Navigation – Plan du site

AccueilPublicationsCollection générale2026Een plek om even thuis te zijn. A...

2026
215

Een plek om even thuis te zijn. Analyse van een dagcentrum als ruimte van care voor vrouwen in een zeer kwetsbare situatie

Un temps chez soi. Analyse d'un centre de jour comme espace de care pour femmes en situation de grande précarité
Time at home. Analysis of a day centre as a place of care for women experiencing severe precarity
Susan Even
Traduction de Annelies Verbiest (AV Translations)
Cet article est une traduction de :
Un temps chez soi. Analyse d'un centre de jour comme espace de care pour femmes en situation de grande précarité [fr]
Autre(s) traduction(s) de cet article :
Time at home. Analysis of a day centre as a place of care for women experiencing severe precarity [en]

Résumés

Cet article s’intéresse au rôle que joue l’espace dans le déploiement de relations de care au sein d’un centre d’accueil de jour pour femmes en situation de grande précarité et/ou de sans-chez-soirisme en Région de Bruxelles-Capitale. Cette recherche s’appuie sur le vécu et la parole des travailleuses sociales et des femmes accompagnées, permettant de caractériser les pratiques et les relations entretenues avec l’espace du centre. Elle propose une analyse des dispositifs spatiaux qui permettent à l’espace du centre d’accueil de favoriser le développement de relations de care chez les femmes accompagnées. Trois formes de cet espace en tant que support de care sont explorées : un espace-refuge, un espace de care envers son apparence, un second « chez-soi ». Cet article contribue à la littérature pensant le care et l’espace de manière consubstantielle. Il illustre aussi la portée transformative du care qui permet de renouveler des réflexions quant aux dispositifs d’accueil des personnes en situation de grande précarité en Région de Bruxelles-Capitale.

Haut de page

Notes de la rédaction

Om de figuren in een betere resolutie te bekijken, raadpleegt u het artikel online en klikt u op “Origineel” onder elke figuur.

Texte intégral

Inleiding

  • 1 Het dagcentrum in kwestie hanteert de inclusieve term “vrouwxn”, waarbij de “x” verwijst naar perso (...)

1In september 2023 opende een dagcentrum voor dak- en thuisloze vrouwen1 de deuren in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Dit dagcentrum is ontstaan vanuit een proces van gezamenlijke vormgeving, waarbij de ervaringsdeskundigheid van betrokken vrouwen gecombineerd werd met academische en praktijkgerichte expertise. Het centrum wil een nieuwe invulling geven aan de opvang van vrouwen in een situatie van ernstige bestaansonzekerheid en/of van dak- en thuisloosheid. Het artikel onderzoekt hoe zo’n ruimte als hefboom kan fungeren voor de ontwikkeling van care-relaties en -praktijken.

2Sinds de jaren 1970 hebben feministische denkers, hoofdzakelijk uit de Verenigde Staten, uitgebreid onderzoek verricht naar de care-ethiek [Scrinzi, 2021]. Care verwijst naar een ethiek, maar ook naar een houding, een praktijk, een vorm van arbeid en een moreel en politiek concept [Tronto, 2009] Wegens de theoretische en praktische meerduidigheid van de term werd in het kader van dit artikel gekozen voor de Engelse term “care”, en niet voor vertalingen als “zorg”, “zorgzaamheid” of “aandacht” [Ibos, 2019].

3Care-praktijken zijn altijd plaatsgebonden en contextueel ingebed [Tronto, 2009]. Ze situeren zich in ruimten die ze zelf mee vormgeven en die hen gelijktijdig beïnvloeden [Milligan en Wiles, 2010]. De ruimte wordt daarbij relationeel opgevat: als producent en tegelijk als product van sociale dynamieken [Remy, 2015]. Ruimtelijke dimensies beïnvloeden onze praktijken, terwijl die praktijken op hun beurt inwerken op de ruimte in een voortdurend proces van gezamenlijke vormgeving [Lussault en Stock, 2010]. In dit artikel analyseer ik hoe de ruimte en de inrichting ervan (de “ruimtelijke voorzieningen”), zoals die ingezet worden door de maatschappelijk werksters, kunnen fungeren als hefboom voor de ontwikkeling van care-relaties in het dagcentrum.

4Het artikel is opgebouwd uit vier delen: het eerste bespreekt dak- en thuisloosheid bij vrouwen en belicht enkele van de belangrijkste uitdagingen; het tweede situeert kort de care-ethiek en haar verwevenheid met ruimte; het derde deel licht het onderzoek toe; het laatste deel analyseert de ruimtelijke voorzieningen die ervoor zorgen dat de ruimte van het dagcentrum kan fungeren als drager van care voor de vrouwelijke begunstigden. Door te bestuderen hoe de materiële ruimte care-relaties vormgeeft en ondersteunt, terwijl zij zelf gevormd wordt door care-praktijken in een dagcentrum voor vrouwen, sluit dit artikel meer algemeen aan bij de literatuur die opvangruimten voor dak- en thuislozen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest onderzoekt.

1. Dak- en thuisloosheid bij vrouwen

5Sinds de jaren 2000 tonen steeds meer studies aan dat dak- en thuisloosheid bij vrouwen verschilt van dak- en thuisloosheid bij mannen qua opvang, trajecten, behoeften en praktijken [Marpsat, 1999; Lanzarini, 2003; Casey, Goudie en Reeve, 2008; Bretherton, 2020; Braud en Loison-Leruste, 2022]. Hoewel gender niet de enige bepalende factor is in ervaringen van dak- en thuisloosheid, beïnvloedt het die ervaringen op fundamentele wijze. Toch blijft dak- en thuisloosheid bij vrouwen relatief onzichtbaar in de openbare ruimte, in de media en in het overheidsbeleid [Braud en Loison-Leruste, 2022], wat gevolgen heeft voor de organisatie van de hulpvoorzieningen [Rosa, 2022].

6In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaan er verschillende studies [Lelubre, 2012; Rosa, 2022] en actieonderzoeken [Liagre, Perdaens en Wagener, 2016; Italiano, 2016; Blogie, 2022] over dak- en thuisloosheid bij vrouwen. In 2024 telde Bruss’help 1.991 dak- en thuisloze vrouwen, goed voor 20,4 % van alle getelde dak- en thuislozen [Pierre, 2025]. Hoewel deze telling rekening houdt met vormen van verborgen dak- en thuisloosheid (zoals verblijf bij derden), die vooral vrouwen treffen, zijn deze situaties nog altijd moeilijk in cijfers uit te drukken [Blogie, 2022; Pierre, 2025]. Bovendien omvat de gehanteerde typologie niet de categorie van mensen die huiselijk geweld ervaren, terwijl er wel degelijk een verband is tussen dak- en thuisloosheid bij vrouwen en huiselijk geweld [Bretherton en Mayock, 2021].

1.1. Een levensloop getekend door gendergerelateerd geweld

7Het merendeel van de vrouwen in een situatie van dak- of thuisloosheid heeft in de loop van hun leven te maken gehad met gendergerelateerd geweld [Loison-Leruste en Perrier, 2019; Loison, 2025]. Het gaat daarbij voornamelijk om intrafamiliaal en/of partnergeweld [Fédération des maisons d’accueil et des services d’aide aux sans-abri, 2022]. In een context van toenemende structurele bestaansonzekerheid bij vrouwen ondermijnt gendergerelateerd geweld hun levensloop en leidt het vaak tot dak- en thuisloosheid [Loison-Leruste en Perrier, 2019; Bretherton, 2020].

8Ook in de dagelijkse ervaring van dak- en thuisloosheid speelt gendergerelateerd geweld een rol. Wanneer vrouwen op straat terechtkomen, vormen geweldplegingen zoals seksuele aanranding en verkrachting constante dreigingen voor hen in de openbare ruimte [Lieber, 2008; Blogie, 2022]. Om zich daartegen te beschermen, hanteren ze verschillende strategieën, zoals een relatie aangaan, er verzorgd blijven uitzien [Casey, Goudie en Reeve, 2008], zich mannelijker voordoen, zich prostitueren [Maurin, 2017; Almeida Cabral, 2020] of zich voortdurend verplaatsen [Maurin, 2017]. De sector van de hulpverlening aan dak- en thuislozen slaagt er echter moeilijk in om het gendergerelateerde geweld waarmee vrouwen geconfronteerd worden, adequaat aan te pakken, vaak doordat het personeel onvoldoende opgeleid is [Blogie, 2022].

1.2. Dagcentra: plaatsen vooral bedoeld voor mannen

9In Brussel bestaat de sector van de hulpverlening aan dak- en thuislozen uit tal van (semi)overheidsinstanties en verenigingen. De meeste algemene structuren (noodopvangcentra en dagvoorzieningen) zijn gemengd en staan open voor zowel mannen als vrouwen. Het aantal plaatsen in onthaalhuizen voorbehouden voor vrouwen met of zonder kinderen neemt echter al enkele jaren toe en ligt intussen hoger dan het aantal plaatsen voorbehouden voor mannen [Fédération des maisons d’accueil et des services d’aide aux sans-abri, 2022; Berny en Vanhessen, 2023]. Van de vijftiental dagcentra in Brussel voorzien sommige specifieke tijdsblokken voor vrouwen en is één centrum niet gemengd.

10In de openbare ruimte en in de noodopvang zijn er meer dak- en thuisloze mannen te vinden dan vrouwen [Bretherton en Mayock, 2021]. Nochtans worden vrouwen meer getroffen door materiële bestaansonzekerheid en worden zij geconfronteerd met discriminatie op de woningmarkt [Bernard, 2007]. Dit valt deels te verklaren door een zogenaamd “voordeel onder voorwaarden”, dat rechtstreeks voortvloeit uit de traditionele voorstellingen van genderrollen. Daardoor kunnen vrouwen, en dan vooral moeders, vaker rekenen op de steun van familie, vrienden en instellingen [Marpsat, 1999; Lelubre, 2012; Loison-Leruste en Perrier, 2019]. Bovendien doen vrouwen doorgaans pas in laatste instantie een beroep op hulpverlening voor dak- en thuislozen [Bretherton en Mayock, 2021].

11Dat er minder vrouwen aanwezig zijn in gemengde hulpvoorzieningen kan echter ook verklaard worden doordat de sector vertrekt van een neutraal model dat impliciet op mannen afgestemd is [Schmitt, 2022; Braud en Loison-Leruste, 2022]. De opvangplaatsen en -diensten zijn “in de meeste gevallen ontworpen vanuit en gericht op een overwegend mannelijk publiek” [Rosa, 2022: 149]. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn in de gemengde dagcentra dan ook hoofdzakelijk mannen te vinden (83 %) [Fédération des maisons d’accueil et des services d’aide aux sans-abri, 2022]. Die mannelijke dominantie kan voor vrouwen een drempel vormen om gebruik te maken van deze dagcentra, uit schaamte of omdat ze bang zijn voor stigmatisering, mannelijk geweld of dat ze er oog in oog zullen komen te staan met mannen die hen in het verleden aangerand of mishandeld hebben [Lelubre, 2012; Bretherton en Mayock, 2021; Blogie, 2022]. Wanneer vrouwen dan toch aankloppen bij een dagcentrum, is het gebruik van de ruimte vaak gendergebonden, waardoor in zogenaamd “gemengde” ruimten alsnog niet-gemengdheid ontstaat [Marcillat en Maurin, 2018]: mannen nemen de ruimte in en houden “een vorm van ruimtelijke dominantie” in stand [Schmitt, 2021], terwijl vrouwen vooral aanwezig zijn om gebruik te maken van de aangeboden diensten.

2. Care-ethiek en ruimte

12De meeste onderzoeken naar care verwijzen naar de baanbrekende teksten over de care-ethiek van de Amerikaanse psychologe en filosofe Carol Gilligan en de feministische politicologe Joan Tronto [Ibos, 2019]. In 1982 gaf Carol Gilligan een eerste definitie van de care-ethiek in haar boek In a different voice. Volgens haar is de care- en relatie-ethiek een model van morele ontwikkeling dat gericht is op verantwoordelijkheid en het beschermen en onderhouden van menselijke relaties en dat uitgaat van concrete ervaringen in plaats van abstracte theoretische principes [Gilligan, 2008]. Empirisch wordt de care-ethiek meestal in verband gebracht met de ervaringen van vrouwen en hun psychologische houdingen die voortkomen uit een gendergebonden primaire socialisatie [Tronto, 2009].

13In 1990 reikten Joan Tronto en Berenice Fisher een hernieuwde definitie van care aan:

“een algemene activiteit die alles omvat wat we doen om onze “wereld” te behouden, voort te zetten en te herstellen, zodat wij er zo goed mogelijk in kunnen leven. Die wereld omvat ons lichaam, onszelf en onze omgeving, allemaal elementen die wij trachten te verbinden in een complex netwerk ter ondersteuning van het leven.” [Fisher en Tronto, 1991: 40]

14Door care te beschouwen als een activiteit die verantwoordelijkheden met zich meebrengt, en niet meer alleen als een psychologische houding gekoppeld aan de ervaring van vrouwen, verschuiven zij het perspectief [Paperman, Molinier en Laugier, 2009; Tronto, 2009]. In haar boek Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care (1993) stelt Joan Tronto bovendien dat care-werk in westerse samenlevingen niet alleen door gender bepaald wordt, maar ook door raciale en klassedynamieken [Tronto, 2009].

15De care-ethiek verwerpt een individualistische, private en gedevalueerde opvatting van care. Het gaat uit van de erkenning van de ontologische kwetsbaarheid van mensen en van hun onderlinge afhankelijkheid in care-relaties, die fundamenteel zijn voor het leven en die zich gedurende hun hele bestaan manifesteren [Paperman, Molinier en Laugier, 2009; Pùig de la Bellacasa, 2017].

16Care-praktijken en -ruimten worden vanuit materialistische benaderingen bestudeerd binnen verschillende disciplines, onder andere de sociologie van de gezondheid en de sociale zorg [Buse, Martin en Nettleton, 2018], de science and technology studies en de housing studies [Power en Mee, 2020], maar ook binnen de architectuur en de geografie [Conradson, 2003; Milligan en Wiles, 2010; Nord en Högström, 2017; Gloesener, 2023]. Deze studies onderzoeken de interacties tussen objecten, ruimten, technologieën, temporaliteiten en zorgpraktijken, die een impact hebben op de care-ervaringen [Buse, Martin en Nettleton, 2018]. Care-theorieën zijn ook aanwezig binnen de maintenance and repair studies, waar onderhoudsactiviteiten in verband gebracht worden met care-activiteiten [Denis en Pontille, 2022].

17Een ruimte kan dus zelf een care-object zijn, doordat die het voorwerp wordt van aandacht, herstel, bescherming en onderhoud [Lussault, 2018; Tronto, 2019]. Ook kan een ruimte de ontwikkeling van care-relaties bevorderen en fungeren als drager van care [Courbebaisse en Salembier, 2021]. Huisvesting is vooral essentieel om care te kunnen geven en ontvangen [Desroches, 2020]. Wat dan met dak- en thuislozen, die niet beschikken over stabiele huisvesting en daardoor geen care-praktijken kunnen ondernemen, zowel voor zichzelf als voor anderen [Power, 2019]?

3. Het onderzoek

  • 2 Term voor personen die zich inzetten in maatschappelijk werk ten aanzien van mensen met wie ze een (...)

18Het onderzoek vond plaats tussen maart en juni 2024. Zich identificeren als vrouw was een voorafgaande voorwaarde om toegang te krijgen tot het terrein. In het kader van een inductieve benadering leek een etnografisch onderzoek – waarbij men zich in situaties van “gesitueerde en gecontextualiseerde interacties” [Avanza et al., 2025: 4] onderdompelt – mij de meest geschikte methode om care-praktijken in hun concrete totstandkoming te observeren. Ik ging vijf keer ter plaatse om observaties uit te voeren en uitgebreide interviews af te nemen. Het onderzoek steunt op gesprekken met zes vrouwelijke begunstigden en vier medewerksters (waarbij de bedenkingen van een ervaringswerker2 vooral zeer verhelderend waren). De citaten in dit artikel zijn geanonimiseerd.

19De vragen hadden vooral betrekking op het gebruik van de ruimte, de ruimtelijke praktijken en de belevingen in het dagcentrum. De medewerksters vertelden me over hun kijk op dak- en thuisloosheid bij vrouwen, over de oprichting, inrichting en organisatie van het dagcentrum en over hun dagelijkse activiteiten. De geïnterviewde vrouwelijke begunstigden bevonden zich in een heel andere materiële situatie dan ik. De machtsverhoudingen die voortvloeiden uit onze situaties waren niet weg te denken en het is niet de bedoeling om die te verdoezelen. Tijdens de gesprekken heb ik hun expertise proberen te valoriseren door transparant te zijn over mijn onderzoeksopzet en mijn persoonlijke traject en door een vergoeding te geven in ruil voor het interview. Paradoxaal genoeg hebben deze elementen – ook mede doordat ze beperkt vertrouwd waren met het onderwerp van mijn onderzoek – mijn positie als experte net versterkt. Anderzijds dachten ze soms dat ik zelf een maatschappelijk werkster was, wellicht doordat de gesprekken plaatsvonden in een van de bureaus van het dagcentrum. De gesprekken gingen gepaard met heel wat emoties: woede, verdriet, vreugde, vermoeidheid, enz.

4. De ruimte als drager van verschillende care-relaties

20In dit deel onderzoek ik hoe bepaalde ruimtelijke voorzieningen in een dagcentrum care-praktijken en -relaties kunnen bevorderen bij de vrouwen die naar het centrum komen, en zo het care-werk van de medewerksters ondersteunen. De geobserveerde ruimtelijke voorzieningen zijn onderverdeeld in drie thema’s: een toevluchtsoord, een plek van care voor het eigen uiterlijk en een tweede “thuis”. Na een korte voorstelling van het betrokken dagcentrum ga ik in dit deel dieper in op elk van deze drie thema’s.

4.1. Het dagcentrum en de inrichting ervan

21De werking van het dagcentrum is gebaseerd op een “laag­drempelig” onthaal, waarbij (nagenoeg) onvoorwaardelijke toegang geboden wordt aan de doelgroep, en op het principe van bewuste niet-gemengdheid. Dit betekent dat de toegang beperkt is tot personen die zich identificeren als vrouw, zowel voor het team als voor de begunstigden. Op het ogenblik van het onderzoek ontving het dagcentrum gemiddeld een twintigtal vrouwen per dag en bood het verschillende diensten aan: ontbijt, lunch, bagagedepot, douche, mogelijkheid om kledij te wassen, dressing, verpleegkundige permanentie, psychosociale begeleiding en activiteiten. De medewerksters zijn opgeleid in maatschappelijk interventiewerk vanuit een intersectioneel feministisch perspectief [Corbeil en Marchand, 2006] en in de specifieke uitdagingen van dak- en thuisloosheid bij vrouwen. Alle bevraagde medewerksters erkennen dat vrouwen in een zeer kwetsbare situatie specifieke behoeften hebben, wat overeenstemt met de eerste fase van care zoals gedefinieerd door Joan Tronto: aandacht hebben voor (caring about). Op basis van de behoeften die zij samen met de betrokken vrouwen in kaart brengen, zoeken zij vervolgens samen met hen naar oplossingen – geheel in lijn met de tweede fase, namelijk opvangen (taking care of) – door concrete maatregelen te treffen (care giving) volgens de derde fase. Tijdens de maandelijkse focusgroepen bespreken de vrouwen samen met de medewerksters de werking van het dagcentrum. Deze momenten maken het mogelijk om de vierde fase van care te integreren, namelijk hoe de vrouwen de geboden zorg ervaren (care receiving), en om de praktijken daarop af te stemmen [Tronto, 2009; Desroches, 2020].

22Het dagcentrum werd tijdelijk ingericht in de bestudeerde ruimte zodat het snel de deuren kon openen, maar de locatie voldoet niet aan de vooraf vastgelegde criteria in het actieonderzoek dat leidde tot de oprichting van het centrum (“we zitten hier niet in een ruimte die geschikt is om ons werk te doen” – Eva, medewerkster, 2024). Idealiter is het dagcentrum gevestigd op een plek die niet gekend is bij het mannelijke publiek, buiten de wijken waar veel kwetsbare mensen samenkomen, met veel lichtinval en een tuin. In werkelijkheid is het ondergebracht in een voormalig sociaal restaurant, midden in een wijk waar tal van diensten uit de sector geconcentreerd zijn. Bovendien zijn er geen ramen en is de ruimte slecht geïsoleerd tegen geluid.

23Het dagcentrum is ingericht op twee verdiepingen. Op het gelijkvloers bevinden zich de inkom, de kantoren van de maatschappelijk werksters, de gemeenschappelijke ruimte met een zithoek met zetels, individuele tafels en een ronde tafel, een toonbank, een thee- en koffiehoek, de keuken en de toiletten. In de kelderverdieping, waar het zeer lage plafond bijdraagt tot het gevoel dat de locatie niet geschikt is, bevinden zich de bagagekluisjes, de dressing, de wasruimte en de douches.

Figuur 1. Schets van het gelijkvloers van het dagcentrum, gemaakt door de auteur

Figuur 1. Schets van het gelijkvloers van het dagcentrum, gemaakt door de auteur

Figuur 2. Schets van de kelderverdieping van het dagcentrum, gemaakt door de auteur

Figuur 2. Schets van de kelderverdieping van het dagcentrum, gemaakt door de auteur

4.2. Vrouwen onder elkaar: een toevluchtsoord

24Het dagcentrum kan voor de vrouwen fungeren als toevluchtsoord, waarbij de inkom een materiële én symbolische drempel vormt. Zodra zij het centrum binnengekomen zijn, kunnen zij zich even ontspannen. De inkom markeert de overgang tussen de buitenruimte die “gepercipieerd en ervaren wordt als gewelddadig” [Maurin, 2015: 259] en een afgescheiden, beschermde ruimte.

“Ze komen binnen en zien er piekfijn uit, alsof alles supergoed gaat. Maar eens de deur achter hen dichtvalt, storten ze in, omdat ze weten dat het hier kan. Dat is triestig, wij worden daar ook verdrietig van, maar tegelijk weten we dat we erin geslaagd zijn om een plek te creëren waar ze hun verhaal kunnen doen. Waar we hen een stukje van hun last kunnen helpen dragen en samen kunnen zoeken naar oplossingen voor zaken die ze in een gemengde omgeving misschien niet zouden durven delen, omdat je je daar niet zo kan laten gaan.” (Megane, medewerkster, 2024)

“Het is alsof ik in de buik van mijn mama zit. Ik voel me hier zo goed. Nu kan ik even ademhalen.” (Anissa, bezoekster van het dagcentrum, 2023)

25De maatschappelijk werksters hebben beslist om de opening van het dagcentrum uit te stellen, zodat ze eerst de inkom anders konden aankleden. Toen de locatie nog dienstdeed als sociaal restaurant, zat er een groot raam tussen de bezoeker en de maatschappelijk werker. Documenten werden doorgegeven via een schuifluik in de toonbank, “zoals bij administratieve diensten of de douane.” (Elisa, medewerkster, 2024) Het team wilde daarentegen een open en uitnodigende inkom, afgestemd op een persoonlijke afstand, die strookt met “het creëren van een beschermende sfeer, met ongeveer de lengte van een uitgestrekte arm tussen twee personen” [Salembier en Courbebaisse, 2023: 108]. Daarnaast werden de deurposten in levendige kleuren geschilderd. De medewerksters hebben dus zorgvuldig nagedacht over de aankleding van de inkom.

Figuur 3. Inkom van het dagcentrum

Figuur 3. Inkom van het dagcentrum

Foto gemaakt door de auteur, 2024

26Megane (medewerkster) koppelt het gevoel van een veilige haven aan het samenzijn onder vrouwen, wat de vrouwelijke begunstigden verschillende vormen van ontlading biedt. De eerste behoefte die tijdens het actieonderzoek met werknemers uit de sector en met dak- en thuisloze vrouwen geïdentificeerd werd, is “veiligheid” ten opzichte van de aanwezigheid van mannen [Blogie, 2022]. In tegenstelling tot Canada, waar het maatschappelijk hulpverleningsbeleid inzet op een – onder meer ruimtelijke – scheiding tussen seksecategorieën, hanteert België een aanpak die de gemengde aanwezigheid van mannen en vrouwen in hulpvoorzieningen stimuleert [Marcillat en Maurin, 2018]. Zoals eerder aangegeven, wordt de aanwezigheid van vrouwen in instellingen en sociale voorzieningen, ondanks een schijnbaar gemengde context, gestuurd door gendergebonden machtsverhoudingen.

27De bezoeksters van het dagcentrum wijzen op verschillende voordelen van niet-gemengde voorzieningen:

“Je voelt je uiteraard minder op je gemak, je bent meer op je hoede of in overlevingsmodus, zeg maar. Het verschil is dat wij hier onze remmingen kunnen loslaten (…) we voelen ons op ons gemak (…). Er kan hier echt geen enkele man binnen. Dat verandert alles. Je voelt je minder kwetsbaar. Ik ben vaak neergehaald door mannen. Ongeacht hun afkomst, eigenlijk (…). Dat is het grote verschil dat je voelt. Voor één keer kan je je laten gaan.” (Anaïs, bezoekster van het dagcentrum, 2024)

“Het verschil is dat ik hier makkelijker de clown kan uithangen, wat kan zeveren, gewoon waar iedereen bij staat. Dat gaat gemakkelijker omdat er alleen vrouwen zijn (…). Als er mannen zijn, kan dat hen aantrekken tot mij (…). Ze denken dan misschien dat er dan vriendschap of zelfs meer dan vriendschap in zit. Met de vrouwen hier is dat niet zo. Het zorgt ervoor dat ik me meer kan laten gaan.” (Samira, bezoekster van het dagcentrum, 2024)

“Ik heb al andere vzw’s bezocht, maar daar merk je dat als je wat beter gekleed bent, er wat mooier uitziet, de mannen beginnen te … Weet je, en dat stoot mij af. Ik heb dan zelfs geen zin meer om nog langer te blijven in die vzw.” (Sofia, bezoekster van het dagcentrum, 2024)

28De aanwezigheid van mannen in gemengde voorzieningen kan vrouwen voortdurend herinneren aan de heersende genderorde, via een geheel van praktijken die vallen onder gendergerelateerd geweld en die werken als een soort van sociale controle op het gedrag en het lichaam van de vrouwen [Schmitt, 2022]. Dat het dagcentrum niet gemengd is, zorgt ervoor dat Anaïs zich “wat minder kwetsbaar” voelt. Tussen de lijnen door tonen haar woorden hoe zowel vrouwen als mannen een beeld van “vrouwelijke kwetsbaarheid” geïnternaliseerd hebben, onder invloed van dominante gendernormen. In moderne westerse samenlevingen wordt een geheel van sociaal geconstrueerde kenmerken en stereotypen met elk gender geassocieerd. Deze binaire tegenstelling tussen mannelijk en vrouwelijk steunt onder andere op de tegenstelling tussen kracht en zwakte [Bereni et al., 2012]. Het onderzoek van Marylène Lieber naar gender, geweld en openbare ruimte in Frankrijk toont aan dat dit gevoel van kwetsbaarheid gepaard gaat met geseksueerde angsten, die voortvloeien uit “voorstellingen en ervaringen van slachtofferschap die de vrouw zelf of personen uit haar sociale groep meegemaakt hebben” [Lieber, 2008: 264]. Anaïs verwijst hier naar haar ervaring met kleinering door mannen. Samira staat zichzelf toe om in het centrum “de clown uit te hangen” en ruimte in te nemen, en zo de gendernormen te doorbreken. In aanwezigheid van mannen blijven Anaïs en Samira daarentegen “op hun hoede” en passen zij hun houding aan. Ten slotte, doordat het dagcentrum niet gemengd is, kan Sofia ontsnappen aan de blik van heteroseksuele mannen, die het vrouwelijk lichaam reduceren tot een beschikbaar seksueel object.

29In het dagcentrum ontsnappen de vrouwen enkele uren aan het geweld – op straat, aan “de druk van mannen” (Anissa, bezoekster van het dagcentrum, 2024) en van de maatschappij – en kunnen zij zich ontspannen. Door de niet-gemengdheid van de ruimte en de breuk met de buitenruimte wordt een veilige en vrije omgeving gecreëerd [Maurin, 2015], een safe space.

“Ze staan zichzelf hier dingen toe die ze in een ander centrum of bij andere hulpverleners wellicht niet zouden doen.” (Eva, medewerkster, 2024)

30Dat is te merken aan hun gebruik van de ruimte in het dagcentrum. Zo staan de vrouwen zich toe om in handdoek rond te lopen op de verdieping met de douches. Dit maakt het ook mogelijk om te werken rond het gendergerelateerde geweld dat ze meegemaakt hebben of nog meemaken.

“Ze brengen niet dezelfde dingen ter sprake. Ze gaan misschien wel naar een gemengd centrum voor de diensten, maar ze zullen het daar niet hebben over het geweld dat ze ervaren.” (Eva, medewerkster, 2024)

4.3. De dressing: een plek van care voor het eigen uiterlijk

31In de kelderverdieping van het dagcentrum krijgen de dressing en de make-uptafel extra aandacht van de medewerksters. In een kleine, donkere ruimte waar vroeger koelkasten stonden, is nu een dressing ingericht. Aan de vier muren hangen kleren in allerlei kleuren en stoffen netjes aan kapstokken. Iedere dag kunnen de vrouwen er kleren passen en meenemen. Dat men kledij kan krijgen, is bij sociale diensten vrij courant. Een goed georganiseerde en verzorgde dressing komt daarentegen een stuk minder vaak voor.

“We wilden een échte dressing. Geen bakken (…). We wilden dat de vrouwen zin zouden krijgen om voor zichzelf te zorgen. Want daar begint het mee. Het begint met het beeld dat men van zichzelf heeft. Dat is echt heel belangrijk (…). Ze nemen hier de tijd om verschillende kleren te passen. Om outfits uit te proberen waarin ze zich beter voelen. Ze vragen ons advies. Ze geven elkaar ook advies.” (Megane, medewerkster, 2024)

Mensen brengen vaak nieuwe spullen binnen. Wij vinden dat fantastisch. Er is voor elk wat wils.” (Anaïs, bezoekster van het dagcentrum, 2024)

32In de gang is ook een kleine make-uptafel ingericht, die veel gebruikt wordt door de vrouwen. In de wasruimte zijn kwaliteitsvolle crèmes, douchegels en make-upproducten te verkrijgen bij een medewerkster (“het is belangrijk om een douchegel te hebben die lekker ruikt, of een aangenaam parfum …” – Megane, medewerkster, 2024).

Figuur 4. De make-uptafel

Figuur 4. De make-uptafel

Foto gemaakt door de auteur, 2024

33Een goed zelfbeeld – en vooral het beeld dat men in de spiegel ziet – is cruciaal voor de ontwikkeling van trajecten zodat dak- en thuisloze vrouwen hun leven weer in eigen handen kunnen krijgen. Die relatie tot het eigen uiterlijk kan geanalyseerd worden vanuit het werk van de Franse feministische filosofe Camille Froidevaux-Metterie, dat aansluit bij wat zij de genitale wending binnen het feminisme noemt. In haar boek Un corps à soi pleit zij voor een fundamentele herziening van de manier waarop de relatie van vrouwen tot schoonheid benaderd wordt. In plaats van de zoektocht naar schoonheid – de care voor het eigen uiterlijk – te beschouwen als een vorm van vervreemding van de patriarchale samenleving en de mannelijke blik, waardoor vrouwen hun handelingsvermogen en reflexiviteit zouden verliezen, stelt zij voor dit te zien als “een toe-eigening van zichzelf die tegelijk een versterking van zichzelf is” [Froidevaux-Metterie, 2023: 319]: een vorm van selfcare. Vanuit die invalshoek wijzen handelingen van verzorging en verfraaiing erop dat mensen hun lichaam waarde en waardigheid toekennen [Froidevaux-Metterie, 2023]. De aandacht voor het eigen lichaam, via de dressing en de make-uptafel, getuigt dus van het handelingsvermogen van de vrouwen en is gelinkt aan de waarde die zij zichzelf als mens toekennen. Tegelijk zijn deze twee ruimten zelf het voorwerp van care door de medewerksters van het dagcentrum: zij zorgen voor de bevoorrading, plooien de kleren op en ordenen ze in de dressing, houden rekening met individuele voorkeuren, breiden op vraag van de vrouwen de make-upruimte uit, enz. Op die manier moedigen zij de vrouwen aan om zorg te dragen (care giving) voor hun uiterlijk, en bij uitbreiding voor zichzelf.

4.4. Alledaagse objecten: een tweede ‘thuis’

34Sommige vrouwen hebben een band van vertrouwdheid en verbondenheid ontwikkeld met de medewerksters, het dagcentrum en de andere vrouwen die er komen. Anissa, die naar het centrum komt sinds het de deuren geopend heeft, voelt zich er “thuis”: “Dit is mijn tweede thuis.” Zij heeft dus het gevoel ontwikkeld dat ze er “thuis” is, zonder dat zij daarom over een eigen woning beschikt.

35Volgens de Franse sociologe Pascale Pichon [2019] komt het feit dat men zich ergens “thuis” voelt tot uiting in de gehechtheid van individuen aan zaken en personen, maar ook in de manier waarop zij ruimten inrichten, zich erin verankeren en zich die toe-eigenen. In haar werk over de rol van ruimtelijke inrichting in het kader van de care-praktijken in een psychiatrisch dagcentrum voor jongeren stelt onderzoekster Ariane d’Hoop dat ruimte materiële mogelijkheden kan bieden om vertrouwde banden te creëren met “dingen, mensen en de omgeving” [d’Hoop, 2023: 59]. Ze wijst eveneens op de ambiguïteit van dergelijke plekken, waar leefruimten tegelijk huiselijk en professioneel worden, waardoor de rollen van de aanwezigen en zelfs de functie van de ruimte vervagen [d’Hoop, 2023]. In het dagcentrum bieden bepaalde inrichtingen en objecten (beperkte) mogelijkheden tot toe-eigening [Serfaty-Garzon, 2003] om routines te ontwikkelen en referentiepunten te creëren [Pichon, 2019].

“Als je goed kijkt, zijn geen twee tassen dezelfde (…). En dan zie je bijvoorbeeld dat een vrouw toekomt en zegt: ‘Waar is die tas met Tweety en Sylvester? Dat is mijn tas!’ (…) Zo ontstaan er kleine gewoonten.” (Megane, medewerkster, 2024)

36Het meubilair van het dagcentrum werd zorgvuldig uitgekozen door de medewerksters. In de gemeenschappelijke ruimte staan een grote ronde tafel en kleinere houten tafels. Het servies is gevarieerd en vrij toegankelijk. Die diversiteit aan elementen maakt niet alleen duidelijk dat men de ruimte een persoonlijk karakter wil geven, maar ook dat men keuzemogelijkheden wil bieden: zich afzonderen aan een kleine tafel, samen praten rond de grote tafel, een eigen tas kiezen en zelf koffie zetten, enz.

“Het gaat eigenlijk om keuze (…) want als je op straat leeft, heb je nooit echt keuze, of het is kiezen tussen pest en cholera. Maar hier is het leuk om te kiezen (...). Dat is vooral wat we wilden.” (Megane, medewerkster, 2024)

Figuur 5. De verschillende tafels in het dagcentrum

Figuur 5. De verschillende tafels in het dagcentrum

Foto’s gemaakt door de auteur, 2024

37Zowel in de maatschappelijke voorstellingen als in de instellingen zelf worden dak- en thuislozen vaak gereduceerd tot hun primaire levensbehoeften [Rosa, 2022]. De materiële inrichting van het dagcentrum biedt de vrouwen echter bewegingsruimte: zij kunnen keuzes maken en hun eigen verlangens ervaren. Dit betekent dat hen een vorm van handelingsvermogen toegekend wordt, terwijl hen dat in andere contexten vaak ontzegd wordt. De medewerksters trachten een ruimte te creëren waar vrouwen tijdelijk kunnen loskomen van hun sociale rol als dak- of thuisloze, door handelingen en activiteiten te verrichten die geassocieerd worden met het dagelijkse leven in een woning.

“Eigenlijk ben je twee uur lang gewoon normaal: je kijkt naar een film met vrienden, je lacht of je huilt, afhankelijk van de film. Die kleine momenten herinneren je eraan dat er ook iets anders mogelijk is [dan het leven op straat].” (Megane, medewerkster, 2024)

Figuur 6. Een waaier aan kleurrijke tassen, voor elk wat wils

Figuur 6. Een waaier aan kleurrijke tassen, voor elk wat wils

Foto gemaakt door de auteur, 2024

38Ook hier trachten de medewerksters, door de keuze uit verschillende objecten, de inrichting van de plek en het aanbieden van bepaalde activiteiten, de zorgpraktijken van de vrouwen ten aanzien van zichzelf (care giving) te stimuleren. Op die manier willen zij processen op gang brengen waarbij de vrouwen zelf hun situatie in handen nemen (taking care of).

Conclusie

39Dak- en thuisloosheid bij vrouwen is een actueel thema gezien de omvang van het fenomeen, vooral in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Dit artikel werpt een nieuw licht op opvangruimten voor dak- en thuisloze vrouwen. Op basis van etnografisch onderzoek in een dagcentrum voor dak- en thuisloze vrouwen en aan de hand van interviews met de medewerksters en de vrouwelijke begunstigden, onderzoekt het artikel hoe een materiële ruimte – meer bepaald de objecten in die ruimte en de inrichting van de ruimte – het care-werk van de maatschappelijk werkers kan ondersteunen, zelfs op een locatie die daar aanvankelijk niet geschikt voor was, en hoe die ruimte de ontwikkeling van care-relaties kan bevorderen bij de vrouwen die naar het dagcentrum komen.

40De care-ethiek uit zich hier in het maatschappelijk werk en vertaalt zich ook concreet in de ruimtelijke voorzieningen die zorgvuldig uitgedacht werden door de medewerksters van het centrum en dagelijks het voorwerp zijn van care. De bestudeerde ruimtelijke voorzieningen zijn onderverdeeld in drie thema’s: een toevluchtsoord, een plek van care voor het eigen uiterlijk en een tweede “thuis”. Ten eerste maakt het feit dat het dagcentrum niet gemengd is en er dus uitsluitend vrouwen aanwezig zijn, het mogelijk om een “toevluchtsoord” te creëren, dat afgeschermd is van gendergerelateerd geweld. De afwezigheid van mannen en de specifieke opleiding van het personeel zorgen er bovendien voor dat de vrouwen bepaalde ervaringen kunnen delen en bepaalde gedragingen kunnen aannemen. Daarnaast fungeren de dressing en de make-uptafel als hefbomen voor de ontwikkeling van care-relaties van de vrouwen ten aanzien van hun uiterlijk en, bij uitbreiding, zichzelf. Het bestaan van deze ruimten en de zorg die de medewerksters eraan besteden, moedigen de vrouwen immers aan om ook zorg te dragen voor zichzelf. Door de ruimten te personaliseren met meubels en huiselijke objecten, ontwikkelen de vrouwen vertrouwdheid en gehechtheid ten aanzien van het dagcentrum, dat een tweede “thuis” wordt, wat hen eveneens kan stimuleren om zorg te dragen voor zichzelf. Doordat zij tijdelijk loskomen van hun sociale rol als dak- en thuisloze, via de activiteiten en de bewegingsruimte die de ruimtelijke voorzieningen bieden (bijvoorbeeld routines ontwikkelen en kunnen kiezen uit verschillende objecten), komen processen op gang om (weer) een eigen woning te vinden en de eigen situatie te verbeteren.

41Dit artikel draagt bij aan de literatuur die de ruimtelijke organisatie van gezondheids- en zorginstellingen onderzoekt, door te laten zien hoe ruimten care-praktijken mee vorm kunnen geven – door bepaalde praktijken te faciliteren of net te verhinderen – en hoe deze ruimtelijke voorzieningen op hun beurt binnen een relationele dynamiek gevormd worden door de care-praktijken. De care-ethiek biedt geen handleiding, geen kant-en-klare plannen of universele ruimtelijke toepassingen. Care is in de eerste plaats een praktijk die verankerd is in de specifieke contexten en behoeften van de betrokken doelgroepen, en een proces dat zich in de tijd ontwikkelt. Care nodigt uit om de zorgomgeving – waaronder de ruimte – in overweging te nemen [Courbebaisse en Salembier, 2021], aandacht te hebben voor kleine en gemakkelijk te verwaarlozen aspecten, zoals servies, en om verder te kijken dan de strikt functionele inrichting van opvangvoorzieningen. Het doel is om plaatsen te creëren die de begunstigden bewegingsruimte bieden [d’Hoop, 2023]. In het dagcentrum bieden de materiële ruimte en het werk van het team deze bewegingsruimte door de vrouwen een vorm van handelingsvermogen toe te kennen. De medewerksters vermijden daarbij een reducerende visie die kwetsbaarheid en handelingsvermogen tegenover elkaar plaatst [Rosa, 2022; Butler, 2013]. Op die manier tracht het dagcentrum “een context te bieden die de care-capaciteiten versterkt” [Desroches, 2020: 63; Power, 2019] van de vrouwen die naar het centrum komen.

Mijn dank gaat uit naar de deelneemsters om tijd voor mij vrijgemaakt te hebben, naar Jean-Didier Bergilez, de promotor van de scriptie waarop dit artikel gebaseerd is, naar Chloé Salembier, naar de proeflezers en naar de redactiemedewerkers voor hun feedback en advies.

Haut de page

Bibliographie

ALMEIDA CABRAL, Mauro, 2020. (L)armes d’errance : habiter la rue au féminin. Louvain-la-Neuve: Academia.

AVANZA, Martina, FILLIEULE, Olivier en MASCLET, Camille, 2015. Ethnographie du genre. Petit détour par les cuisines et suggestions d’accompagnement. In: SociologieS. La recherche en actes. 26/05/2015. Beschikbaar op https://journals.openedition.org/sociologies/5071
DOI:
https://doi.org/10.4000/sociologies.5071

BERENI, Laure, CHAUVIN, Sébastien, JAUNAIT, Alexandre en REVILLARD, Anne, 2012. Introduction aux études de genre. Tweede editie, herzien en uitgebreid. Louvain-la-Neuve: De Boeck.

BERNARD, Nicolas, 2007. Femmes, précarité et mal-logement : un lien fatal à dénouer. In: Courrier hebdomadaire du C.R.I.S.P. 2007. Vol. 25, nr. 1970, pp. 5‑36. Beschikbaar op https://shs.cairn.info/revue-courrier-hebdomadaire-du-crisp-2007-25-page-5
DOI:
https://doi.org/10.3917/cris.1970.0005

BERNY, Louis en VANHESSEN, Christine, 2023. Les maisons d’accueil agréées par la commission communautaire française. Brussel: Fédération des maisons d’accueil et des services d’aide aux sans-abri. Beschikbaar op https://www.ama.be/wp-content/uploads/2023/10/2023-Rapport-sectoriel-Maisons-daccueil-COCOF.pdf

BLOGIE, Elodie, 2022. Sans-abrisme au féminin : sortir de l’invisibilité. Recherche-action sur les violences faites aux femmes les plus précaires (sans abri) et préfiguration d'un centre de jour pour femmes. Brussel: L’Ilot.

BRAUD, Rosane en LOISON-LERUSTE, Marie, 2022. Le sans-abrisme au féminin. Quand les haltes pour femmes interrogent les dispositifs d’urgence sociale. In: Travail, genre et sociétés. 21/03/2022. Vol. 1, nr. 47, p. 131-147. Beschikbaar op: https://doi.org/10.3917/tgs.047.0131

BRETHERTON, Joanne, 2020. Women’s experiences of homelessness: A longitudinal study. In: Social Policy and Society. 22/01/2020. Vol. 19, nr. 2, p. 255-270.

BRETHERTON, Joanne en MAYOCK, Paula, 2021. Women’s homelessness. European evidence review. Brussel: FEANTSA.

BUSE, Christina, MARTIN, Daryl en NETTLETON, Sarah, 2018. Conceptualising ‘materialities of care’: Making visible mundane material culture in health and social care contexts. In: BUSE, Christina, MARTIN, Daryl en NETTLETON, Sarah (dir.) Materialities of care: Encountering health and illness through artefacts and architecture. Hoboken NJ: Wiley Blackwell.

BUTLER, Judith en ATHANASIOU, Athena, 2013, Dispossession: The Performative in the Political. Conversations with Athena Athanasiou. Cambridge UK en Malden MA: Polity Press.

CASEY, Rionach, GOUDIE, Rosalind en REEVE, Kesia, 2008. Homeless women in public spaces: strategies of resistance. In: Housing studies. 27/10/2008. Vol. 23, nr. 6, p. 899-916.

CONRADSON, David, 2003. Geographies of care: spaces, practices, experiences. In: Social & Cultural Geography. 12/2003. Vol. 4, nr. 4, p. 451-454.

CORBEIL, Christine en MARCHAND, Isabelle, 2006. Penser l’intervention féminise à l’aune de l’approche intersectionnelle : défis et enjeux. In: Nouvelles Pratiques Sociales. Herst 2006. Vol. 19, nr. 1, p. 40-57.

COURBEBAISSE, Audrey en SALEMBIER, Chloé, 2021. L’espace comme support de care, discussion avec Joan Tronto. In: Rencontres du RST PhilAU, Prendre soin par l’architecture, la ville, le paysage. Conferentie. ENSA Clermont-Ferrand. Van 9/12/2021 tot 10/12/2021.

DENIS, Jérôme en PONTILLE, David, 2022. Le soin des choses : Politiques de la maintenance. Parijs: La Découverte.

DESROCHES, Marie-Ève, 2020. Créer des logements sociaux pour les femmes: une question de care qui va au-delà du privé. In: Cahiers de géographie du Québec. 04-09/2020. Vol. 64, nr. 181, p. 53-69. Beschikbaar op https://www.erudit.org/fr/revues/cgq/2020-v64-n181-182-cgq07091/1090219ar/
DOI:
https://doi.org/10.7202/1090219ar

D’HOOP, Ariane, 2023. The slightest attachement. Bielefeld: Transcript Verlag.

FÉDÉRATION DES MAISONS D’ACCUEIL ET DES SERVICES D’AIDE AUX SANS-ABRI (AMA), 2022. L’accueil, l’hébergement et l’accompagnement des victimes de violences conjugales et intrafamiliales : Les enseignements de la crise sanitaire. Brussel: Fédération des maisons d’accueil et des services d’aide aux sans-abri. Beschikbaar op https://www.ama.be/download/etude_vcif_2022/

FISHER, Berenice en TRONTO, Joan, 1991. Toward a feminist theory of caring. In: ABEL, E. Abel en NELSON, M. (dir.). Circles of Care: Work and Identity in Women’ s Lives. Albany: State University of New York.

FROIDEVAUX-METTERIE, Camille, 2023. Un corps à soi. Parijs: Points.

GILLIGAN, Carol, 2008. Une voix différente. Parijs: Flammarion.

GLOESENER, Justine, 2023. The place of care in a large Belgian modernist complex: The evolution of the Cité de Droixhe since its creation until today (Liège, 1954-2022). In: Tijdschrift voor genderstudies. 1/04/2023. Vol. 26, nr. 1, pp. 56–77. Beschikbaar op https://www.aup-online.com/content/journals/10.5117/TVGN2023.1.004.GLOE
DOI:
https://doi.org/10.5117/TVGN2023.1.004.GLOE

IBOS, Caroline, 2019. Éthiques et politiques du care. Cartographie d’une catégorie critique. In: Clio. Femmes, Genre et Histoire. 2019. Nr. 49, pp. 181-219. Beschikbaar op https://journals.openedition.org/clio/16440
DOI: https://doi.org/10.4000/clio.16440

ITALIANO, Patrick, 2016. Femmes et enfants en errance, le sans-abrisme au féminin. Brussel: Koning Boudewijnstichting.

LANZARINI, Corinne. 2003. Survivre à la rue. Violences faites aux femmes et relations aux institutions d’aide sociale. In: Cahiers du genre. 2003. Vol. 2, nr. 35, pp. 95–115. Beschikbaar op https://shs.cairn.info/revue-cahiers-du-genre-2003-2-page-95
DOI:
https://doi.org/10.3917/cdge.035.0095

LELUBRE, Marjorie, 2012. La féminisation du sans-abrisme bruxellois : une évolution à mieux définir. In: Brussels Studies. Algemene collectie. 29/10/2012. Nr. 62. Beschikbaar op https://journals.openedition.org/brussels/1110
DOI:
https://doi.org/10.4000/brussels.1110

LIAGRE, Romain, PERDAENS, Annette en WAGENER, Martin. 2016. Femmes en rue, dans les services d’hébergement d’urgence et les maisons d’accueil bruxelloises. Brussel: La Strada. Beschikbaar op https://lastrada.brussels/portail/images/Strada_rapport_femme_2016_FR_VF.pdf

LIEBER, Marylène, 2008. Genre, violences et espaces publics. La vulnérabilité des femmes en question. Parijs: Les Presses de Sciences Po.

LOISON-LERUSTE, Marie en PERRIER, Gwenaëlle, 2019. Les trajectoires des femmes sans domicile à travers le prisme du genre : entre vulnérabilité et protection. In: Déviance et Société. 13/03/2019. Vol. 43, p. 77-110. Beschikbaar op https://shs.cairn.info/revue-deviance-et-societe-2019-1-page-77
DOI:
https://doi.org/10.3917/ds.431.0077

LOISON, Marie, 2025. L’importance des violences de genre dans la production du sans-domicilisme caché des femmes. In: terrains & travaux. 19/08/2025. Vol. 1, nr. 46, pp. 101–125. Beschikbaar op https://shs.cairn.info/revue-terrains-travaux-2025-1-page-101
DOI:
https://doi.org/10.3917/tt.046.0101

LUSSAULT, Michel en STOCK, Mathis, 2010. ‘Doing with Space’: Towards a Pragmatics of Space. In: Social Geography. 24/02/2010. Vol. 5, nr. 1, pp. 11–19.

LUSSAULT, Michel, 2018. Chapitre 12. Porter attention aux espaces de vie anthropocènes. Vers une théorie du spatial care. In: BEAU, Rémi (dir.). Penser l’Anthropocène. Parijs: Presses de Sciences Po.

MARCILLAT, Audrey en MAURIN, Marine, 2018. Singularisation, différenciation : pratiques de la (non) mixité dans l’intervention sociale auprès des personnes sans-abri. In: Nouvelles Questions Féministes. 2018. Vol. 37, nr. 2, pp. 90–105. Beschikbaar op http://www.jstor.org/stable/26636991

MARPSAT, Maryse, 1999. Un avantage sous contrainte : Le risque moindre pour les femmes de se trouver sans abri. In: Population. 1999. Vol. 54, nr. 6, pp. 885–932. Beschikbaar op www.persee.fr/doc/pop_0032-4663_1999_num_54_6_7060
DOI:
https://doi.org/10.2307/1534715

MAURIN, Marine, 2015. Prendre place : Les femmes sans-abri dans les dispositifs d’accueil et d’hébergement en France et au Québec. In: Nouvelles pratiques sociales. Herst 2015. Vol. 27, nr. 2, pp. 253–269. Beschikbaar op https://www.erudit.org/fr/revues/nps/2015-v27-n2-nps02687/1037691ar/
DOI:
https://doi.org/10.7202/1037691ar

MAURIN, Marine, 2017. Femmes sans abri : vivre la ville la nuit. Représentations et pratiques. In: Les Annales de la recherche urbaine. 2017. Nr. 112, pp. 138-149. Beschikbaar op https://www.persee.fr/doc/aru_0180-930x_2017_num_112_1_3247
DOI:
https://doi.org/10.3406/aru.2017.3247

MILLIGAN, Christine en WILES, Janine, 2010. Landscapes of care. In: Progress in Human Geography. 23/04/2010. Vol. 34, nr. 6, pp. 736–754.

NORD, Catharina en HÖGSTRÖM, Ebba, 2017. Caring architecture: Institutions and relational practices. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing.

PAPERMAN, Patricia, MOLINIER, Pascale en LAUGIER, Sandra, 2009. Qu’est-ce que le care ? Souci des autres, sensibilité, responsabilité. Parijs: Payot & Rivages.

PICHON, Pascale, 2019. Enquêter dans les hébergements et logements assistés. Émergence d’une théorie ancrée du chez-soi. In: Espaces et sociétés. 5/12/2019. Vol. 176‑177, nr. 1, pp. 69‑85. Beschikbaar op https://shs.cairn.info/revue-espaces-et-societes-2019-1-page-69
DOI:
https://doi.org/10.3917/esp.176.0069

PIERRE, Adèle, 2025. Dak- en thuislozentelling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Brussel: Bruss’help. Beschikbaar op https://brusshelp.org/images/Rapport_denombrement_2024_NL.pdf

POWER, Emma, 2019. Assembling the capacity to care: Caring-with precarious housing. In: Transactions of the Institute of British Geographers. 5/04/2019. Vol. 44, nr. 4, pp. 763–777.

POWER, Emma en MEE, Kathleen, 2020. Housing: An infrastructure of care. In: Housing Studies. 2020. Vol. 35, nr. 3, pp. 484–505.

REMY, Jean, 2015. L’espace, un objet central de la Sociologie. Toulouse: Érès.

ROSA, Elisabetta, 2022. Habiter Bruxelles : « sans-abri ». Marseille: Imbernon.

SALEMBIER, Chloé en COURBEBAISSE, Audrey, 2023. Les seuils de care. Les conditions socio-spatiales de l’application d’une éthique du care. In: Revue Philosophique de Louvain. 2023. Vol. 120, nr. 1, pp. 103–119.

SCHMITT, Florent, 2021. Quand la mixité de genre crée de la non-mixité. L’exemple des lieux d’hospitalité dans l’intervention sociale auprès des usager.e.s de drogues. In: Colloque international francophone féministe « Genre et travail social ». Conferentie. 10 en 11/06/2021.

SCHMITT, Florent, 2022. L’accès des femmes aux CAARUD : une discrimination négative indirecte. In: GERMES, Mélina et al (dir.), Les espace genrés des drogues. Parcours dans l'intimité, la fête et la réduction des risques, Parijs: Le Bord de l’eau.

SCRINZI, Francesca, 2021. Care. In: RENNES, Juliette (dir.), Encyclopédie critique du genre, Parijs: La Découverte, pp. 127-137.

SERFATY-GARZON, Perla, 2003. Le chez-soi : habitat et intimité. In: SEGAUD, Marion et al. (dir.), Dictionnaire critique de l’habitat et du logement. Parijs: Armand Colin, pp. 65-69.

TRONTO, Joan, 2009. Un monde vulnérable : pour une politique du care. Parijs: La Découverte.

TRONTO, Joan, 2019. Caring Architecture. In: FITZ, Angelika et KRASNY, Elke (dir.), Critical Care : Architecture and Urbanism for a Broken Planet. Wenen: Architekturzentrum Wien, pp. 26-32.

Haut de page

Notes

1 Het dagcentrum in kwestie hanteert de inclusieve term “vrouwxn”, waarbij de “x” verwijst naar personen die zich als vrouw identificeren.

2 Term voor personen die zich inzetten in maatschappelijk werk ten aanzien van mensen met wie ze een ervaring delen.

Haut de page

Table des illustrations

Titre Figuur 1. Schets van het gelijkvloers van het dagcentrum, gemaakt door de auteur
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-1.png
Fichier image/png, 146k
Titre Figuur 2. Schets van de kelderverdieping van het dagcentrum, gemaakt door de auteur
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-2.png
Fichier image/png, 110k
Titre Figuur 3. Inkom van het dagcentrum
Crédits Foto gemaakt door de auteur, 2024
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-3.png
Fichier image/png, 1,8M
Titre Figuur 4. De make-uptafel
Crédits Foto gemaakt door de auteur, 2024
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 274k
Titre Figuur 5. De verschillende tafels in het dagcentrum
Crédits Foto’s gemaakt door de auteur, 2024
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 343k
Titre Figuur 6. Een waaier aan kleurrijke tassen, voor elk wat wils
Crédits Foto gemaakt door de auteur, 2024
URL http://journals.openedition.org/brussels/docannexe/image/9124/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 216k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Susan Even, « Een plek om even thuis te zijn. Analyse van een dagcentrum als ruimte van care voor vrouwen in een zeer kwetsbare situatie  »Brussels Studies [En ligne], Collection générale, document 215, mis en ligne le 01 avril 2026, consulté le 11 avril 2026. URL : http://journals.openedition.org/brussels/9124 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15zkb

Haut de page

Auteur

Susan Even

Even is lid van de onderzoekscel Uses&Spaces (UCLouvain). Na een master in stedenbouw en een master-na-master in genderstudies behaald te hebben, is ze nu bezig aan een doctoraat over slechte huisvesting bij vrouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.


susan.even[at]uclouvain.be

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search