierde project “HyPer” (2018-2022) focuste op de huidige problemen qua toegang tot water voor mensen buiten/zonder thuis in Brussel. Tot slot onderzocht het project “Thermapolis” (2021-2025), gefinancierd door de ANR in Frankrijk, het verleden en de toekomst van openbare baden en douches in Frankrijk en West-Europa4. De drie onderzoeksteams die bij deze projecten betrokken waren, hebben nauw samengewerkt en de situatie in Brussel op verschillende en op elkaar afgestemde manieren benaderd.
- 5 Het is niet mogelijk om een actueel beeld te hebben van dit cijfer, doordat het waterbedrijf Vivaqu (...)
5In 2021 werd het aantal mensen in een situatie van “waterkwetsbaarheid”, dus zonder toegang tot toereikend en voldoende kwaliteitsvol water, geschat op meer dan 100 000 in Brussel, goed voor ongeveer 8,2 % van de 1 220 000 inwoners op dat moment [May et al., 2021]. Dit cijfer omvat ook de mensen met een slecht uitgeruste of onbewoonbare woning, die noodgedwongen rantsoeneren, en de mensen die hun facturen moeilijk kunnen betalen, wat steeds vaker voorkomt in Brussel, zoals blijkt uit de stijging van het aantal onbetaalde facturen met 78 % tussen 2011 en 2018 [May et al., 2021]5. Vooral aangezien de waterprijs achtereenvolgens gestegen is met 15 % in 2022, 14,5 % in 2023 en 4 % in 2024 [Brugel, 2022; Brugel, 2023]. Deze schatting van 100 000 Brusselaars omvat ook de mensen die in tijdelijke woningen of “op straat” leven.
6De laatste telling van thuislozen (die in noodopvang of tijdelijke structuren ondergebracht zijn of die in kraakpanden, bij derden of op straat leven) zegt genoeg: in de nacht van 6 november 2024 werden in Brussel 9 977 mensen in zo’n situatie geteld, ofwel vier keer zoveel als in 2008 [Bruss’Help, 2025]. Mannen zijn duidelijk in de meerderheid en het aantal minderjarigen is alarmerend (4 760 mannen, 1 190 vrouwen, 1 678 minderjarigen en 1 310 “onbepaalde” mensen). Van hen leven er 992 “op straat” (tegenover 209 mensen in 2008) en hun geografische spreiding in de openbare ruimte maakt duidelijk dat treinstations en het stadscentrum (Vijfhoek) belangrijke ankerpunten zijn (maar minder dan in 2008, wat mogelijk een gevolg is van de verdringingsmaatregelen die op deze plaatsen ingevoerd zijn [AMA et al., 2023]).
7Zoals we zullen aantonen, voldoet het openbare aanbod aan sanitair water buitenshuis niet aan de behoeften, aangezien er amper een honderdtal douches publiek toegankelijk zijn, die bovendien slecht verspreid liggen over de stad. Dit aanbod bestaat uit enerzijds “residuele” openbare structuren met een historische achtergrond en anderzijds recentere structuren, die voornamelijk door verenigingen gecreëerd zijn.
8De geschiedenis van de publieke badhuizen in België en Europa begon in de tweede helft van de negentiende eeuw, toen hygiënistische ideeën volop ingang vonden. In Brussel opende “Les Bains et Lavoirs économiques” in 1854 als eerste de deuren in de Huidevettersstraat, in de volkswijk de Marollen. Datzelfde jaar werden gelijkaardige etablissementen geopend in Luik en enkele decennia later ook in Gent [Richelle, 2023]. Deze eerste projecten kwamen tot stand via partnerschappen tussen steden en aandeelhouder-sponsorbedrijven, waarvan de impact op de overheidsfinanciën wisselend was. Vanaf 1901 leidde het besluit om subsidies toe te kennen aan gemeenten voor de bouw van publieke badhuizen tot de uitbouw van een echte openbare dienst. Brussel-Stad en een aantal Brusselse gemeenten (Sint-Gillis, Schaarbeek, Elsene, Anderlecht en Molenbeek) hebben toen infrastructuren opgezet waar mensen zich buiten de eigen woning konden komen wassen [Richelle, 2023].
9Deze uitbouw van een openbare dienst hing nauw samen met de geschiedenis van de uitrusting van woningen. Men mag namelijk niet vergeten dat tot de jaren 1950-1970 heel veel woningen in België geen badkamer hadden. Tot de jaren 1980 was het vrij normaal dat men geen badkamer had, dat men zich waste aan de kraan of aan een waskom [Richelle, 2023; Deligne, 2023]. Het laatste gemeentelijke etablissement dat in Brussel gebouwd werd, is het badhuis van Laken. Het opende de deuren in 1972 en bood 20 baden aan in een vleugel van het gemeentelijk zwembad. Deze realisatie was weliswaar het laatste wapenfeit van dit beleid, aangezien andere publieke badhuizen vanaf de jaren 1950 de deuren begonnen te sluiten.
10Vanaf de jaren 1990 begonnen verenigingen, onder invloed van de gevolgen van de economische recessie van de jaren 1970 en 1980, de omvang van de sociale en sanitaire nood en het tekort aan deze openbare dienst te beseffen. Ze openden nieuwe locaties. La Fontaine, dat in de Hoogstraat gevestigd is, begon in 1990 een douchedienst aan te bieden met de steun van de Orde van Malta, een christelijke liefdadigheidsorganisatie. Vandaag biedt het centrum, dat vijf dagen per week geopend is, met zes douchecabines een vijftigtal douchebeurten per dag aan. Een recenter initiatief vlak bij het Zuidstation is DoucheFLUX, dat in 2017 de deuren opende in het kader van een activistisch project en ondertussen het grootste aantal douches in het Brussels Gewest aanbiedt (twintig douchecabines: twaalf voor mannen, zeven voor vrouwen en één voor PBM’s). Per dag dat de vereniging geopend is (zes dagen per week), worden er 70 à 110 douchebeurten aangeboden. Ook het vermelden waard is de Humanitaire Hub, die het resultaat is van de samenwerking tussen zeven ngo’s waaronder het Rode Kruis. De hub werd in 2017 opgericht in het noorden van Brussel om dakloze migranten te helpen. Er zijn zes douchecabines beschikbaar voor ongeveer vijftig douchebeurten per dag, en dat vier dagen per week. De andere verenigingsstructuren die douches aanbieden, zijn kleiner: op een paar uitzonderingen na beschikken zij over één tot drie cabines. Een van hen is Rolling Douche, een vzw die in 2019 opgericht werd. Met een camper die met een douchecabine uitgerust is, trekt de vereniging drie dagen per week naar drie verschillende locaties (de stations Brussel-Zuid en Brussel-Centraal en het Flageyplein). Ondertussen bieden een vijftiental verenigingen deze dienst aan, meestal als aanvulling op sociale eerstelijnsbijstand (Figuur 1).
11De voorbije jaren is het publieke aanbod echter verder ingekrompen. De coronacrisis heeft ertoe geleid dat twee van de drie overgebleven openbare diensten in 2020 de deuren sloten, namelijk de douches in het zwembad van Laken en die in de Ransfortstraat (Molenbeek). Vandaag is er nog maar één echte voorziening met openbare douches in het Brussels Gewest: Baden van het Centrum (Brussel-Stad, Marollenwijk), dat beschikt over dertig douchecabines en iedere dag een veertigtal mensen of gezinnen laat douchen. Hier en daar biedt een zwembad of sportcentrum informele toegang tot bestaande douches. Tot slot bieden enkele preventiediensten toegang tot douches in het kader van de verwarmde opvangruimten in de winter [Bacquaert et al., 2022].
12Zoals blijkt uit de wachtrijen die zich dagelijks aan hun deur vormen, zitten veel douchevoorzieningen aan hun maximumcapaciteit. Deze situatie is in de eerste plaats het gevolg van het tekort aan douchecabines, maar ook andere factoren dragen ertoe bij. Om te beginnen, is er de toespitsing van het aanbod op bepaalde doelgroepen. Sommige voorzieningen zijn voorbehouden voor drugsgebruikers, andere voor migranten, thuislozen, vrouwen of minderjarigen. Hoewel deze doelgroepgerichte opvang heel logisch is, leidt dit tot een versnippering van het aanbod en een beperking van de toegang, wat nog versterkt wordt doordat de dienstverlening sterk in tijd en ruimte geconcentreerd is. Daarnaast zijn de openingstijden van de plaatsen waar men kan douchen beperkt. Doorgaans zijn ze enkel geopend op weekdagen van 9.30 tot 14.30 uur. Deze materiële en temporele ontoereikendheid leidt tot spanningen en problemen tussen gebruikers bij bepaalde etablissementen. Door de overbelasting zien de beheerders zich genoodzaakt om contingenteringsmaatregelen in te voeren (ticketsysteem en beperking van het aantal toegelaten personen). Dat heeft zware gevolgen voor de gebruikers, die hun dag moeten plannen in functie van de onzekere mogelijkheid om te kunnen douchen.
13Bovendien zijn de locaties slecht verspreid over de stad. Bijna allemaal liggen ze in het westelijke deel van het centrum van het Brussels Gewest, vooral in en rond de Vijfhoek, het historisch centrum van de stad. Daarentegen is er helemaal geen aanbod in de gemeenten van de tweede kroon en zelfs niet in de gemeenten van de eerste kroon ten oosten van de Vijfhoek (Figuur 1).
Figuur 1. Publiek toegankelijke douches in de negentien gemeenten van het Brussels Gewest
*Rolling Douche is gevestigd in Elsene, waar de vereniging elke maandag aanwezig is. Daarnaast stelt ze eenmaal per week haar camper met douche ter beschikking aan de stations van Brussel-Centraal en Brussel-Zuid.
14Deze stand van zaken maakt duidelijk dat er een mismatch is tussen de beschikbare mogelijkheden om zich in Brussel te wassen en het aantal mensen dat potentieel nood heeft aan deze dienstverlening. Wil men perspectieven ontwikkelen om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen, dan is het niet voldoende om enkel infrastructuurgericht te denken. Bij een dergelijke denkoefening zijn aspecten als openingsuren, doelgroepen, de spreiding van het aanbod over het grondgebied, aangepaste voorzieningen (voor gezinnen en voor vrouwen), circulatie binnen de ruimten, prijszetting en de onderlinge complementariteit van de locaties minstens even belangrijk. Dat blijkt nog meer uit de onderzoeken die op het terrein uitgevoerd werden.
15In oktober 2022 hebben we een onderzoek op basis van een vragenlijst, die oorspronkelijk in 2017 in Parijs uitgevoerd werd, uitgebreid naar Brussel [Lévy-Vroelant et al., 2019]. In Brussel hebben we de twee grootste douchevoorzieningen onderzocht: Baden van het Centrum, een gemeentelijke structuur die op het ogenblik van het onderzoek douchebeurten aanbiedt voor 2,50 euro, en de vereniging DoucheFLUX, een dagcentrum dat douchebeurten aanbiedt voor 1 euro naast nog andere diensten (wasserij, verpleegkundige zorg, sociale opvolging, culturele activiteiten, enz.). Merk op dat deze voorzieningen werken met gendergemengde toegang, met uitzondering van DoucheFLUX op woensdag, wanneer de toegang voorbehouden is voor vrouwen. Tijdens twee weken van constante aanwezigheid ter plaatse verzamelden we 335 vragenlijsten, aangevuld met interviews, observaties en vele gesprekken met het personeel en de gebruikers [Bony en Chabrol, 2024]. Dankzij het onderzoek kregen we meer inzicht in wie er gebruikmaakte van de douches in deze etablissementen, waarom, hoe vaak... Zo konden we conclusies trekken met het oog op een globale denkoefening.
16De helft van de mensen die we tegenkwamen in de twee onderzochte douchevoorzieningen, leefde op straat of in kraakpanden en de andere helft in een woning of opvangcentrum (Figuur 2).
Figuur 2. Woonsituatie van de gebruikers van DoucheFLUX en Baden van het Centrum (2022)
Bron: onderzoek Thermapolis (2022)
Bereik: gebruikers van de douches van DoucheFLUX en Baden van het Centrum in Brussel.
Interpretatie: 49,7 % van de gebruikers van DoucheFLUX verklaarde op straat, op een openbare plaats of in een tijdelijk onderkomen te leven, en 9,2 % in een kraakpand.
17Gezien de realiteit van thuisloosheid is het niet verrassend dat mannen sterk oververtegenwoordigd zijn (80 %), evenals mensen die niet in België geboren zijn (80 %) (Figuur 3). Hun trajecten en de duur van hun aanwezigheid in Brussel getuigen zowel van de migratiegeschiedenis van Brussel als van het volkse karakter van de gemeenten in het centrum van de stad. Heel wat van deze gebruikers bevinden zich in een situatie van economische bestaansonzekerheid, volgens een gradiënt die varieert van helemaal geen inkomen (de helft van de gebruikers van DoucheFLUX versus 16 % van de gebruikers van Baden van het Centrum), over uitkeringen of pensioenen, tot formele en informele inkomsten uit arbeid of bedelarij.
Figuur 3. Profiel van de gebruikers van openbare douches op basis van een aantal indicatoren
|
Deel van de respondenten (in %)
|
Baden van het Centrum
|
DoucheFLUX
|
|
Vrouwen
|
19
|
15
|
|
Jonger dan 30 jaar
|
18
|
41
|
|
Geboren in het buitenland
|
84
|
89
|
|
Woonsituatie: straat, openbare plaats of tijdelijk onderkomen
|
27
|
50
|
|
Geen financiële middelen
|
16
|
48
|
|
Geen werk of op zoek naar werk
|
33
|
59
|
Bron: onderzoek Thermapolis (2022)
Bereik: gebruikers van de douches van DoucheFLUX en Baden van het Centrum in Brussel.
Interpretatie: 19 % van de mensen die gebruikmaken van de sociale douches bij Baden van het Centrum zijn vrouwen.
18Baden van het Centrum en DoucheFLUX zijn complementair, want ze worden niet helemaal door dezelfde mensen gebruikt: Baden van het Centrum wordt gebruikt door ouderen, die al langer in Brussel wonen en iets minder kwetsbaar zijn dan de gebruikers van DoucheFLUX, dat een opvangplaats in de eerste lijn lijkt te zijn en dat goed als zodanig geïdentificeerd wordt door nieuwkomers in Brussel.
19De meeste gebruikers hebben geen toegang tot een douche op de plek waar ze wonen, wat de belangrijkste reden is waarom ze naar de douchevoorziening gaan (Figuur 4).
Figuur 4. Redenen waarom de respondenten naar Baden van het Centrum en DoucheFLUX gekomen zijn
Bron: onderzoek Thermapolis (2022)
Bereik: gebruikers van de douches van DoucheFLUX en Baden van het Centrum in Brussel.
Interpretatie: 82 % van de gebruikers van DoucheFLUX komt er douchen, omdat ze geen toegang hebben tot een douche op de plaats waar ze wonen.
20De behoefte om in deze voorzieningen te komen douchen, wordt dus sterk bepaald door de levensomstandigheden, maar houdt eveneens verband met economische middelen, levensstijlen en de relatie tot arbeid en mobiliteit. Sommige respondenten komen soms van ver, zoals een 43-jarige man die bij iemand inwoont in Molenbeek en die twee uur onderweg is om te douchen.
21Een grote meerderheid van de respondenten (57 %) – zonder significant verschil tussen mannen en vrouwen – maakt intensief gebruik van de voorzieningen en zegt een of meerdere keren per week te komen douchen. De reden voor deze regelmatige bezoeken houdt in de eerste plaats verband met de woonsituatie: bijna de helft van de respondenten die regelmatig bij Baden van het Centrum komen douchen, leeft op straat of in een kraakpand, en bij DoucheFLUX stijgt dat aandeel zelfs naar 60 %. Zo is er een 48-jarige man die in een hutje vlak bij een plein in Anderlecht slaapt en die iedere week naar Baden van het Centrum komt. En bij DoucheFLUX zijn er een aantal jonge vaste gebruikers die in een kraakpand slapen in de buurt van Brussel-Zuid. Tot de vaste bezoekers behoren ook Roma, die vooral op zondag talrijk aanwezig zijn in Baden van het Centrum om zich met het gezin te wassen en daarna hun was te doen in de wasserettes in de Marollen.
22De 7 % gebruikers die gemiddeld één keer per maand gebruikmaken van deze twee voorzieningen, beschikken daarentegen wel over een douche in hun woning of opvangcentrum. Ze komen voor extra comfort: warm water, privacy en veiligheid. Zoals een 80-jarige vrouw die thuis een bad heeft maar “bang is om uit te glijden in haar badkamer”, of een andere vrouw die bij familie logeert en naar Baden van het Centrum komt “om de douche aan haar familie te laten en een moment voor zichzelf te hebben”.
2390 % van de respondenten was tevreden over de voorzieningen en prees de warme verwelkoming door het personeel en de netheid van de douches aan. Niettemin blijkt uit de vragenlijsten dat de vrouwen gevarieerder zijn in hun antwoorden dan de mannen. Als onderzoeksters waren we trouwens voortdurend aanwezig tijdens de twee weken van het onderzoek en konden we de spanningen waarnemen die de drukte met zich meebracht (wachttijden, lawaai, onbeleefdheden, vuil en onaangename geuren). Bij DoucheFLUX zijn de onthaalmedewerkers meermaals tussenbeide gekomen om een einde te maken aan ruzies of vechtpartijen in de gemeenschappelijke ruimte. Bij Baden van het Centrum wordt de onthaalmedewerkster sinds 2023 bijgestaan door een veiligheidsagent van een privébedrijf.
24De helft van de respondenten wast zich uitsluitend bij Baden van het Centrum of DoucheFLUX. De andere helft combineert het gebruik van deze diensten met andere oplossingen. Ten eerste kunnen zij zich wassen op de plaats waar ze wonen. Deze mensen komen naar openbare douches omdat het water er warmer is, omdat de waterdruk er hoger is, omdat ze er wat langer kunnen douchen zonder bang te moeten zijn voor een hoge waterfactuur, enz. Deze combinatie van douchen thuis en in een openbare douche bewijst duidelijk dat openbare douches niet gewoon voorzien in een basisbehoefte aan hygiëne. Sommige respondenten wassen zich ook af en toe bij familieleden of vrienden thuis, hoewel deze oplossingen vaak precair zijn.
25Bepaalde respondenten wisselen tussen de ene en de andere voorziening in functie van de openingsdagen. Met andere woorden, ze gaan van de ene plaats naar de andere afhankelijk van verschillende criteria (nabijheid, openingstijden, aanbod aanvullende diensten, kwaliteit van het onthaal en het gebouw, netheid, sociale relaties en sfeer, veiligheid in de voorziening...). De verschillende voorzieningen zijn dus ook op individueel niveau complementair.
26Anderzijds zijn er gebruikers die sommige voorzieningen niet kennen (er is veel onwetendheid over het aanbod, vooral bij nieuwkomers in Brussel) of bewust vermijden. De angst voor contact met bepaalde groepen (“drugsverslaafden”, “zigeuners”, “jongeren”) zorgt ervoor dat sommige gebruikers deze plaatsen vermijden of er volledig wegblijven. Sommige gebruikers getuigen van negatieve ervaringen in bepaalde voorzieningen. Zo verklaarde een 63-jarige vrouw, die we bij Baden van het Centrum bevraagd hebben, dat zij niet meer bij DoucheFLUX gaat douchen om veiligheidsredenen die verband houden met haar geslacht en vooral haar leeftijd. Tot slot behelpen sommige mensen zich door gebruik te maken van collectieve douches die daar niet voor bedoeld zijn (sportcentrum, fitness, zwembad, camping…), of door zich vluchtig te wassen in openbare toiletten of aan publieke fonteinen [Bacquaert et al., 2022].
27Hoewel mensen in een situatie van waterkwetsbaarheid vaak moeite hebben om een douchevoorziening te vinden die aan hun verwachtingen voldoet, stellen we ook het omgekeerde vast: ondanks de grote vraag slagen sommige douchevoorzieningen er moeilijk in om hun doelgroep te bereiken. Het is een verrassende bevinding die nader onderzocht zou moeten worden. De recente ontwikkelingen van de openbare douches in de Ransfortstraat (Molenbeek), maar ook van de zwembaden van Laken (Brussel-Stad) en Schaarbeek werpen een interessant licht op dit fenomeen en helpen het beter te begrijpen.
28De gemeentelijke douchevoorziening naast de school in de Ransfortstraat 10, die bijna onafgebroken geopend was sinds 1910, sloot in 2020 stilletjes de deuren als gevolg van de tweede lockdownperiode, en er is geen hoop dat die binnenkort zal heropenen [Bacquaert en Richelle, 2023]. Zoals in veel gevallen is een van de redenen die de overheid aanhaalt om de sluiting te rechtvaardigen de structurele daling van het aantal gebruikers [Richelle, 2023]. In de Ransfortstraat was het aantal bezoekers al geruime tijd voor de coronacrisis flink gedaald, namelijk van 4 232 gebruikers in 2008 naar 1 096 tien jaar later.
Figuur 5. Aantal gebruikers van de douches in Molenbeek volgens geslacht tussen 2007 en 2019
Bron: Gemeente Molenbeek, Jaarlijks verslagen van het College over de Administratie en de situatie van de Gemeente, 2012-2020, [online]. Beschikbaar op: https://www.molenbeek.irisnet.be/nl/politiek-leven/jaarlijks-verslagen-van-het-college-over-de-administratie-en-de-situatie-van-de-gemeente (Geraadpleegd op 11/06/25)
29Het is echter interessant om even stil te staan bij de oorzaken van deze daling, aangezien veranderingen in de organisatie van de douchediensten soms bepalend zijn.
30In Molenbeek werden de douches tijdelijk gesloten in 2011 en dan nog eens in 2016, waardoor gebruikers op zoek moesten naar andere oplossingen om zich te wassen. Sommigen keerden na de sluitingen terug, maar dat was niet voor iedereen het geval (Figuur 5). Naast deze sluitingen werden in 2014 ook de openingsuren gewijzigd. Voor vrouwen met kinderen waren de douches niet langer geopend op woensdagnamiddag maar op woensdagvoormiddag, en voor vrouwen alleen waren de douches niet meer voorbehouden op vrijdagnamiddag maar op zaterdagvoormiddag. Maar op woensdagvoormiddag zitten de kinderen op school en kunnen moeders hen niet meenemen om te douchen, en op zaterdagvoormiddag moeten deze vrouwen meestal huishoudelijke taken op zich nemen en kunnen ze dus moeilijk alleen komen douchen. Tot 2014 werden de douches in de Ransfortstraat hoofdzakelijk gebruikt door vrouwen (in tegenstelling tot alle andere douchevoorzieningen in Brussel). Figuur 5 toont duidelijk de onmiddellijke impact van de verandering: het aantal gebruikers daalde opnieuw en vanaf 2014 waren de meeste gebruikers van de douches mannen. Naast deze factoren is er ook de gebrekkige communicatie over deze douchevoorziening, die beheerd wordt door de dienst Netheid van de gemeente. Aan de ingangsdeur is alleen een bord met de oude openingsuren te vinden, met daarbovenop een blaadje papier – dat ondertussen half afgewassen is door de regen – met de nieuwe openingstijden (Figuur 6).
31Het ging hier niet zozeer om een verdwijning van de behoefte maar wel om de trage neergang van een voorziening waarvan de verouderde identiteit een groeiende kloof sloeg met de inwoners, waardoor die op zoek gingen naar alternatieven. Er was geen politieke bereidheid om een dienstverlening in stand te houden, die nochtans relevant bleef in een volkswijk waar geen alternatieven voorhanden zijn (Figuur 1).
Figuur 6. Amper leesbare informatie over de douchevoorziening in de Ransfortstraat
Op het bord staan alleen de oude openingsuren. Het blad met de nieuwe openingstijden is afgewassen door de regen.
Foto: Pauline Bacquaert, 2020
32De douchefaciliteit in Laken, die ook gesloten is sinds de coronacrisis, kreeg geen kritiek vanwege de verouderde infrastructuur, aangezien die tussen 2012 en 2015 volledig gerenoveerd werd. Bij de heropening waren er vier douches voor mannen en vier voor vrouwen. Ondanks de renovatiewerken is het aantal gebruikers gekelderd, van 2 400 in 2011 naar 209 in 2018 (Figuur 7).
Figuur 7. Aantal gebruikers van de douches in Laken tussen 1979 en 2019
Bron: vzw Brusselse Zwem- en Badinrichtingen, cijfers meegedeeld door de directie in 2019
33Los van het feit dat de gebruikers wegens de sluiting op zoek gingen naar andere oplossingen om zich te wassen (zoals in Molenbeek), zijn er verschillende mogelijke verklaringen voor de sterke daling van het aantal gebruikers. Eerst en vooral werden de baden vervangen door douches tijdens de werken die tussen 2012 en 2015 uitgevoerd werden om het water- en energieverbruik te verminderen. Zoals de medewerkster van dienst in 2019 suggereerde, is het mogelijk dat deze baden – die weggehaald zijn zonder enig overleg met de gebruikers – net de kern van de dienstverlening vormden. Daarnaast werd er, net als in Molenbeek, geen ruchtbaarheid gegeven aan de heropening van de douchevoorziening, ook niet op een later moment. Bovendien werd er geen samenwerking opgezet met gemeentelijke diensten of verenigingen in de buurt, die als tussenschakel hadden kunnen fungeren tussen de douchevoorziening en de potentiële gebruikers.
34Nochtans zijn dergelijke tussenschakels essentieel in de doorverwijzing van mensen in een situatie van waterkwetsbaarheid. Terwijl de douchevoorzieningen van verenigingen een zekere zichtbaarheid genieten doordat zij verschillende diensten aanbieden en deel uitmaken van solidariteitsnetwerken, hebben de gemeentelijke douchevoorzieningen moeite om hun plaats te vinden in het stedelijke landschap. Het geval van de douches in het zwembad van Schaarbeek is daar een goed voorbeeld van.
- 6 Deze cijfers werden in 2019 verstrekt door de directie van de paragemeentelijke vzw “Sport 1030”.
35De openbare douches in Schaarbeek bevinden zich op de site van het gemeentelijk zwembad Neptunium, dat in 1957 de deuren opende. De douchevoorziening, die losstaat van het zwembad, verhuisde eind jaren 1990 van de eerste verdieping naar de kelderverdieping, maar werd met de jaren verwaarloosd [Bacquaert en Richelle, 2022]. Rond 2015, met de migratiecrisis en de toestroom van migranten naar het Maximiliaanpark, was het aantal gebruikers nochtans sterk toegenomen [Vertongen, 2018]. Dat jaar steeg het gebruik van de faciliteiten van 2 123 naar 4 337 douchebeurten6. De nieuwe doelgroepen werden ernaartoe verwezen door verschillende verenigingen en door het OCMW (Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn) van de gemeente Schaarbeek.
36Een paar jaar later, in 2017, sloot Neptunium (zwembad en openbare douches) de deuren wegens grondige renovatiewerken. Ondanks het optimisme van een aantal gemeentelijke beleidsverantwoordelijken over de renovatie van de douchevoorziening draaide dit op niets uit: bij de heropening in september 2023 hadden de twaalf douches plaatsgemaakt voor één enkele douche voor PBM’s. Er had geen overdracht van “knowhow” plaatsgevonden tussen de oude en de nieuwe medewerkers en verantwoordelijken. Verschillende gevallen van vandalisme hebben het weinig voorbereide team snel doen afhaken. Gevolg: de ene douche was al gauw buiten gebruik.
37Deze drie voorbeelden maken duidelijk dat we een daling van het aantal gebruikers niet mogen verwarren met een daling van de vraag. Wanneer het aanbod vermindert wegens slechte infrastructuur, onaangepaste openingstijden of een gebrek aan zichtbaarheid, wanneer men een dienst laat doodbloeden of tijdelijk stopzet, hebben mensen in een situatie van waterkwetsbaarheid gewoon geen andere keuze dan op zoek te gaan naar alternatieven of zelf andere oplossingen te bedenken die aangepast zijn aan hun behoeften. Een daling van het gebruik zegt daarom nog niets over de omvang van de vraag.
38Via archiefonderzoek en terreinwerk bieden onze onderzoeken inzicht in de concrete omstandigheden van de toegang tot sanitair water in Brussel en leveren zij nuttige lessen op voor de toekomst.
39Ten eerste werd de toegang tot sanitair water in het openbaar niet langer meegenomen in het overheidsbeleid vanaf de jaren 1980. In die periode werden badkamers gemeengoed in Brusselse woningen en begonnen openbare zwembaden, waaraan vaak douches verbonden waren, zich voornamelijk als plaatsen voor spel, welzijn en sport te profileren [Le Bas, 2000; Bocquet et al., 2005; Richelle, 2023; Hachet, 2023; Deligne 2025].
40In die context werden openbare baden en douches in Brussel, net als in Frankrijk, meestal “geruisloos” gesloten [Chabrol, 2025], zonder dat er ooit een formele beslissing genomen is om ze te sluiten. Jarenlange renovatiewerken aan een zwembad, tijdelijke sluitingen als gevolg van technische problemen of uitzonderlijke omstandigheden (zoals de coronamaatregelen in 2020), in combinatie met slecht doordachte reorganisaties, desinteresse, geleidelijke verwaarlozing en een gebrek aan middelen, bezegelen vaak het definitieve einde van een dienst, waarbij de “afname van het aantal gebruikers” snel als argument aangevoerd wordt.
41De sluiting van een openbare plaats die toegang tot sanitair water biedt, dient dan ook doordacht te gebeuren op verschillende niveaus (etablissement, geografisch gebied, gemeente en gewest). Daarnaast moet er gecommuniceerd worden over de sluiting en duidelijk verwezen worden naar alternatieven. Tot slot moet er veel ruchtbaarheid gegeven worden aan de heropening, want douchevoorzieningen hebben na een sluitingsperiode anders moeite om hun doelgroep opnieuw te bereiken.
42Begin jaren 2000 telde het Brussels Gewest nog zeven openbare bad- en douchevoorzieningen (Elsene, Laken, Sint-Gillis, Schaarbeek, Brussel, Molenbeek en Evere). Nu nog maar één: Baden van het Centrum, waaraan we de faciliteiten in de zwembaden van Sint-Agatha-Berchem en Evere nog kunnen toevoegen. De verenigingen hebben hun aanbod vanaf de jaren 1990 uitgebreid tot een vijftiental voorzieningen vandaag de dag.
43Desondanks is hun gezamenlijke aanbod ruimschoots ontoereikend: in het Brussels Gewest zijn er maar een honderdtal publiek toegankelijke douches. Bovendien liggen deze voorzieningen slecht verspreid over het gewest, zijn hun openingsuren niet goed doordacht en wordt er onvoldoende nagedacht over het onthaal van verschillende doelgroepen. De verenigingen doen “wat ze kunnen”, maar hun middelen zijn beperkt.
44Uit onze onderzoeken blijkt echter dat de gebruikers van Baden van het Centrum niet dezelfde zijn als die van DoucheFLUX, ook al hebben ze bepaalde ervaringen en kenmerken gemeen. In dat opzicht is er een wisselwerking nodig tussen meer gespecialiseerde diensten van verenigingen voor de opvang van specifieke doelgroepen en een gemeentelijke publieke dienst die voor iedereen openstaat en de hele dag beschikbaar is.
45Tot slot brengen onze onderzoeken nog een ander fundamenteel aspect aan het licht: deze sanitaire diensten houden alleen stand omdat er mensen zijn die ze dragen en er sterk bij betrokken zijn. De douches bij Baden van het Centrum worden bijvoorbeeld open gehouden door een medewerkster die er al ongeveer dertig jaar werkt. Sinds kort krijgt ze hulp van een paar andere medewerkers. De douches van DoucheFLUX worden dan weer uitgebaat door een aantal betaalde medewerkers en vrijwilligers. Of het nu gaat om vrijwilligers of professionals, hun werk op het vlak van onthaal, zorg en onderhoud is tegelijk cruciaal en zwaar.
“Ik zeg altijd dat je een hart en longen nodig hebt voor bad- en douchefaciliteiten. Longen voor de geur en om het vol te houden. Een hart om naar de verhalen te luisteren.” (onderhoudsmedewerker van Baden van het Centrum, mei 2022).
46Het werk in publiek toegankelijke douches kan dus beschouwd worden als zorg, als care, omdat het rekening houdt met het lichaam en de kwetsbaarheid van de mensen en via hygiëne een essentiële bijdrage levert aan de gemeenschap [Molinier, 2013; Ibos, 2019]. Toch blijft dit werk, dat ook een deel “vuil werk” omvat, onderbelicht en krijgt het weinig waardering [Hugues, 1970].
47Onze onderzoeken pleiten voor de verdere uitbouw van de toegang tot sanitair water op openbare plaatsen, zonder te wachten tot het Brussels Gewest beleidsmaatregelen neemt: de gemeenten kunnen nu al actie ondernemen door optimaal gebruik te maken van hun bestaande infrastructuur (zwembaden, sportcentra en scholen). Maar zoals we al aangaven in het vorige punt, is infrastructuur slechts een klein aspect van de dienstverlening. Het meeste hangt af van de mensen die de voorziening draaiende houden en die erkenning moeten krijgen voor de zorg die ze verstrekken.
48Daar hangt natuurlijk een prijskaartje aan vast, maar dat zal minder hoog uitvallen als gemeenten de bestaande voorzieningen in kaart brengen en partnerschappen aangaan met verenigingen die hen kunnen helpen met het dagelijkse beheer. Bij deze uitbouw moet de steun aan de verenigingen bestendigd en indien mogelijk opgevoerd worden, als aanvulling op de gemeentelijke diensten, omdat op die manier het onthaal afgestemd kan worden op specifieke doelgroepen.
49In dat kader verdient de kwestie van de openingstijden bijzondere aandacht, aangezien die een rechtstreekse invloed hebben op de betrokken doelgroepen. Het heeft bijvoorbeeld weinig zin om een voorziening speciaal voor gezinnen met kinderen te openen tijdens de schooluren. Ook over de openingstijden zou gezamenlijk overleg gepleegd moeten worden tussen de beheerders van douchevoorzieningen, aangezien het vandaag de dag bijna onmogelijk is om in Brussel buitenshuis nog te douchen na 14.30 uur.
- 7 We stellen het volledige overzicht van de bestaande douchevoorzieningen in het hele Brussels Gewest (...)
50Tot slot blijkt uit onze onderzoeken dat er een schrijnend gebrek is aan eenvoudige, duidelijke informatie voor de gebruikers en verenigingen. De enige uitgebreide tool, die destijds gemaakt werd door de vereniging Infirmiers de Rue, namelijk een kaart met alle fonteinen en plaatsen waar men zich kan wassen, wordt sinds 2018 niet meer bijgewerkt en de website van Bruss’Help is momenteel onvolledig7. Ook is er erg weinig informatie beschikbaar in de openbare ruimte. Hoe kunnen mensen die in Brussel-Zuid afstappen, weten waar ze terechtkunnen voor een douche?
51Met dit artikel, dat zowel een stand van zaken opmaakt als voorstellen formuleert, hopen we enerzijds een probleem onder de aandacht gebracht te hebben dat grotendeels onbekend is bij het grote publiek en de overheid, en anderzijds heel wat stof tot nadenken gegeven te hebben met het oog op de uitbouw van een beleid voor toegang tot sanitair water, dat erkend is als een grondrecht maar momenteel onvoldoende gewaarborgd wordt.
We willen alle teams bedanken die betrokken waren bij de verschillende projecten, en in het bijzonder Xavier May voor zijn cartografische bijdrage. We danken ook de gebruikers van de douches voor hun getuigenis.