Navigation – Plan du site

AccueilPublicationsFact Sheets2026Visies op de Brusselse economie. ...

2026
214

Visies op de Brusselse economie. Empirische analyse van convergenties en divergenties

Brussels Studies fact sheet
Visions de l’économie bruxelloise. Une analyse empirique des convergences et divergences
Visions of the Brussels economy. An empirical analysis of consensus and disagreement
Sandrine Meyer et Marek Hudon
Traduction de Annelies Verbiest (AV Translations)
Cet article est une traduction de :
Visions de l’économie bruxelloise. Une analyse empirique des convergences et divergences [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
Visions of the Brussels economy. An empirical analysis of consensus and disagreement [en]

Résumés

La Région de Bruxelles-Capitale fait face à une multitude de défis structurels, parmi lesquels les enjeux économiques occupent une place centrale. Dans ce contexte, la définition d’une vision cohérente du développement économique régional constitue un objet de débat important. Ce texte s’inscrit dans cette réflexion en proposant une analyse empirique des principales représentations et priorités qui structurent les discours sur l’économie bruxelloise. À l’aide d’une méthodologie bien établie, la Q methodology, nous analysons les convergences et divergences entre les différentes visions exprimées par une série d’acteurs économiques, sociaux et institutionnels de la Région de Bruxelles-Capitale, en mettant en lumière les principales lignes de structuration du débat autour des enjeux actuels et futurs du développement économique régional. Réalisée dans un contexte institutionnel marqué par la longue période postélectorale ouverte à la suite des élections régionales du 9 juin 2024, notre étude entend apporter une contribution analytique au débat sur l’avenir de l’économie bruxelloise, en documentant les visions qui coexistent au sein du champ régional.

Haut de page

Notes de la rédaction

Om de figuren in een betere resolutie te bekijken, raadpleegt u het artikel online en klikt u op “Origineel” onder elke figuur.

Texte intégral

1. Contextualisering

1Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest staat voor tal van structurele uitdagingen, waarbij de economische belangen een centrale plaats innemen. In deze context vormt het definiëren van een coherente visie op de gewestelijke economische ontwikkeling een belangrijk voorwerp van debat. Deze tekst past in die reflectie door een empirische analyse te maken van de belangrijkste voorstellingen en prioriteiten die het discours over de Brusselse economie structureren.

2Op basis van originele gegevens verzameld bij economische, sociale en institutionele actoren in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest onderzoekt de studie1 waar deze factsheet op gebaseerd is hoe deze actoren de huidige en toekomstige uitdagingen van de gewestelijke economische ontwikkeling benaderen. Met behulp van een beproefde werkwijze, de Q methodology [Watts en Stenner, 2005; Barry en Proops, 1999], analyseren we de convergenties en divergenties tussen de verschillende uitgedrukte visies, waarbij we de belangrijkste structurele lijnen van het debat belichten. Het doel is de onderliggende logica van elk standpunt te identificeren en elementen aan te reiken die de collectieve reflectie over de belangrijkste uitdagingen kunnen voeden.

3Onze studie, die uitgevoerd werd in een institutionele context gekenmerkt door de lange nasleep van de gewestelijke verkiezingen van 9 juni 2024, wil een analytische bijdrage leveren aan het debat over de toekomst van de Brusselse economie door de visies te schetsen die binnen het Gewest naast elkaar bestaan.

2. Werkwijze

4Zoals samengevat door Fransolet et al. [2025] combineert de Q methodology kwalitatieve en kwantitatieve benaderingen [Brown, 1996] om de visies van de verschillende belanghebbenden systematisch in kaart te brengen. Deze methodologie werd ontworpen om subjectiviteit op een gestructureerde manier te bestuderen [Brown, 1980; Watts en Stenner, 2012], door niet alleen de mening van de deelnemers in kaart te brengen, maar ook hoe zij ideeën rangschikken en met elkaar in verband brengen [Hudon et al., 2025].

5Zo wordt het ook mogelijk om marginale of weinig bekende standpunten te belichten met behoud van de interpretatieve rijkdom van kwalitatief onderzoek [Zabala et al., 2018]. Deze methode onthult uiteenlopende visies, helpt spanningen af te bakenen door de vinger te leggen op punten van onenigheid, en werpt een licht op onverwachte overeenkomsten tussen belanghebbenden die op het eerste gezicht lijnrecht tegenover elkaar lijken te staan. Daarmee is het een interessant instrument om te komen tot een politieke consensus, zelfs bij gebrek aan een volledig akkoord in sterk gepolariseerde contexten [Webler et al., 2009; Niemeyer en Dryzek, 2007].

6De Q method bestaat uit een reeks opeenvolgende stappen [Cools et al., 2012; Lefin en Boulanger, 2007; Davies en Hodge, 2007; Barry en Proops, 1999]:

  1. Samenstelling van de steekproef (“Q-Sample”): de enquête werd gericht aan personen die op de lijst van actoren in de Brusselse economie staan (lijst beschikbaar in de bijlage).

    • 2 Doorgaans bevatten Q-Sets tussen de 40 en 80 stellingen [Zabala et al., 2018; Cools et al., 2012; W (...)

    Formulering en selectie van stellingen om voor te leggen aan de steekproef (“Q-Set”): een eerste reeks stellingen opgesteld op basis van literatuuronderzoek werd besproken, gewijzigd en aangevuld tijdens verkennende interviews met experts ter zake [Davies en Hodge, 2007]: Caroline Daux en Stéphanie Sauvage (Brussel Economie en Werkgelegenheid), Lisa Isnard (BECI), Magali Verdonck (ULB-DULBEA) en Ariane Wautelet (Innoviris). Uiteindelijk kwamen uit dit proces 49 stellingen naar voren (zie Tabel 10: Gemiddelde score (kolommen A, C en E) en rangschikking (kolommen B, D en F) van elk van de stellingen per visie, en globale score van de stelling bij de 45 deelnemers (kolom G)), die de lijst met stellingen (“Statements”) van onze enquête (onze “Q-Set”) vormden2.

    • 3 Zie bijlage.

    Verzending van de enquête en verzameling van de rangschikkingen van de stellingen (“Q-Sorts”) door de respondenten: in december 2025 werden 72 verzoeken om de enquête online in te vullen via Q method Software per e-mail verstuurd naar de directies van de verschillende vooraf geïdentificeerde actoren en, indien van toepassing, naar de adjunct-directie of sectordirectie belast met economische bevoegdheden3. Er werden twee herinneringen verstuurd. De respondenten gaven eerst hun standpunt aan over elk van de 49 stellingen (“Ik ga akkoord”, “Ik ben neutraal” of “Ik ga niet akkoord”). Daarna moesten ze de 49 stellingen ten opzichte van elkaar rangschikken.

  2. Analyse van de hoofdcomponenten en identificatie van de type-idealen (factoren)

  3. Beschrijving en interpretatie van de resultaten.

3. Resultaten

3.1. Steekproef van respondenten

7De enquête werd afgesloten op 16 december 2025 om 12.00 uur met 45 geregistreerde volledige antwoorden. Hoewel de responsgraad varieert per type actor bedraagt de globale responsgraad 62 %, wat een aanzienlijk percentage is voor een enquête als deze.

8Alleen het type actor is bekend, aangezien de antwoorden anoniem zijn. De steekproef van respondenten bestaat dus uit:

  • 17 vertegenwoordigers van Brusselse besturen (37,8 %),

  • 8 vertegenwoordigers van ondernemings- of sectorfederaties (17,8 %),

  • 6 vakbondsvertegenwoordigers (13,3 %),

  • 4 vertegenwoordigers van de sector van de sociale economie (8,9 %),

  • 4 vertegenwoordigers van de sector van de economische verenigingen (8,9 %) en

  • overige“ vertegenwoordigers, namelijk de gewestelijke incubatoren of Knowledge Transfer Offices (KTO's) van de Brusselse universiteiten (13,3 %).

3.2. Totaalscores en gemiddelde scores van de stellingen

9De totaalscore van elke stelling wordt berekend door de punten op te tellen die verbonden zijn aan de positionering van de respondenten ten opzichte van de stellingen en de relatieve rangschikking die zij daarvan gemaakt hebben (“Q-Sort”)4. Deze totaalscores worden weergegeven in kolom G van Tabel 10: Gemiddelde score (kolommen A, C en E) en rangschikking (kolommen B, D en F) van elk van de stellingen per visie, en globale score van de stelling bij de 45 deelnemers (kolom G), verderop in het artikel.

  • 5 De gemiddelde score komt overeen met de totaalscore voor de bewering (kolom G van Tabel 10), gedeel (...)

10De 10 stellingen met de hoogste gemiddelde scores5 (akkoord met de stelling), voor de 45 deelnemers samen, zijn de volgende:

Tabel 1. De 10 stellingen met de hoogste gemiddelde scores voor de 45 deelnemers samen

Stelling

Gemiddelde score

s24

De federale overheid moet haar financiële participatie verhogen in de kosten die het Gewest maakt als meervoudige hoofdstad (politie en veiligheid, mobiliteit, opvang van mensen zonder papieren, enz.).

2,40

s14

De prioriteit van het Gewest moet het verhogen van de werkgelegenheidsgraad van de Brusselaars zijn.

1,62

s11

Een nieuw mechanisme voor het delen van rijkdom die in Brussel gecreëerd wordt, is onontbeerlijk.

1,58

s8

Overheidssteun aan Brusselse ondernemingen moet op voorwaarde van (sociale en ecologische) duurzaamheid zijn.

1,56

s36

De ontwikkeling van hergebruiks- en recyclageactiviteiten (urban mining, afval- en waterbeheer) moet geïntensiveerd worden in het Gewest.

1,42

s22

De gemeentelijke en gewestelijke fiscaliteit moet activiteiten bevorderen die lokale werkgelegenheid creëren.

1,40

s30

Publiek-private partnerschappen moeten in Brussel een sterkere maatschappelijke doelstelling hebben (sociaal, milieu, innovatie).

1,38

s37

Het Gewest moet de lokale productie en het delen van hernieuwbare elektriciteit op zijn grondgebied ondersteunen.

1,31

s10

Het versterken van de economische samenwerking met de andere gewesten op het gebied van mobiliteit moet prioriteit krijgen.

1,13

s4

De Brusselse economie veerkrachtiger maken tegen meervoudige crisissen (gezondheid, energie, klimaat, enz.) zal niet gebeuren zonder overheidsingrijpen.

1,11

11Hoewel deze stellingen de meeste bijval kregen van de respondenten, betekent dit niet noodzakelijk dat er eensgezindheid is tussen de verschillende visies. Daarom wordt in het volgende punt een aanvullende analyse gepresenteerd.

12De 10 stellingen met de laagste gemiddelde scores (oneens met de stelling) zijn de volgende:

Tabel 2. De 10 stellingen met de laagste gemiddelde scores voor de 45 deelnemers samen

Stelling

Gemiddelde score

s13

De gewestelijke economische ontwikkelingsstrategie moet voorrang geven aan de digitale sector.

-0,93

s16

Binnen de Brusselse ondernemingen wordt de aanwerving hoofdzakelijk afgeremd door de loonkosten.

-0,96

s19

Het hoger onderwijs zou hervormd moeten worden om beter aan te sluiten bij de behoeften van de ondernemingen.

-1,11

s25

Het Gewest en de Brusselse gemeenten moeten hun belastingen verlagen om aantrekkelijker te worden voor ondernemingen.

-1,36

s9

De economische levensvatbaarheid van een onderneming moet voorrang krijgen op haar engagement op het vlak van (sociale en ecologische) duurzaamheid.

-1,58

s3

Het Gewest moet een congrescentrum zijn

-1,69

s38

Het is een prioriteit om een defensie-industrie te ontwikkelen in het Gewest.

-3,02

s46

De voltooiing van de uitbreiding van de Brusselse metro moet voorrang krijgen in de gewestbegroting.

-3,07

s44

Het mobiliteitsbeleid moet meer ruimte laten voor de auto om economische ontwikkeling te bevorderen.

-3,18

s32

De sociale economie vormt oneerlijke concurrentie voor de traditionele economie in Brussel.

-3,31

13Hoe negatiever de score, hoe sterker men gekant is tegen de stelling. Ook hier moet men indachtig zijn dat deze score, hoe laag ook, niet synoniem is met eensgezindheid binnen de verschillende visies. Dit aspect wordt geanalyseerd in wat volgt.

3.3. Hoofdcomponenten: identificatie van meerdere visies

14De resultaten van de enquête (de rangschikkingen van de 45 deelnemers) werden verwerkt met de open software KADE v1.3.1, waarbij de optie “analyse van de hoofdcomponenten” toegepast werd. Er kwamen vier significante factoren naar voren. Hun bijdrage aan de verklaring van de variantie werd gemaximaliseerd6.

15Aangezien de groep die overeenkomt met Factor 4 slechts drie deelnemers telt (van wie één met een negatieve correlatie), hebben we ons alleen geconcentreerd op de interpretatie van de eerste drie factoren.

Tabel 3. Verdeling van de deelnemers volgens hun activiteitensector en de overheersende visie

Type actor

F1

F2

F3

F4

Totaal

Bestuur

7

4

5

1(-)

17

Andere

2

1

2

1

6

Sociale economie

4

0

0

0

4

Ondernemings- of sectorfederatie

1(-)

5

2

0

8

Verenigingssector

3

0

0

1

4

Vakbond

0

0

6

0

6

Totaal

17

10

15

3

45

Factor 1 – Visie “Systemische economie”

16Deze visie integreert sociale en ecologische doelstellingen in de economie en schrijft een belangrijke rol toe aan de overheid, hetzij door overheidssteun afhankelijk te maken van een duurzaam karakter (sociaal, ecologisch), hetzij door sterkere steun aan de sociale economie en aan hergebruiks- en recyclageactiviteiten. 17 van de 45 deelnemers werden ingedeeld bij deze visie “Systemische economie”. Het gaat om 7 vertegenwoordigers van Brusselse besturen, de 4 vertegenwoordigers van de sector van de sociale economie, 3 van de 4 vertegenwoordigers van de verenigingssector en één vertegenwoordiger van een ondernemings- of sectorfederatie. Die laatste respondent heeft echter een significante negatieve correlatie (en is dus gekant tegen de visie).

17Tabel 4 en 5 bevatten enerzijds de 10 stellingen met de hoogste gemiddelde scores (Z-scores) onder de 17 leden van de groep, en anderzijds de 10 stellingen met de laagste gemiddelde scores.

Tabel 4. Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Systemische economie”

Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Systemische economie” (F1)

F1_Z-score

s8

Overheidssteun aan Brusselse ondernemingen moet op voorwaarde van (sociale en ecologische) duurzaamheid zijn.

1,67

s33

De sociale economie moet meer ondersteund worden door het Gewest.

1,65

s24

De federale overheid moet haar financiële participatie verhogen in de kosten die het Gewest maakt als meervoudige hoofdstad (politie en veiligheid, mobiliteit, opvang van mensen zonder papieren, enz.).

1,53

s36

De ontwikkeling van hergebruiks- en recyclageactiviteiten (urban mining, afval- en waterbeheer) moet geïntensiveerd worden in het Gewest.

1,42

s4

De Brusselse economie veerkrachtiger maken tegen meervoudige crisissen (gezondheid, energie, klimaat, enz.) zal niet gebeuren zonder overheidsingrijpen.

1,33

s41

De dynamiek en werking van de Alliantie Renolution moeten voortgezet worden.

1,26

s30

Publiek-private partnerschappen moeten in Brussel een sterkere maatschappelijke doelstelling hebben (sociaal, milieu, innovatie).

1,18

s37

Het Gewest moet de lokale productie en het delen van hernieuwbare elektriciteit op zijn grondgebied ondersteunen.

1,18

s11

Een nieuw mechanisme voor het delen van rijkdom die in Brussel gecreëerd wordt, is onontbeerlijk.

1,16

s29

Brusselse overheidsopdrachten moeten meer sociale clausules bevatten.

1,07

Tabel 5. Top 10 van de stellingen waarover de visie “Systemische economie” het oneens is

Top 10 van de stellingen waarover de visie “Systemische economie” het oneens is (F1)

F1_Z-score

s13

De gewestelijke economische ontwikkelingsstrategie moet voorrang geven aan de digitale sector.

-0,82

s20

Om de houdbaarheid van de Brusselse overheidsfinanciën te garanderen, moet het Gewest de interne uitgaven van de publieke actoren verminderen.

-0,96

s27

Subsidies aan ondernemingen moeten afgeschaft en vervangen worden door andere mechanismen voor financiële steun, zoals leningen tegen verlaagde rentevoeten, participaties en terugvorderbare voorschotten.

-0,99

s25

Het Gewest en de Brusselse gemeenten moeten hun belastingen verlagen om aantrekkelijker te worden voor ondernemingen.

-1,09

s3

Het Gewest moet een congrescentrum zijn

-1,21

s9

De economische levensvatbaarheid van een onderneming moet voorrang krijgen op haar engagement op het vlak van (sociale en ecologische) duurzaamheid.

-1,26

s46

De voltooiing van de uitbreiding van de Brusselse metro moet voorrang krijgen in de gewestbegroting.

-1,29

s38

Het is een prioriteit om een defensie-industrie te ontwikkelen in het Gewest.

-1,85

s32

De sociale economie vormt oneerlijke concurrentie voor de traditionele economie in Brussel.

-2,01

s44

Het mobiliteitsbeleid moet meer ruimte laten voor de auto om economische ontwikkeling te bevorderen.

-2,34

Factor 2 – Visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt”

18In deze visie is de invloedssfeer van de Staat beperkter en wordt er minder ingegrepen door de overheid. Het verminderen van de overheidsuitgaven – met name via de openbare besturen – krijgt prioriteit, terwijl de loonkosten en de administratieve last genoemd worden als de grootste remmen op de economische ontwikkeling van het Gewest. Deze visie wordt gedeeld door 10 van de 45 deelnemers: 5 vertegenwoordigers van ondernemings- of sectorfederaties, 4 vertegenwoordigers van Brusselse besturen en één “overige” vertegenwoordiger (Brusselse incubator of KTO).

19Tabel 6 en 7 bevatten enerzijds de 10 stellingen met de hoogste gemiddelde scores onder de 10 leden van deze groep, en anderzijds de 10 stellingen met de laagste gemiddelde scores.

Tabel 6. Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt”

Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt” (F2)

F2_Z-score

s23

Het snel terugdringen van de schuldenlast van het Gewest is een prioriteit.

2,12

s14

De prioriteit van het Gewest moet het verhogen van de werkgelegenheidsgraad van de Brusselaars zijn..

1,82

s7

Administratieve vereenvoudiging is prioritair ten opzichte van de begeleiding van ondernemingen.

1,76

s20

Om de houdbaarheid van de Brusselse overheidsfinanciën te garanderen, moet het Gewest de interne uitgaven van de publieke actoren verminderen.

1,53

s16

Binnen de Brusselse ondernemingen wordt de aanwerving hoofdzakelijk afgeremd door de loonkosten.

1,28

s39

Het Gewest moet prioritaire sectoren aanwijzen voor de herinrichting of ontwikkeling van nieuwe industriële, logistieke en productieve sites.

1,16

s25

Het Gewest en de Brusselse gemeenten moeten hun belastingen verlagen om aantrekkelijker te worden voor ondernemingen.

0,86

s48

Het Gewest moet meer aandacht besteden aan betaalbaar wonen om de stadsvlucht van de middenklasse te vermijden.

0,84

s10

Het versterken van de economische samenwerking met de andere gewesten op het gebied van mobiliteit moet prioriteit krijgen.

0,8

s31

Productieve activiteiten (vs dienstensector/tertiaire sector) moeten prioriteit krijgen in de strategie voor economische ontwikkeling van het Gewest.

0,76

Tabel 7. Top 10 van de stellingen waarover de visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt” het oneens is

Top 10 van de stellingen waarover de visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt” het oneens is (F2)

F2_Z-score

s27

Subsidies aan ondernemingen moeten afgeschaft en vervangen worden door andere mechanismen voor financiële steun, zoals leningen tegen verlaagde rentevoeten, participaties en terugvorderbare voorschotten.

-1,14

s28

Brusselse overheidsopdrachten moeten meer milieuclausules bevatten.

-1,15

s29

Brusselse overheidsopdrachten moeten meer sociale clausules bevatten.

-1,21

s33

De sociale economie moet meer ondersteund worden door het Gewest.

-1,37

s3

Het Gewest moet een congrescentrum zijn

-1,45

s46

De voltooiing van de uitbreiding van de Brusselse metro moet voorrang krijgen in de gewestbegroting.

-1,50

s44

Het mobiliteitsbeleid moet meer ruimte laten voor de auto om economische ontwikkeling te bevorderen.

-1,56

s38

Het is een prioriteit om een defensie-industrie te ontwikkelen in het Gewest.

-1,85

s32

De sociale economie vormt oneerlijke concurrentie voor de traditionele economie in Brussel.

-1,87

s12

Burgers moeten betrokken worden bij het bepalen van de economische prioriteiten van het Gewest.

-2,13

Factor 3 – Visie “Herverdelende economie”

20In deze visie nemen de openbare besturen een belangrijkere rol op, met name door een centralere plaats voor de regulering van de verschillende markten. Er wordt opgeroepen tot nieuwe institutionele evenwichten tussen de federale overheid en de gewesten en tot nieuwe financieringsbronnen door het heffen van nieuwe belastingen of bijdragen van bloeiende ondernemingen die in het verleden overheidssteun ontvangen hebben.

2115 van de 45 deelnemers scharen zich achter de visie “Herverdelende economie”. Het gaat om de 6 vakbondsvertegenwoordigers, 5 vertegenwoordigers van Brusselse besturen, 2 vertegenwoordigers van ondernemings- of sectorfederaties, en 2 “overige” vertegenwoordigers (Brusselse incubator of KTO).

22Tabel 8 en 9 bevatten enerzijds de 10 stellingen met de hoogste gemiddelde scores onder de 10 leden van deze groep, en anderzijds de 10 stellingen met de laagste gemiddelde scores.

Tabel 8. Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Herverdelende economie”

Top 10 van de stellingen gesteund door de visie “Herverdelende economie” (F3)

F3_Z-score

s11

Een nieuw mechanisme voor het delen van rijkdom die in Brussel gecreëerd wordt, is onontbeerlijk.

2,14

s24

De federale overheid moet haar financiële participatie verhogen in de kosten die het Gewest maakt als meervoudige hoofdstad (politie en veiligheid, mobiliteit, opvang van mensen zonder papieren, enz.).

1,83

s35

De ontwikkeling van digitale platformen zoals AirBnB, Uber enz. vormt een bedreiging voor het economische weefsel van Brussel. Dit moet beter gereguleerd worden door het Gewest.

1,29

s26

Welvarende ondernemingen die overheidssteun ontvangen hebben, dienen een financiële teruggave aan het Gewest te doen.

1,24

s21

De begrotingssituatie van Brussel vereist de invoering van nieuwe belastingen/heffingen voor gebruikers van het Gewest die geen inwoners zijn.

1,23

s14

De prioriteit van het Gewest moet het verhogen van de werkgelegenheidsgraad van de Brusselaars zijn.

1,19

s28

Brusselse overheidsopdrachten moeten meer milieuclausules bevatten.

1,01

s8

Overheidssteun aan Brusselse ondernemingen moet op voorwaarde van (sociale en ecologische) duurzaamheid zijn.

1

s22

De gemeentelijke en gewestelijke fiscaliteit moet activiteiten bevorderen die lokale werkgelegenheid creëren.

0,95

s34

De horeca en de toeristische aantrekkingskracht van het Gewest zijn van cruciaal belang voor de Brusselse economie en werkgelegenheid.

0,86

Tabel 9. Top 10 van de stellingen waarover de visie “Herverdelende economie” het oneens is

Top 10 van de stellingen waarover de visie “Herverdelende economie” het oneens is (F3)

F3_Z-score

s13

De gewestelijke economische ontwikkelingsstrategie moet voorrang geven aan de digitale sector.

-0,78

s20

Om de houdbaarheid van de Brusselse overheidsfinanciën te garanderen, moet het Gewest de interne uitgaven van de publieke actoren verminderen.

-1,21

s19

Het hoger onderwijs zou hervormd moeten worden om beter aan te sluiten bij de behoeften van de ondernemingen.

-1,31

s38

Het is een prioriteit om een defensie-industrie te ontwikkelen in het Gewest.

-1,38

s25

Het Gewest en de Brusselse gemeenten moeten hun belastingen verlagen om aantrekkelijker te worden voor ondernemingen.

-1,53

s9

De economische levensvatbaarheid van een onderneming moet voorrang krijgen op haar engagement op het vlak van (sociale en ecologische) duurzaamheid.

-1,54

s44

Het mobiliteitsbeleid moet meer ruimte laten voor de auto om economische ontwikkeling te bevorderen.

-1,6

s32

De sociale economie vormt oneerlijke concurrentie voor de traditionele economie in Brussel.

-1,66

s16

Binnen de Brusselse ondernemingen wordt de aanwerving hoofdzakelijk afgeremd door de loonkosten.

-1,81

s46

De voltooiing van de uitbreiding van de Brusselse metro moet voorrang krijgen in de gewestbegroting.

-2,27

4. Consensus en divergenties tussen visies op de Brusselse economie

23Een aanvullende analyse heeft ons in staat gesteld om de stellingen te identificeren die alle drie de visies goedkeuren of verwerpen, en de stellingen waarover de drie visies van mening verschillen.

24Tabel 10 bevat de gemiddelde scores voor elk van de stellingen in elk van de drie visies (Z-score: kolom A, C en E), het rangnummer van de stelling (Rank: kolom B, D en F) in elk van de drie visies, evenals de totaalscore die elk van de 49 stellingen kreeg van alle 45 deelnemers samen (kolom G).

25Hieronder geven we de belangrijkste convergenties en divergenties weer tussen de drie geïdentificeerde visies op de Brusselse economie.

4.1. Belangrijkste convergenties tussen de drie visies

26Naast de stellingen die door alle actoren hetzij gesteund, hetzij betwist worden (totaalscores, punt 3.2), tekenen zich ook andere consensussen af, die positieve (of negatieve) standpunten en meer neutrale standpunten van de actoren binnen de drie visies verenigen. Deze consensussen werden geïdentificeerd door de software KADE, rekening houdend met de scores en de varianties:

  • Renovatieprofessionals moeten gecertificeerd worden om de kwaliteit van de werkzaamheden te garanderen (s42);

  • Steun aan kmo's (kleine of middelgrote ondernemingen) moet voorrang krijgen op steun aan grote ondernemingen (s5);

  • De vereenvoudiging van werkvergunningen voor buitenlandse werknemers is noodzakelijk om de Brusselse economie te ondersteunen (s18);

  • Het Gewest moet meer rekening houden met micro-ondernemingen en zelfstandigen (s6);

  • Het aantrekken van internationale ondernemingen is onmisbaar voor de Brusselse economie (s1);

  • De gemeentelijke en gewestelijke fiscaliteit moet activiteiten bevorderen die lokale werkgelegenheid creëren (s22);

  • Het Gewest moet meer aandacht besteden aan betaalbaar wonen om de stadsvlucht van de middenklasse te vermijden (s48);

  • Verzet tegen “Het Gewest moet een congrescentrum zijn” (s3).

4.2. Belangrijkste divergenties tussen de drie visies

27De visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt” wijkt op verschillende aspecten af van de visies “Systemische economie” en “Herverdelende economie”.

28Enerzijds is men binnen deze visie voorstander van een vermindering van de interne uitgaven van de openbare actoren en een beperking van de fiscaliteit om ondernemingen aan te trekken. Ze geeft ook prioriteit aan de economische levensvatbaarheid van ondernemingen boven hun engagement op het vlak van duurzaamheid (sociaal, milieu), terwijl de andere twee visies het oneens zijn met deze stellingen (zie kolommen C, E en G van Tabel 10).

29Anderzijds is men binnen de visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt” geen voorstander van de invoering van ecologische of sociale clausules in overheidsopdrachten en vindt men het niet onontbeerlijk om een nieuw mechanisme in te voeren voor het delen van de rijkdom die in Brussel gecreëerd wordt, terwijl deze stellingen min of meer sterk gesteund worden binnen de visies “Systemische economie” en “Herverdelende economie”.

Tabel 10. Gemiddelde score (kolommen A, C en E) en rangschikking (kolommen B, D en F) van elk van de stellingen per visie, en globale score van de stelling bij de 45 deelnemers (kolom G)

Tabel 10. Gemiddelde score (kolommen A, C en E) en rangschikking (kolommen B, D en F) van elk van de stellingen per visie, en globale score van de stelling bij de 45 deelnemers (kolom G)

F1 – Visie “Systemische economie”; F2 – Visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt”; F3 – Visie “Herverdelende economie”

De Z-score, ofwel de gemiddelde score voor een visie (kolom A, C en E), komt overeen met de punten die de stelling gekregen heeft van de aanhangers van de visie in kwestie, gedeeld door het aantal aanhangers van deze visie. Het rangnummer van de stelling voor elk van de visies (kolom B, D en F) valt als volgt te interpreteren: “1” komt overeen met de stelling waarmee men het binnen de visie het sterkst eens is, terwijl “49” overeenkomt met de stelling waarmee men het binnen de visie het sterkst oneens is. De totaalscore (kolom G) is de som van de scores gegeven door alle 45 deelnemers aan de enquête.

Conclusies

30De drie visies opgenomen in onze analyse convergeren sterk in de mate waarin men gekant is tegen vier van de stellingen. Binnen geen enkele visie is de voltooiing van de Brusselse metro een budgettaire prioriteit. Evenmin vindt men dat de auto meer plaats moet krijgen om de economische ontwikkeling te vergemakkelijken, noch dat de ontwikkeling van een defensie-industrie in het Gewest een prioriteit is, noch dat de sociale economie oneerlijke concurrentie vormt voor de traditionele economie in Brussel. Men is het er ook over eens (zij het minder uitgesproken) dat het Gewest werk moet maken van het verhogen van de werkgelegenheidsgraad van de Brusselaars en dat het openbaar vervoer met het hinterland versterkt moet worden.

31Uit de analyse van de resultaten komen ook enkele uitgesproken meningsverschillen naar voren, met name over verschillende aspecten die het economisch handelen in Brussel structureren. Zo verschilt men van mening over de te verkiezen beleidslijnen op het vlak van begroting en fiscaliteit, over de afweging tussen de economische levensvatbaarheid van ondernemingen en sociale en ecologische vereisten, en over de mechanismen voor de herverdeling van de in Brussel gecreëerde rijkdom. Er tekenen zich ook divergenties af met betrekking tot de rol van overheidsopdrachten als hefboom voor sociale en ecologische duurzaamheid, de verhoging van de steun aan de sociale economie, en het belang van meer burgerparticipatie bij het bepalen van de economische prioriteiten van het Gewest.

32Deze studie van de respectieve standpunten binnen elk van de drie visies ten aanzien van de 49 voorgelegde stellingen brengt in kaart via welke pistes een gemeenschappelijke economische opbouw zich het gemakkelijkst kan ontwikkelen – hetzij omdat er eensgezindheid over is, hetzij omdat een thema gesteund binnen één visie geen diepe onenigheid teweegbrengt bij de andere visies (consensussen geïdentificeerd in punt 4.1).

33Ondanks enkele uitgesproken divergenties benadrukt de studie dus het feit dat er binnen de visies eensgezindheid is over verschillende cruciale punten, en dat er nog veel ruimte is voor compromissen tussen de actoren in de Brusselse economie.

We bedanken Caroline Daux (Brussel Economie en Werkgelegenheid), Lisa Isnard (BECI), Stéphanie Sauvage (Brussel Economie en Werkgelegenheid), Magali Verdonck (ULB – DULBEA) en Ariane Wautelet (Innoviris) voor hun constructieve feedback op de eerste versie van de vragenlijst. We danken ook het CEBRIG en de Stichting Bernheim voor hun financiële steun bij het uitvoeren van het onderzoek, evenals het volledige team van het CEESE en het CERMi (ULB) voor hun hulp en ondersteuning gedurende het hele project.

Haut de page

Bibliographie

BARRY, J. en PROOPS, J., 1999. Seeking sustainability discourses with Q methodology. In: Ecological Economics. 03/1999. Vol. 28, nr. 3, p. 337-345. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1016/S0921-8009(98)00053-6

BROWN, S.R., 1980. Political Subjectivity: Applications of Q Methodology in Political Science. New Haven & London : Yale University Press.

BROWN, S.R., 1996. Q methodology and qualitative research. In: Qualitative Health Research. 11/1996. Vol. 6, nr. 4, p. 561-567. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1177/104973239600600408

COOLS, M., BRIJS, K., TORMANS, H., DE LAENDER, J. en WETS, G., 2012. Optimizing the implementation of policy measures through social acceptance segmentation. In: Transport Policy. 07/2012. Vol. 22, pp. 80-87. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2012.05.013

DAVIES, B.B. en HODGE, I.D., 2007. Exploring environmental perspectives in lowland agriculture: a Q methodology study in East Anglia, UK. In: Ecological Economics. 03/2007. Vol. 61, nr. 2-3, pp. 323-333. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2006.03.002

FRANSOLET, A., HUDON, M., LA GIOIA, A. en MEYER, S., 2025. Mapping visions of a just transition: A Q survey of Belgian stakeholders. In: Ecological economics. 01/2026. Vol. 239, nr. 108775. Beschikbaar op: https://doi:https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2025.108775

HUDON, M., SOLÉ, G. en DUMAS, C., 2025. Mapping sustainable finance (dis) agreements. In: Finance Research Letters. 12/2025. Nr. 108512. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1016/j.frl.2025.108512

LEFIN, A.-L. en BOULANGER, P.-M., 2010. Enquête sur les systèmes alimentaires locaux. Aperçu des Résultats. Ottignies: Institut pour un Développement Durable.

NIEMEYER, S. en DRYZEK, J.S., 2007. The ends of deliberation: Meta-consensus and inter-subjective rationality as ideal outcomes. In: Swiss Political Science Review. 12/2007. Vol. 13, nr. 4, p. 497-526. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1002/j.1662-6370.2007.tb00087.x

WATTS, S. en STENNER, P., 2005. Doing Q methodology: theory, method and interpretation. In: Qualitative Research in Psychology. Vol. 2, nr. 1, p. 67-91. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1191/1478088705qp022oa

WATTS, S. en STENNER, P., 2012. Doing Q methodological research: Theory, Method and Interpretation. Londen: SAGE Publications Ltd.

WEBLER, T., DANIELSON, S. en TULER, S., 2009. Using Q Method to Reveal Social Perspectives in Environmental Research. Greenfield MA: Social and Environmental Research Institute.

ZABALA, A., SANDBROOK, C. en MUKHERJEE, N., 2018. When and how to use Q methodology to understand perspectives in conservation research. In: Conservation Biology. 04/2018. Vol. 32, nr. 5, pp. 1185-1194. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1111/cobi.13123

Haut de page

Annexe

Bijlage. De 72 bestemmelingen van de enquête

Hieronder is de lijst van organisaties te vinden, waarnaar de enquête en de herinneringen verstuurd werden begin december 2025.

Werkgeversfederaties

BECI

UNIZO

VOKA Brussel

BRUXEO

UCM

Embuild Brussels

AGORIA Brussels

COMEOS Brussels

FEBELFIN

ASSURALIA

UGBN

FEDERGON

Vakbonden

ABVV

ACV

ACLVB

ACV Puls

ACV/Bouw, Industrie & Energie

ACV/Voeding en Diensten

ACV/TransCom

ABVV/ACOD (Openbare Diensten)

ABVV/Horval (Voeding-Horeca-Diensten)

ABVV/BTB (Vervoer en Logistiek)

ABVV/Metaal

ACLVB

Administraties

Actiris

Brussel Economie en Werkgelegenheid

Hub Brussels

Innoviris

Finance&Invest.Brussels

Brussel Fiscaliteit

Talent.Brussels

Perspective

Leefmilieu Brussel (coörd. Shifting Economy)

Incubatoren

ICAB

BLSI

Greenbizz

CoopCity

BoostLab (GroupOne)

StartLab ULB

StartLab ICHEC

Economische actoren van de sociale economie

Credal

Microstart

ConcertES

FEBECOOP

RESSOURCES

Financité

Knowledge Transfer Office (KTO)

ULB

KULeuven

UCLouvain Saint Louis

UCLouvain

Andere actoren

ARAU

GroupeOne (Incubator)

FEBISP

Fabrique à initiatives

FdSS

IEB

Haut de page

Notes

1 https://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/401091/Holdings

2 Doorgaans bevatten Q-Sets tussen de 40 en 80 stellingen [Zabala et al., 2018; Cools et al., 2012; Watts en Stenner, 2005].

3 Zie bijlage.

4 Zie https://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/401091/Holdings voor meer details over de rangschikkingsmethode.

5 De gemiddelde score komt overeen met de totaalscore voor de bewering (kolom G van Tabel 10), gedeeld door 45 (het totale aantal deelnemers).

6 Zie https://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/401091/Holdings voor meer details over de methodologie achter deze analyse van de hoofdcomponenten.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Tabel 10. Gemiddelde score (kolommen A, C en E) en rangschikking (kolommen B, D en F) van elk van de stellingen per visie, en globale score van de stelling bij de 45 deelnemers (kolom G)
Légende F1 – Visie “Systemische economie”; F2 – Visie “Economie gebaseerd op de privésector en de markt”; F3 – Visie “Herverdelende economie”
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9048/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 1,2M
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Sandrine Meyer et Marek Hudon, « Visies op de Brusselse economie. Empirische analyse van convergenties en divergenties  »Brussels Studies [En ligne], Fact Sheets, document 214, mis en ligne le 11 mars 2026, consulté le 12 avril 2026. URL : http://journals.openedition.org/brussels/9048 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15uvg

Haut de page

Auteurs

Sandrine Meyer

Sandrine Meyer is als onderzoekster verbonden aan het CEESE via externe contracten. Samen met Marek Hudon schreef ze de Working Paper van het CEBRIG Visions et priorités de l’économie bruxelloise: Une analyse empirique des convergences et divergences, waarop deze factsheet gebaseerd is. Daarnaast werkte ze mee aan de redactie van het artikel Mapping visions of a just transition: A Q survey of Belgian stakeholders, dat recent in Econological Economics verscheen.

sandrine.meyer[at]

ulb.be

Marek Hudon

Marek Hudon is professor aan de SBS-EM en directeur van de onderzoekseenheden CERMi (duurzame financiering) en CEESE (economische en sociale milieustudies) die deel uitmaken van het CEBRIG. Samen met Sandrine Meyer schreef hij het artikel Visions et priorités de l’économie bruxelloise: Une analyse empirique des convergences et divergences waarop deze factsheet gebaseerd is, alsook het recente artikel Mapping visions of a just transition: A Q survey of Belgian stakeholders (Ecological Economics).
marek.hudon[at]ulb.be

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search