1De economische situatie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG) is regelmatig het onderwerp van debat: Staat Brussel nog altijd centraal in de Belgische economie?
2Deze studie reikt cijfergegevens aan voor dit debat. Ze is gebaseerd op de statistieken over het bruto binnenlands product (BBP) en de bruto toegevoegde waarde (TW) van het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) voor de periode 2003-2023 op het niveau van de arrondissementen. Om verder te kijken dan de administratieve grenzen van het BHG, hanteert de studie ook het begrip “grootstedelijke regio” (GR), zoals gedefinieerd door Eurostat [European Commission. Statistical Office of the European Union, 2019]. Op die manier kan de Brusselse metropool in haar geheel bekeken worden en met de andere grote steden in België vergeleken worden.
3Tussen 2003 en 2023 groeide het BBP in de grootstedelijke regio (GR) Brussel met gemiddeld 1,7 % per jaar (Tabel 1). Deze groei is te vergelijken met die op Belgisch niveau (+1,7 % per jaar) en met die van de GR’s Antwerpen (+1,6 % per jaar), Luik (+1,6 % per jaar) en Namen (+1,6 % per jaar). De GR Gent noteert een sterkere groei (+2,4 % per jaar), terwijl de GR Charleroi nog altijd een postindustriële stagnatie kent (+0,8 % per jaar).
Tabel 1. BBP in volume in 2023 per grootstedelijke regio en jaarlijkse evolutie uitgedrukt in %
|
Grootstedelijke regio
|
BBP in miljard euro
|
Aandeel van het Belgisch totaal in %
|
Jaarlijkse evolutie van het BBP (2003-2023)
|
|
Brussel
|
216,4
|
36,3 %
|
1,7 %
|
|
- BHG
|
103,3
|
17,3 %
|
0,9 %
|
|
- Vlaams deel
|
79,7
|
13,4 %
|
2,5 %
|
|
- Waals deel
|
33,4
|
5,6 %
|
2,5 %
|
|
Antwerpen
|
65,4
|
11 %
|
1,6 %
|
|
Luik
|
31,4
|
5,3 %
|
1,6 %
|
|
Gent
|
39,7
|
6,7 %
|
2,4 %
|
|
Charleroi
|
16,5
|
2,8 %
|
0,8 %
|
|
Namen
|
12,7
|
2,1 %
|
1,6 %
|
|
België
|
596,3
|
100 %
|
1,7 %
|
Bronnen: INR (Regionale rekeningen), 2025; Eurostat, 2021; berekeningen BISA
4Achter deze gemiddelden gaan echter aanzienlijke interne verschillen schuil. Binnen de GR Brussel is de groei sterker in de Vlaamse en Waalse rand. Zo noteert Waals-Brabant dankzij de bloei van de farmaceutische sector de sterkste groei van het land (+3 % per jaar). Aan het andere uiterste staat het arrondissement Zinnik (+0,1 % per jaar), dat geconfronteerd wordt met desindustrialisering. De groei van het BHG ligt tussen deze twee uitersten in (+0,9 % per jaar). Deze relatief bescheiden groei bevestigt de economische terugval van het Brusselse grootstedelijk gebied, die eerder al vastgesteld werd, onder andere in het werk van Van Hamme et al. [2011].
5Op Belgisch niveau was de economische groei het sterkst in het polycentrische grootstedelijke gebied rond Brussel, Antwerpen en Gent (Figuur 1). Binnen dit gebied zijn echter noch het BHG, noch het arrondissement Antwerpen het meest dynamisch. De groei wordt vooral aangejaagd door arrondissementen met middelgrote steden, zoals Mechelen, Aalst, Leuven en Turnhout, en door de economische centra van Waals-Brabant. In de rest van het land is de groei over het algemeen lager dan die op Belgisch niveau, vooral in de postindustriële arrondissementen van Henegouwen.
Figuur 1. Gemiddelde jaarlijkse groei van het BBP in volume in de Belgische arrondissementen tussen 2003 en 2023, uitgedrukt in %
Opmerking voor de lezer: gemiddelde jaarlijkse groei voor België: 1,7 % per jaar.
Bronnen: INR (Regionale rekeningen), 2025; Eurostat, 2021; berekeningen BISA
- 1 De statistieken van het INR omtrent de regionale rekeningen worden op drie detailniveaus gepublicee (...)
6De vertraagde groei in het BHG valt voornamelijk te verklaren door de ontwikkeling van de economische activiteit op sectorniveau1. In de studie werden twee grote oorzaken geïdentificeerd.
- 2 Waarbij het effect van de inflatie in deze periode geneutraliseerd werd.
7Bepaalde activiteitensectoren hebben de afgelopen twintig jaar een neergang gekend in België, vooral door de digitale transitie. Denk bijvoorbeeld aan telecommunicatie, postdiensten, reclame, marktonderzoek en reisbureaus. Deze activiteiten waren echter voor een groot deel geconcentreerd in het BHG. De telecommunicatiesector is daar een sprekend voorbeeld van: terwijl deze sector in 2003 nog bijna 7 % van de toegevoegde waarde van het BHG vertegenwoordigde, is dat aandeel in 2023 teruggevallen tot slechts 3 %. In de periode 2003-2023 is de telecomactiviteit gehalveerd in het BHG2.
8De desindustrialisering heeft zich voortgezet in het BHG (TW van -34 % tussen 2003 en 2023) en in België (TW van -4 % tussen 2003 en 2023). Op Belgisch niveau wordt dit beperkt door de sterke groei van de farmaceutische sector (TW van +153 % tussen 2003 en 2023 in België). In 2023 zal de industrie nog maar goed zijn voor 5 % van de TW in het BHG. Als we de industrie afbakenen tot de sectoren met een productieve activiteit in het BHG, vertegenwoordigt de productieve industriële activiteit maar hoogstens 2 % van de TW in het BHG.
9De terugval van de economische groei is vooral toe te schrijven aan de zwakkere groei van expansieve sectoren, met name in de sector van de commerciële diensten.
10Enerzijds zijn consumptiegerichte activiteiten, zoals de detailhandel, de horeca of andere diensten voor personen (bijvoorbeeld niet-medische zorg), minder sterk gegroeid in het BHG. Deze evolutie stelt de aantrekkelijkheid van Brussel als het belangrijkste handelscentrum van het land in vraag.
11Anderzijds lieten nagenoeg alle diensten aan ondernemingen en de informatie- en communicatiesector (telecommunicatie niet meegerekend, zie hoger) – met uitzondering van juridische, boekhoudkundige en consultancyactiviteiten en hoofdkantoren (zie verder) – in het BHG een zwakkere groei optekenen dan in de rest van het land. Dat is paradoxaal aangezien deze activiteiten, die vooral in kantoren uitgeoefend worden, perfect compatibel zijn met een stedelijke omgeving. Deze paradox werd eerder al vastgesteld door Lennert en Van Criekingen [2003].
12Andere economische sectoren zijn in het BHG dan weer sneller gegroeid dan in de rest van het land. Deze sectoren, die alsmaar zwaarder doorwegen in de gewestelijke economie, houden nauw verband met de uitoefening van economische en politieke macht en met de verschillende functies van Brussel als hoofdstad.
13Aan de ene kant vormen niet-handelsactiviteiten tegenwoordig de belangrijkste economische sector in het Brussels Gewest. Ze zijn goed voor een vierde van de toegevoegde waarde (TW) en omvatten enerzijds de diensten voor personen, vooral in de medische, sociale en onderwijssector (11,4 % van de TW) en anderzijds bestuur van de staat (13,4 %). Daarnaast is er nog de verenigingssector (2 %), die een sterke groei kent, evenals de activiteiten van de internationale instellingen, die niet opgenomen worden in de nationale en regionale rekeningen van België. Voor de economische activiteit van het BHG wordt er dus geen rekening gehouden met de toegevoegde waarde van de 50 000 mensen die werkzaam zijn bij internationale instellingen in het BHG3. Met andere woorden, het economisch belang van de politieke leidinggevende functie van het Brussels Gewest wordt onderschat.
14Aan de andere kant blijft de economische leidinggevende functie geconcentreerd in het BHG. De juridische, boekhoudkundige, consultancy- en bedrijfsbeheeractiviteiten kenden een sterkere groei in het BHG (TW van +93 % tussen 2003 en 2022) dan in de rest van het land (+78 % in België). De groei van deze activiteiten hangt onder andere samen met het feit dat bedrijven hun leidinggevende en strategische functies steeds vaker uitbesteden, waarbij meer een beroep gedaan wordt op consultancy en managementvennootschappen voor leidinggevend personeel. Deze activiteiten vertegenwoordigen nu 8,9 % van de TW in het BHG, tegenover 8,7 % in Vlaanderen en 6 % in Wallonië. Het BHG blijft ook het belangrijkste financiële centrum van België: in 2022 waren de financiële diensten goed voor 18 % van de TW.
15De Brusselse grootstedelijke regio blijft het belangrijkste economisch centrum van België. Er is echter nog altijd een verschil in dynamiek tussen het centrum (het BHG) en de rand van de Brusselse grootstedelijke regio, zoals reeds vastgesteld door Thisse en Thomas [2010]. Daardoor zijn de economische structuren van het BHG en de Brusselse rand de afgelopen twintig jaar duidelijker van elkaar gaan verschillen. Dit komt vooral door de specialisatie van het BHG in bepaalde activiteiten in vergelijking met de rest van de Brusselse GR, maar ook in vergelijking met de rest van het land.
16Om meer inzicht te krijgen in deze economische differentiatie en de vastgestelde terugval van de economische groei, werd in het kader van de studie een grondige sectorale analyse uitgevoerd. Daaruit bleek dat er zich de afgelopen twintig jaar vier grote tendensen afgetekend hebben volgens een originele classificatie van de economische sectoren die specifiek is voor het BHG (zie Tabel 2):
-
- 4 Dit omvat ook de bouwsector, waarvan het aandeel in de TW van het BHG stabiel gebleven is tussen 20 (...)
de absolute afname van de activiteiten van de vroegere staatsmonopolies en de industrie, waardoor goederenproductie4 en netwerkdiensten minder belangrijk geworden zijn voor de TW van het BHG;
-
de relatieve afname, die over het algemeen verband houdt met een zwakkere groei in het BHG, van bijna alle activiteiten op het vlak van commerciële diensten, logistiek en transport;
-
de sterkere toename van de niet-commerciële diensten voor personen in het BHG, die een groter aandeel in de TW van het BHG vertegenwoordigen;
-
de gestage groei van de activiteiten die verband houden met bestuur van de staat, bedrijfsbeheer en financiële diensten, die inmiddels goed zijn voor 42,7 % van de TW van het BHG.
Tabel 2. Verdeling van de bruto toegevoegde waarde die in het BHG gegenereerd werd in 2003 en 2022 volgens het type activiteit en de ruimtelijke spreiding van de activiteit
|
Sectorcategorie
|
Aan welke ruimte is de productie van toegevoegde waarde gekoppeld?
|
Aandeel van de TW van het BHG in 2003
|
Aandeel van de TW van het BHG in 2022
|
Aandeel van de TW in de rest van België (2003)
|
Aandeel van de TW in de rest van België (2022)
|
|
Activiteiten van hoofdkantoren of openbaar bestuur in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
|
|
Bestuur van de staat
|
Bestuur van een gebied
|
12,9 %
|
15,5 %
|
7,0 %
|
6,4 %
|
|
Bedrijfsbeheer
|
Administratie van bedrijven die soms elders gevestigd zijn
|
5,4 %
|
8,9 %
|
6,1 %
|
7,9 %
|
|
Beheer van industriële bedrijven (hoofdkantoren)
|
In het BHG behoren deze activiteiten tot de industrie, maar hebben ze uitsluitend betrekking op activiteiten van hoofdkantoren, dus voor het beheer van de bedrijfsproductie
|
3,5 %
|
3,2 %
|
N.V.T.
|
N.V.T.
|
|
Financiële diensten
|
Beheer van de financiële markten, voornamelijk op Belgisch niveau
|
16,4 %
|
18,3 %
|
2,8 %
|
3,2 %
|
|
Internationale instellingen
|
De toegevoegde waarde die gegenereerd wordt door de 50 000 internationale ambtenaren die in het BHG werken, is niet opgenomen in de regionale rekeningen (van het BHG).
|
N.V.T.
|
N.V.T.
|
N.V.T.
|
N.V.T.
|
|
Economische activiteiten die inspelen op de lokale vraag
|
|
Industrieën en netwerkdiensten
|
Industriële activiteiten rond het uitbaten van netwerken die diensten leveren aan burgers en bedrijven
|
7,5 %
|
3,5 %
|
1,5 %
|
1,6 %
|
|
Niet-commerciële diensten
|
Activiteiten gericht op het verlenen van openbare diensten aan de lokale bevolking en aan bezoekers
|
9,2 %
|
11,1 %
|
13,9 %
|
14,6 %
|
|
Commerciële diensten voor personen
|
Dienstverlenende activiteiten voor consumenten, waarbij de nabijheid van deze laatste essentieel is
|
8,1 %
|
6,7 %
|
8,8 %
|
7,5 %
|
|
Commerciële economische activiteiten waarbij een goed en/of een dienst geproduceerd en vervoerd wordt via een vestiging in het BHG
|
|
Transport en logistiek
|
Het verbinden van productie- en/of consumptiegebieden
|
13,9 %
|
11,0 %
|
14,7 %
|
14,5 %
|
|
Goederenproductie
|
Productielocatie van het belangrijkste goed (productiefaciliteit), met inbegrip van bouwactiviteiten
|
7,7 %
|
4,4 %
|
30,0 %
|
24,5 %
|
|
Diensten aan bedrijven
|
Productielocatie van de belangrijkste dienst (kantoren)
|
9,4 %
|
9,7 %
|
6,5 %
|
9,9 %
|
|
Economische activiteit als gevolg van de diensten die door het vastgoedpark geleverd worden
|
|
Economie die voortvloeit uit vastgoed
|
Woonplaats van de eigenaars van het Brusselse en Belgische vastgoedpark
|
5,9 %
|
7,7 %
|
8,8 %
|
10,0 %
|
Bronnen: INR (Regionale rekeningen), 2025; berekeningen BISA
17Aangezien er geen rekening gehouden wordt met de activiteit van de internationale instellingen en de vastgoedactiviteit (die geen economische activiteit is in de klassieke betekenis van het woord), zijn de bestuurs- en beheersactiviteiten, die verband houden met het politieke en economische bestuur op Belgisch en internationaal niveau, tegenwoordig goed voor de helft van de economische activiteit in het BHG.
18Ondanks de zwakke groei gedurende de voorbije twintig jaar blijft de economische activiteit zeer belangrijk in het BHG, en daar profiteert de rest van het land uiteindelijk ook mee van [Departementen Studiën en Algemene statistiek, 2025]. Een groot deel van deze economische activiteit in het BHG houdt immers verband met bestuur, beheer en dienstverlening op het Belgisch grondgebied (Tabel 2). Daaruit volgt dat de Brusselse economische activiteit, die gespecialiseerd is in het politiek en economisch bestuur, steeds meer verweven is met en/of complementair wordt aan de rest van België.
De auteur wil graag de mensen bedanken die de Fact Sheet en het Cahier van het BISA nagelezen hebben en suggesties gegeven hebben om de kwaliteit van de documenten te verbeteren.