1In een context van toenemende bestaansonzekerheid en een alsmaar moeilijkere toegang tot huisvesting is het nauwkeurig in kaart brengen van dak- en thuisloosheid een cruciale uitdaging geworden om zowel de mensen op het terrein als de beleidsmakers beter te kunnen oriënteren. Dak- en thuislozen glippen immers vaak door de mazen van de officiële statistieken, vooral wanneer ze in informele woonvormen verblijven. Om dit gebrek aan gegevens aan te pakken, organiseert Bruss’help om de twee jaar een dak- en thuislozentelling. Op basis van de Europese ETHOS Light-typologie bestrijkt de telling een groot aantal vormen van woononzekerheid, die veel meer omvatten dan enkel de mensen die op straat slapen (figuur 1).
2Deze factsheet vat de belangrijkste resultaten van de recentste telling samen: kerncijfers, uitgelichte profielen en gevolgen voor het sociaal beleid.
Figuur 1. ETHOS Light-typologie aangepast aan de Brusselse context
|
ETHOS Light-categorie
|
Woonsituatie
|
|
1. Personen die in de openbare ruimte leven
|
Openbare ruimten (treinstations, metrostations, parkings, enz.) of buitenruimten (straat, groene ruimten, enz.)
|
|
2. Personen in noodaccommodatie
|
Nachtopvang, noodaccommodatiecentra of crisisopvang
|
|
3. Personen in een opvangtehuis
|
3.1. Onthaaltehuizen
3.2. Transitwoningen
3.3. Sociale voorzieningen in hotels
|
|
4. Personen die een instelling verlaten
|
4.1. Gezondheidsinstellingen
4.2. Strafinrichtingen
4.3. Structuren voor asielzoekers
|
|
5. Personen die in niet-conventionele huisvesting wonen
|
5.1. Kraakpanden
5.2. Onderhandelde bewoningen
5.3. Niet-erkende accommodatiestructuren
|
|
6. Personen die tijdelijk bij vrienden of familie wonen
|
Conventionele huisvesting, maar die niet de gewone verblijfplaats is
|
|
7. Met uithuiszetting bedreigde personen
|
Uitvoering van een beslissing tot uithuiszetting
|
3De Brusselse telling is gebaseerd op een samenwerking tussen professionals, vrijwilligers en partners uit diverse sectoren (gezondheidszorg, vervoer, preventie, politie en OCMW’s). Deze actoren zijn betrokken bij de identificatie van de structuren, de verzameling van de gegevens en de analyse van de resultaten [Quittelier, Horvat 2019]. De Brusselse telling hanteert een gemengde methode die bestaat uit een combinatie van een nachtelijke telling, institutionele gegevens en enquêtes. Zo worden ook moeilijk te documenteren situaties gedekt, zoals kraakpanden en niet-erkende structuren.
4Telling van personen in de openbare ruimte: op de avond van de telling doorkruisen teams tussen 23 uur en middernacht het Brussels Gewest volgens zones die bepaald zijn op basis van de expertise van maatschappelijk werkers.
5Gegevens van opvangstructuren: de opvang-, accommodatie-, zorg- en preventiestructuren, met inbegrip van niet-erkende actoren, geven hun cijfers door.
6Vragenlijsten: tot slot wordt elke structuur die dak- en thuislozen ondersteunt, gevraagd om een individuele vragenlijst in te vullen voor al hun doelgroepen. Deze vragenlijst is dezelfde op nationaal niveau en werd ontwikkeld door de teams van de KU Leuven [Mertens et al., 2025].
7Van de vragenlijsten die de structuren ingevuld hebben, werden er 4 553 geselecteerd voor analyse. De verdeling van de vragenlijsten per ETHOS-categorie komt in grote lijnen overeen met de telling die op straat uitgevoerd werd, hoewel sommige groepen oververtegenwoordigd kunnen zijn afhankelijk van het profiel van de deelnemende structuren. Omgekeerd zijn meer precaire of minder zichtbare situaties, zoals de openbare ruimte (ETHOS 1) of niet-conventionele huisvesting (ETHOS 5), nog altijd ondervertegenwoordigd, omdat ze minder in contact staan met diensten of moeilijker te documenteren zijn.
8Deze beperkingen herinneren eraan dat de vragenlijsten wel hun nut hebben, maar ze slechts een deel van het fenomeen van dak- en thuisloosheid in kaart brengen, en dat het interessant is om verschillende benaderingen te combineren tijdens de telling.
Figuur 2. Vergelijking van het aantal getelde personen volgens de verzamelmethode: kwantitatieve resultaten (gegevens + straattelling) en vragenlijsten
9In de nacht van 6 op 7 november 2024 werden 9 777 dak- en thuislozen geteld in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (volgens de verzamelde kwantitatieve gegevens), wat overeenkomt met 7,8 per 1 000 inwoners. Dit cijfer ligt aanzienlijk hoger dan in Vlaanderen (1,08 ‰) en Wallonië (2,97 ‰) en maakt de omvang van het fenomeen in Brussel duidelijk [Mertens et al., 2025].
Figuur 3. Aantal getelde mensen per woonsituatie
Bronnen: straattelling en gegevens van opvangstructuren
- 1 De Brussels Deal is een cofinanciering tussen de federale overheid en het Brussels Hoofdstedelijk G (...)
10Dat er alsmaar meer dak- en thuislozen in de openbare ruimte geteld worden, met enkel een onderbreking in 2020 (figuur 4), toont aan dat de meest extreme vormen van dak- en thuisloosheid toenemen. Het aantal mensen dat in noodopvangvoorzieningen verblijft, kende een nog sterkere stijging, en dan vooral de afgelopen twee jaar door de Brussels Deal1.
11Het aantal personen in opvangtehuizen blijft daarentegen relatief stabiel omwille van de beperkte opvangcapaciteit. Terwijl de onthaaltehuizen in 2008 nog 45 % van de opvang vertegenwoordigden, zijn ze nu nog maar goed voor 9 %. Dit beperkt de toegang tot duurzame psychosociale ondersteuning en maakt het moeilijker om mensen duurzaam uit de dak- en thuisloosheid te laten uitstromen.
12De uitstroom uit instellingen wordt nu duidelijker in kaart gebracht dankzij een betere documentatie.
13De niet-conventionele huisvesting is de categorie die het sterkst vertegenwoordigd is, maar blijft moeilijk meetbaar wegens haar vluchtige karakter. Dat deze categorie gestegen is, komt deels door een nauwkeurigere identificatie van kraakpanden, gereguleerde bezettingen en niet-erkende structuren (NEAS).
14Tot slot kent het verblijf bij derden, dat pas in 2022 in de telling opgenomen werd, een stijging die vooral toe te schrijven is aan de grotere deelname van OCMW’s aan de gegevensverzameling. Toch blijft deze vorm van dak- en thuisloosheid zwaar onderschat, omdat ze moeilijk zichtbaar en te kwantificeren is.
Figuur 4. Evolutie van het aantal getelde personen per woonsituatie van 2008 tot 2024
Bronnen: straattelling en gegevens van opvangstructuren
15Hoewel mannen de meerderheid van de ingevulde vragenlijsten vertegenwoordigen, moeten deze resultaten geïnterpreteerd worden in het licht van het onderzoek naar dak- en thuisloosheid bij vrouwen [Reeve, 2008; Paquot, 2022]. Uit deze studies blijkt dat dak- of thuisloze vrouwen vaak strategieën ontwikkelen om hun situatie te proberen verbergen, of vaker gebruikmaken van informele oplossingen om te vermijden dat ze op straat terechtkomen, ter bescherming tegen gendergerelateerd geweld. Deze dynamieken hebben een invloed op de zichtbaarheid van vrouwen in de tellingen.
Figuur 5. Verdeling naar gender
Bron: vragenlijsten
16De gegevens van de telling wijzen op een aanhoudende toename van het aantal minderjarigen sinds 2018, wat bevestigt dat dak- en thuisloosheid ook kinderen en gezinnen treft. Daarentegen zijn er weinig niet-begeleide minderjarigen jonger dan 18 jaar. Wel dient opgemerkt te worden dat via de vragenlijsten van hun ouders 1 272 begeleide minderjarigen geteld werden. Aangezien zij zelf geen vragenlijst ingevuld hebben, worden ze niet weergegeven in figuur 6, waarvan het demografisch profiel voornamelijk gericht is op middelbare leeftijdscategorieën.
Figuur 6. Verdeling naar leeftijd
Bron: vragenlijsten
17Het aanzienlijke aandeel EU-onderdanen roept vragen op (figuur 7), vooral in een context van vrij verkeer van personen. Deze personen hebben tijdelijk het recht om legaal in België te verblijven. Velen hopen snel werk te vinden, maar worden geconfronteerd met ontoegankelijke huisvestingsvoorwaarden (hoge huurprijzen, geen borgsteller en administratieve onzekerheid) en sociale breuken vanaf hun aankomst [Striano, 2022]. Bij gebrek aan ondersteuning kunnen deze trajecten snel leiden tot dak- of thuisloosheid.
18De categorie van personen die als staatloos geregistreerd staan, moet bovendien met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Vaak gaat het wellicht om mensen zonder geldig verblijfsdocument.
Figuur 7. Verdeling naar nationaliteit
Bron: vragenlijst
19Onder de niet-Belgische daklozen waarvoor een vragenlijst ingevuld werd, beschikte 25,3 % niet over een geldig verblijfsdocument, wat de omvang van dak- en thuisloosheid in verband met een onregelmatige administratieve situatie duidelijk maakt.
207,4 % bevond zich in een lopende procedure, vaak in afwachting van een beslissing, met voorlopige documenten die slechts een beperkte toegang tot rechten garanderen. 10,4 % beschikte over een tijdelijk verblijfsdocument, gekoppeld aan specifieke omstandigheden (subsidiaire bescherming, gezinshereniging, medische redenen, enz.). Hoewel deze status een zekere toegang tot rechten biedt, is die onderhevig aan regelmatige verlengingen, wat administratieve onderbrekingen met zich mee kan brengen.
Figuur 8. Verdeling naar verblijfsstatus (uitgezonderd Belgen en personen met een onbekende nationaliteit)
Bron: vragenlijst
21De overgrote meerderheid van de ondervraagden zijn alleenstaanden zonder kinderen. Deze gegevens bevestigen dat dak- en thuisloosheid overwegend individueel ervaren wordt, wat ook deels te verklaren valt door het effect van migratietrajecten, die vaak alleen ondernomen worden.
22De meeste eenoudergezinnen bestaan voornamelijk uit alleenstaande vrouwen met kinderen (90,5 % van de getelde mensen in deze situatie zijn vrouwen). Koppels, met of zonder kinderen, zijn nog altijd erg in de minderheid, wellicht door het gebrek aan opvangvoorzieningen die op deze situaties afgestemd zijn.
Figuur 9. Verdeling naar de samenstelling van het huishouden
Bronnen: straattelling en gegevens van opvangstructuren
23De analyse van de soorten inkomens geeft niet het aantal personen of vragenlijsten weer, aangezien elke persoon meerdere bronnen van inkomsten kon aangeven. Aan de hand van deze gegevens (vermeldingen) kunnen we wel tendensen vaststellen op het vlak van kansarmoede.
24Onder de personen van wie informatie over het inkomen verzameld werd, heeft 36,9 % geen officieel inkomen. Dit wijst op een situatie van uitsluiting die de toegang tot huisvesting sterk beperkt.
25Het leefloon is de belangrijkste bron van levensonderhoud (38,8 %), wat de centrale rol van de OCMW’s in het voorzien in basisbehoeften bevestigt.
26Slechts 4,8 % van de personen verklaart een inkomen uit betaald werk te ontvangen, wat de vele obstakels voor de professionele inschakeling van dak- en thuislozen illustreert.
Figuur 10. Verdeling naar type inkomen (vermeldingen)
Bron: vragenlijsten
27Van de genoemde oorzaken van het verlies van huisvesting (waarbij de respondenten meerdere oorzaken konden aangeven) blijkt migratie de vaakst voorkomende oorzaak te zijn (32 %). Dit illustreert de kwetsbaarheid van migranten, vooral wanneer ze geen verblijfsvergunning hebben. Het gebrek aan legale huisvestingsmogelijkheden, administratieve belemmeringen en een beperkte toegang tot welzijnsdiensten zijn factoren die bijdragen aan deze situatie [Demaerschalk et al., 2018].
28In het algemeen tonen deze cijfers aan dat het verlies van een woning gewoonlijk niet te wijten is aan één oorzaak. Het is zelden het gevolg van één enkele gebeurtenis [Mayock en Sheridan, 2012]. Het is eerder het resultaat van een combinatie van meerdere factoren die samen leiden tot instabiliteit op het vlak van huisvesting en terugkerende dak- en thuisloosheid [De Decker en Segers, 2014].
Figuur 11. Verdeling naar oorzaak van de dak- en thuisloosheid (vermeldingen)
Bron: vragenlijsten
- 2 Binnen deze groep (n = 1 284) geven 328 personen (8,95 %) aan al meer dan twee jaar geen stabiele w (...)
29Onder de 3 665 personen van wie de ETHOS Light-categorie bekend was tijdens de nacht van de telling, geven de mensen die in noodopvangstructuren verblijven (ETHOS 2) het vaakst aan dat ze al lange tijd geen woning meer hebben. Zo heeft een kwart2 van de mensen in noodopvang al meer dan een jaar geen vaste woonst, wat het idee tegenspreekt dat deze voorzieningen uitsluitend bedoeld zijn voor een kortdurend verblijf.
30Deze bevinding komt overeen met het onderzoek naar de trajecten in de noodopvang. Verschillende studies wijzen op het risico van institutionalisering van dakloosheid wanneer kortetermijnoplossingen verlengd worden door een gebrek aan structurele alternatieven [Pleace, 2016; Serme-Morin et al., 2022].
Figuur 12. Verdeling naar duur van de dak- en thuisloosheid
Bron: vragenlijsten
31De resultaten van deze editie bevestigen een gestage toename van het aantal dak- en thuislozen, gekenmerkt door vaak langdurige trajecten en een grote heterogeniteit van de profielen. Deze evolutie valt onder meer te verklaren door de moeilijkheid om uit de noodopvang te geraken, die wegens een gebrek aan alternatieven vaak lang duurt. Daarnaast zijn oplossingen gericht op integratie, zoals onthaaltehuizen en transitwoningen, nog altijd beperkt, waardoor ze niet aan de vraag kunnen voldoen en geen duurzame uitwegtrajecten kunnen bieden.
32De talrijke aanwezigheid van mensen zonder verblijfsvergunning, voor wie de toegang tot huisvesting en rechten beperkt is, versterkt deze dynamiek nog. Gezien de structurele ontoereikendheid van het federale opvangnetwerk wenden zij zich tot noodopvang, waartoe velen standaard hun toevlucht beginnen te nemen.
33Een telling beschrijft niet alleen een situatie, ze zet ook iets in beweging. Ze dwingt overheden om “rekenschap af te leggen” [Drilling et al., 2020] en om de prioriteiten te herbekijken. Daarnaast biedt ze de sector handvatten om de realiteit op het terrein te benoemen en zo te pleiten voor een beleid dat gebaseerd is op noden en rechten. Alleen zo kunnen we afstappen van een logica van louter crisisbeheer en duurzame trajecten uit dak- en thuisloosheid uitbouwen.
We willen graag de 400 professionals en vrijwilligers bedanken die meegewerkt hebben aan de verzameling van de gegevens en aan de organisatie en uitvoering van de diepgaande enquêtes. We willen ook de overheidsinstanties bedanken voor hun actieve deelname en hun betrokkenheid die met elke editie toeneemt.