• 1 Voor een kritisch overzicht van deze situaties, zie D’Haenens [2025].

2Dit artikel wil het stilzwijgen rond de uitsterving van soorten in Brussel doorbreken door te onderzoeken wat er met de verdwenen amfibieën gebeurd kan zijn. Hun verhaal is onlosmakelijk verbonden met de aanwezigheid van water in de stad. Aangezien amfibieën een deel van hun leven als larve in het water en een deel als volwassen dier op het land doorbrengen (amphi-bios), waren ze afhankelijk van natte leefgebieden zoals vijvers, poelen, moerassen en drassige graslanden. Die waren zo’n tweehonderd jaar geleden nog wijdverspreid in de Zennevallei en langs haar zijlopen [Weiserbs en Jacob, 2005: 6-7]. De vijf verhalen die hierna verteld worden, zijn wellicht maar enkele momentopnames in het geleidelijke proces van de vermindering van waterpartijen. Dat proces begon al in de vijftiende eeuw, maar nam in de negentiende eeuw een ongeziene omvang aan door waterbouwkundige werken [Deligne, 2003: 215-219] en de verfraaiing van de burgerwijken [Leblicq, 1983: 264]. Na de Tweede Wereldoorlog versnelde die evolutie verder gedurende vijfendertig jaar van “ongebreidelde bebouwing” en een “aanzienlijke uitbreiding van het wegennet” [Leblicq, 1983: 278]. Vandaag staat de waterproblematiek in Brussel opnieuw hoog op de agenda. De verharding van de bodem wordt steeds vaker ter discussie gesteld vanwege de risico’s op overstromingen en hittegolven, waaraan vooral volkswijken blootgesteld zijn. Daarnaast worden waterlopen opnieuw opengelegd of ecologisch hersteld, terwijl bewonerscollectieven zich inzetten voor het behoud van moerasgebieden die bedreigd worden door bouwprojecten of nieuwe vervoersinfrastructuur1. De verhalen over verdwenen amfibieën geven deze discussies een extra dimensie. Ze zetten aan tot nadenken over de vraag of we in de stad werkelijk ruimte kunnen en willen maken voor andere levende wezens die van het stedelijk gebied afhankelijk zijn.

• 2 Uit de almanakken blijkt dat de Kikkerstraat in Molenbeek omgedoopt werd tot de Ganshorenstraat in (...)
• 3 Deze tendens komt ook tot uiting in de communicatie van de overheid en in de film van Crutzen [2013 (...)

3De poging om deze dieren en de plaatsen waar ze verdwenen zijn een historische diepgang te geven, brengt nog een tweede uitdaging aan het licht, namelijk hoezeer het uitsterven van deze soorten nog altijd in stilte gehuld is. De verdwenen amfibieën zijn immers zowel uit het landschap als uit de beschikbare documentatie verdwenen. Hun vroegere aanwezigheid is nauwelijks nog zichtbaar. Wie vandaag naar de stad kijkt, ziet vooral wat er aanwezig is, namelijk de aangelegde infrastructuur en de levende wezens die daarin of daartussen leven, maar niet de sporen van de ecologische schade die de verstedelijking veroorzaakt heeft. Dat blijkt ook uit de verdwijning van plaatsnamen die ooit naar de aanwezigheid van amfibieën verwezen2. Bovendien komt de uitsterving van deze diersoorten vrijwel nergens aan bod in publicaties voor het grote publiek, waarin de Brusselse natuur geprezen wordt zonder aandacht voor de levende wezens die de prijs van de stadsontwikkeling betaald hebben3.

• 4 Deze benadering doorbreekt de aanname dat de uitsterving van diersoorten een mondiaal fenomeen is d (...)

4Naast de concrete onzichtbaarheid van verdwenen soorten is er ook de onzichtbaarheid van uitsterving als ramp. Want wat betekent één lokaal verlies, één kleine tragedie, wanneer die deel uitmaakt van een veel groter proces “waarin een oneindig aantal microbeslissingen samenkomen” en dat, aantasting na aantasting, uitmondt in grootschaligere uitstervingen [Semal, 2013: 11]? Dit artikel benadert dat probleem van onzichtbaarheid vanuit de Extinction Studies. In plaats van uitsterven uitsluitend vanuit een globaal perspectief te bestuderen, richten deze onderzoekers zich op gedetailleerde casestudy’s waarin zich, nog voordat het laatste dier sterft, “stillere processen van verlies” afspelen binnen specifieke gemeenschappen en op specifieke plaatsen [Rose et al., 2017: 1, eigen vertaling]. Daarbij maken ze gebruik van etnografie en microgeschiedenis om beter te begrijpen hoe uitsterven verweven is met manieren van leven, sterven en relaties aangaan met andere levende wezens [van Dooren, 2014: 1-18]. Zij pleiten ervoor om plaatsgebonden uitstervingen te beschrijven en zichtbaar te maken wat deze verdwijningen betekenen, los van het louter biologische verlies [Garlick en Symons, 2020] 4.

• 5 Dit onderzoeksproject vertrekt vanuit de behoefte om opnieuw betekenis te geven aan levende wezens (...)

5Mijn aandacht voor verdwenen amfibieën begon tijdens mijn antropologisch onderzoek naar de natuur, waarvoor ik samenwerk met naturalisten – meestal hobbyisten – die zich in Brussel inzetten voor bedreigde diersoorten. De gewestelijke atlassen [Graitson et al., 2022; Weiserbs en Jacob, 2005] brachten het verborgen deel van de ijsberg aan het licht: de soorten die verdwenen waren uit de situaties die ik vandaag bestudeer. Daardoor werd het nodig om mijn etnografisch onderzoek ook historisch te benaderen, maar eenvoudig was dat niet. Want hoe geef je opnieuw betekenis aan het leven van individuele dieren wanneer ze massaal verdwijnen? Of wanneer de zintuiglijke ervaring en rechtstreekse getuigenissen over dat verlies grotendeels ontbreken [Guidée, 2021]? Daarom heb ik een beperkt en fragmentarisch corpus zo zorgvuldig mogelijk onderzocht en aangevuld. Dat betekende de beschikbare bronnen grondig onderzoeken, oog hebben voor wat ze ondanks hun beperkingen toch vertellen, maar ook voor de lacunes die onverschilligheid in de hand kunnen werken. Die leemtes werden waar mogelijk opgevuld met aanvullende bronnen5. Op basis van de atlassen, hun referenties en interviews met vier biologen tussen 2019 en 2025 reconstrueerde ik de historiek van deze verdwijningen, los van de cijfergegevens en zo dicht mogelijk bij wat erover verteld kan worden. Daarvoor bracht ik uiteenlopende kennisbronnen samen: biologische en ethologische studies, onderzoek naar specifieke locaties, archieven en historische kaarten (voor de negentiende eeuw), luchtfoto’s (voor de twintigste eeuw) en gepubliceerde terreinwaarnemingen van naturalistische buurtbewoners. Vooral die laatste bleken bijzonder waardevol. Elke bron werd gebruikt voor zover ze een bijkomend element kon aanreiken voor de reconstructie. Uiteindelijk blijken vooral de waarnemingen van twee naturalisten bijzonder relevant bij de reconstructie van de verhalen: Georges Albert Boulenger (1858-1937) en Hellin de Wavrin (1946-2016). Dankzij hun gepubliceerde terreinwaarnemingen kunnen we ons een beter beeld vormen van wat deze verdwenen amfibieën mogelijk overkomen is.

• 6 Tussen 1822 en 1842 kromp het Zoniënwoud aanzienlijk toen de Société Générale het bos- en grondbezi (...)
• 7 In 1865 en 1866 voerden hevige regenbuien grote hoeveelheden water af naar het gehucht Boondaal. In (...)
• 8 Duquenne [1989: 82] en de vragen van Keilig voor deze werken.
  KEILIG, E., 1864-1883. Divers rapports (...)

8Wat waren die leefgebieden dan? Toen de jonge Boulenger in 1876 rugstreeppadden verzamelde, werden ze door naturalisten nog in bijna heel België aangetroffen, in vochtige graslanden, bosjes, tuinen en heidevelden [Dubois, 1873: 173]. Dat deze padden zich graag vestigen op door industriële of ontginningsactiviteiten verstoorde terreinen, zoals steengroeven, braakliggende gronden en steenbergen, was toen nog niet bekend, hoewel dergelijke landschappen in België al bestonden [Graitson en Denoël, 2007: 145-147]. Dankzij de huidige kennis, die de rugstreeppad in verband brengt met terreinen in ontwikkeling of in aanleg, kunnen we de geschiedenis van deze soort in het Ter Kamerenbos beter begrijpen. Als de dieren die Boulenger verzamelde er volgens hem algemeen voorkwamen, moeten ze er al verschillende generaties geleefd hebben. Hun voorouders bereikten het gebied van het toekomstige Ter Kamerenbos waarschijnlijk al vanaf de jaren 1820, na de ontginning van dit deel van het Zoniënwoud onder beheer van de Société Générale, die hout leverde voor de industriële ontwikkeling van het land [Duquenne, 1989: 10]6. Daarna volgden ze vermoedelijk de opeenvolgende kapvlakten en hakhoutpercelen die de overheid exploiteerde, totdat het terrein aan de Stad Brussel overgedragen werd voor de aanleg van het park [Duquenne, 1989: 9]. Tijdens hun winterslaap of zomerrust groeven de padden vermoedelijk hier en daar holen in de omgewoelde bodem gedurende de grondwerken en de aanleg van het meer tussen 1862 en 1866 [Duquenne, 1989: 28-31]. Doordat rugstreeppadden hun voortplanting kunnen afstemmen op tijdelijke waterplassen, profiteerden ze vermoedelijk van de ondiepe stilstaande wateren die na regen ontstonden door de nieuwe reliëfvormen van het park en waar nauwelijks roofdieren van kikkervisjes voorkwamen7. Toen Boulenger de twee padden verzamelde die hij later aan het museum zou schenken, waren de wandelwegen en recreatieve voorzieningen bijna voltooid, terwijl de boomkap, de aanplanting van hakhout en de inzaaiing van de grasvelden nog volop aan de gang waren8.

• 9 Zijn portret is gebaseerd op interviews met twee mensen uit zijn naaste omgeving.
• 10 Op basis van een vergelijking van de luchtfoto's van het gebied, beschikbaar op de website van Bruc (...)

10De boomkikker (Hyla arborea), een kleine klimmende kikker met een appelgroene huid en goudkleurige iris, brengt het grootste deel van zijn leven door tussen de bladeren van struiken [de Witte, 1948: 141; Figuur 3]. Eind jaren 1980 schreef Hellin de Wavrin dat de soort vroeger “zowat overal rond het Zoniënwoud” voorkwam, maar intussen “op gewestelijk niveau bijna verdwenen was” [de Wavrin, 1988: 132]. De Wavrin was een amateur-naturalist die al van jongs af een grote passie voor de natuur had. Die betrokkenheid groeide uit tot een vanzelfsprekende en onverstoorbare levenshouding9. Van de jaren 1960 tot zijn overlijden in 2016 bezocht hij onvermoeibaar alle Brusselse natuurgebieden, vooral die in het zuiden van de stad, in Ukkel en aan de rand van het Zoniënwoud, waar hij woonde. Ondanks zijn herhaaldelijke avondlijke luistertochten heeft hij de krachtige roep van de boomkikker – een reeks volle, staccatoachtige tonen – nooit meer gehoord, hoewel die tot de krachtigste van alle Belgische amfibieën behoort. Behalve op locaties in de omgeving van de stad had de Wavrin boomkikkers vroeger gehoord bij een vijver in een moerassige vallei in Ukkel, die in 1964 gedempt werd, en in een moeras in Anderlecht dat in 1962 opgevuld werd [de Wavrin, 1988: 133]. Hij voegt eraan toe dat een kennis van hem ze nog hoorde aan de Visserijvijver in Watermaal-Bosvoorde, waar de kikkersoort volgens een anonieme bron nog tot in de jaren 1970 voorkwam, en in Etterbeek, op basis van “een oude waarneming op een verdwenen locatie” [de Wavrin, 1988: 132]. Over deze leefgebieden van de boomkikker kan er echter niet veel meer gezegd worden. Wanneer de Wavrin het jaar van een demping vermeldt, lokaliseert hij de locatie niet nauwkeuriger dan op gemeentelijk niveau. Wanneer hij een locatie wel preciseert, zoals de Visserijvijver, ontbreekt dan weer een exacte datering. Onderzoek naar verdwenen vijvers in Ukkel doet vermoeden dat het om de Lecomtevijver aan de voet van de Kauwberg gaat. Die werd in 1964 gedempt, aangesloten op de riolering en vervolgens begraven onder nieuwe woningen. Vermoedelijk hebben de grote appartementsgebouwen die in de jaren 1970 en 1980 rond de Visserijvijver gebouwd werden, een impact gehad op de gras- en struikvegetaties waarin deze boomkikkers leefden10.

• 11 Vanaf het begin van de twintigste eeuw werden in de omgeving van Ukkel vroedmeesterpadden waargenom (...)

12De laatste wilde Brusselse kolonie vond hij in de rotspartijen boven de vijver van het Sauvagèrepark in Ukkel, waar ze tot de jaren 1970 leefde [de Wavrin, 1988: 162; Figuur 4]. Deze laatste kolonie moet de vijver na 1910 bereikt hebben, nadat een rijke industrieel hem had laten aanleggen. De vroedmeesterpadden moeten er ofwel geplaatst zijn, ofwel de plek bereikt hebben vanuit de vijvers rond de vroegere gehuchten van Klein-Sint-Job, op minder dan een halve kilometer afstand11. Het terrein werd tijdens de Tweede Wereldoorlog bezet. Daarna lag het er verlaten bij, tot de gemeente Ukkel het eind jaren 1960 kocht om er een openbaar park van te maken [Pons-Rotbardt, 2021]. De bezoekersdruk in het park heeft de kolonie wellicht verzwakt, waarna ze in de jaren nadien verdween. Maar haar kwetsbaarheid leek vooral te maken te hebben met haar isolement.

• 12 Aangezien Brussel aan de noordgrens van het verspreidingsgebied van de vroedmeesterpad ligt, is de (...)

13Dat komt doordat de relatie van de vroedmeesterpad met zijn leefomgeving verschilt van die van andere padden. Ze paren niet in het water, maar op het land. Na de bevruchting wikkelt het mannetje de eisnoeren om zijn achterpoten – vandaar de naam vroedmeesterpad – en draagt hij ze enkele weken met zich mee. Tijdens die periode houdt hij de eitjes vochtig door ‘s nachts geregeld het water op te zoeken. Daardoor kan de vroedmeesterpad gebruikmaken van uiteenlopende waterhabitats, op voorwaarde dat die zich dicht bij een stenige schuilplaats bevinden waar de dieren zich groepsgewijs kunnen terugtrekken: steengroeven, industriële braakterreinen, oude muren, begraafplaatsen, zonnige taluds, parken en tuinen met rotspartijen of stapels dakpannen [Graitson et al., 2022: 52]. Dergelijke kunstmatige leefgebieden zijn zeer gevoelig voor verandering of verbossing wanneer ze niet onderhouden worden12, maar de vroedmeesterpad blijft er trouw aan zolang de omstandigheden gunstig blijven. Zodra die verslechteren, kunnen de dieren zich verplaatsen op zoek naar een andere geschikte locatie, tot op een kilometer afstand [de Wavrin en Graitson, 2007: 106-107]. Dat vermogen om zich op die manier te verplaatsen, vestigt de aandacht op de verbindingen – of de verbroken verbindingen – tussen de plaatsen waar deze padden voorkomen.

• 13 De industriële invoer van kikkerbillen in Europa, waarbij ook levende kikkers geïmporteerd worden e (...)
• 14 Deze hypothese is weinig onderbouwd: ze werd in 1950 geformuleerd door August Thienemann [Fonte et (...)

16Om dat te begrijpen, moeten we onze aandacht verruimen naar een andere groene kikker, namelijk de meerkikker (Pelophylax ridibundus). Die is soms bijna twee keer zo groot als de poelkikker en valt op door zijn kakelende roep. Deze kikkersoort komt oorspronkelijk uit Centraal- en Oost-Europa. Vanaf de jaren 1950 werden meerkikkers in West-Europa geïmporteerd voor de gastronomie en voor gebruik in laboratoria, waar ze ook gekweekt werden [Perrot, 2017: 38]13. Het is niet bekend of de dieren ontsnapten of vrijgelaten werden, maar al snel werden ze aangetroffen in de grote Franse stroomgebieden. In Wallonië werden ze bovendien verkocht door kwekers van waterplanten als sierdier voor tuinvijvers. Van daaruit verschenen ze in de stroomgebieden van de Zenne en de Dijle [Percsy en Percsy, 2013: 250]. De meerkikker is een ferale soort: de verspreiding ervan is een onbedoeld gevolg van menselijke activiteiten en infrastructuren. Via moeilijk te beheersen kettingreacties veranderen dergelijke ferale soorten ecosystemen en dragen ze bij aan de vorming van een meer-dan-menselijk Antropoceen [Tsing et al., 2025]. In Brussel werd de meerkikker voor het eerst waargenomen in 1968 door een naturalist, in de omgeving van het Woluwepark [Parent, 1974: 101]. In 1992 werd de soort aangetroffen in het moeras van Jette en tien jaar later al op zeventien locaties, van het noorden van de stad (het park van Laken en de natte gebieden bij het Laarbeekbos), over het westen (Wilder en het Moeraske) tot het zuiden (Woluwepark, Hertoginnedal, het Reigerbospark in Watermaal-Bosvoorde en een tuin in Ukkel) [Weiserbs en Jacob, 2005: 83]. Bij de verkenningen voor de meest recente atlas bleek de soort zich verder uitgebreid te hebben naar Neder-Over-Heembeek, het zuidoosten (Rood Klooster en Massarttuin), Anderlecht (Neerpede), Vorst en zelfs enkele locaties in het stadscentrum, Schaarbeek en Sint-Joost-ten-Node (Josaphatpark, Kruidtuin en Marie-Louisesquare) [Graitson et al., 2022: 68]. Hoe de dieren zulke afstanden konden afleggen zonder door mensen verplaatst te worden, blijft moeilijk te verklaren, tenzij hun eiklompen zich aan de veren of poten van watervogels gehecht hebben14. Zeker is wel dat de meerkikker zich kan vestigen in zeer uiteenlopende en zelfs weinig kwaliteitsvolle waterpartijen, zoals de bekkens van waterzuiveringsinstallaties, plassen en vervuilde beken [Graitson et al., 2022: 69].

• 15 Deze reconstructie is gebaseerd op het artikel van de Wavrin [1988] en op een in memoriam naar aanl (...)

18In de lente van 1987 staat Hellin de Wavrin in het donker, tussen het gebladerte, met zijn lieslaarzen in een poel. Hij laat zijn schepnet in het water zakken en speurt de bodem af bij het licht van zijn hoofdlamp15. Op dat moment is hij al vier jaar op zoek naar de kamsalamander (Triturus cristatus) in de waterpartijen van het Zoniënwoud, die hij al meer dan twintig jaar bezoekt (Figuur 5). Er is dan nog maar één kolonie overgebleven, in een poel in de vallei van de Kleine Flossendelle in Tervuren, op minder dan een kilometer van Brussel. De soort is daar al sinds minstens de jaren 1930 bekend. Kamsalamanders zijn echter moeilijk waar te nemen: de mannetjes, herkenbaar aan hun hoge rugkam, blijven meestal diep in het water. Alleen de vrouwtjes keren terug naar de oever om hun eitjes af te zetten tussen de waterplanten. Ondertussen is de poel steeds schaduwrijker geworden doordat de beuken errond uitgegroeid zijn en een dik tapijt van afgevallen bladeren achterlaten. Daardoor is de poel minder geschikt geworden voor deze salamanders, die hogere eisen stellen dan hun verwante soorten. Toch begrijpt de Wavrin niet waarom geen enkel dier zich gevestigd heeft in een andere poel, nauwelijks honderd meter verderop, die volop in de zon ligt en omgeven is door moerasvegetatie. “Het voortbestaan van deze kolonie is van groot belang”, zo schrijft hij, “want zij vormt een van de laatste – of zelfs de allerlaatste – getuigen van een populatie die vroeger wijdverspreid was in de streek” [1988: 121]. En terecht, want de poelen waarin de kamsalamander leefde, werden één na één gedempt: in de jaren 1960 die langs de Tambourdreef in Watermaal-Bosvoorde en een andere in een weide in Ukkel. De Wavrin vermeldt niet waarom die poelen gedempt werden. Sindsdien is de kamsalamander niet meer opgedoken in Brussel. Doordat de Ring en de E411 de vallei van de Kleine Flossendelle scheiden van de Brusselse poelen, die bovendien te klein, te schaduwrijk en te rijk aan vissen zijn, kon de soort niet terugkeren naar dit gebied [Weiserbs en Jacob, 2005: 72].

• 16 De eerste acties om amfibieën tijdens hun trek te redden, begonnen in de jaren 1980, met de opricht (...)

21Vandaag zijn kikkers, padden en watersalamanders in Brussel het gemakkelijkst waar te nemen tussen februari en april, wanneer ze naar hun voortplantingsplaatsen trekken. Buurtbewoners helpen de dieren dan de weg over te steken, die anders voor velen fataal zou zijn. Dat gebeurt langs de rand van het Zoniënwoud, in de vallei van de Geleytsbeek in Ukkel en die van de Tweebeek in Neder-Over-Heembeek, en rond het Woluwepark en het Vogelzangpark in Anderlecht16. De meest frappante vaststelling die de buurtbewoners die jaar na jaar naar deze plaatsen terugkeren me vertellen, is dat er steeds minder amfibieën oversteken. Deze dieren komen ook voor in beschermde en beheerde moerasgebieden, zoals die van Jette en Ganshoren, het Broek in Ukkel, het Moeraske in Evere en Hof ter Musschen in Sint-Lambrechts-Woluwe. Ook daar zeggen de buurtbewoners en vrijwillige beheerders hetzelfde: de voorjaarsconcerten die vroeger te horen waren, zijn herleid tot een zacht gemurmel. Inwoners die zich inzetten voor het behoud van bedreigde moerasgebieden, zoals het moeras Wiels en het Bemptpark in Vorst of Biestebroek in Anderlecht, treffen er eveneens amfibieën aan. Hun acties maken duidelijk hoe belangrijk deze natte gebieden zijn in tijden van klimaatontwrichting: ze vangen overstromingen op en vormen koelte-eilanden in dichtbebouwde en dichtbevolkte wijken. De planten die er groeien, helpen het water zuiveren en op langere termijn zelfs vervuilde locaties saneren [Bastin, 2025: 8]. In de context van de huidige massale uitsterving krijgen de verhalen over het verdwijnen van de rugstreeppad, de boomkikker, de vroedmeesterpad, de poelkikker en de kamsalamander extra betekenis voor deze natte gebieden in Brussel. Ze maken duidelijk dat de amfibieën die vandaag nog waargenomen en ondersteund worden niet zomaar de soorten zijn die er nog voorkomen, maar de soorten die nog overblijven. Zonder te vervallen in nostalgie naar een authentieker verleden, tonen deze verhalen dat hun aantallen blijven afnemen tegen de achtergrond van deze verdwijningen. Met andere woorden, de amfibieën en hun leefgebieden die vandaag nog in Brussel te vinden zijn, zijn niet gewoon belangrijk vanwege hun huidige aanwezigheid en kwetsbaarheid, en nog minder enkel als onderdeel van de “biodiversiteit” – een begrip dat hun verhalen onzichtbaar maakt –, maar omdat ze de levende wezens zijn die voortbestaan in een landschap dat al lange tijd getekend wordt door grootschalige verliezen, waarvan het einde nog niet in zicht is.

• 17 Zie Hache [2024] over deze manier om opnieuw aards te worden, en Solnit [2016] over het potentieel (...)
• 18 Merk op dat het eerste verhaal, dat steunt op officiële archieven over één enkele locatie, meer det (...)

22In die zin dragen deze verhalen over uitsterven bij aan een stedelijke politieke ecologie die vergeten verhalen opnieuw zichtbaar maakt. We weten er vaak maar weinig over, maar ze veranderen wel onze manier van kijken. Door opnieuw aandacht te geven aan vergeten levende wezens en aan de kwetsbaarheden die zij in herinnering brengen, helpen deze verhalen ons beter te begrijpen wat er met ons leefgebied gebeurt en openen ze nieuwe manieren om ons ermee te verbinden¹⁷. Dat maakt het noodzakelijk om ook weinig bekende verhalen te reconstrueren, hoe beperkt de beschikbare bronnen ook zijn. Dit botst echter met een onderzoekscultuur waarin projecten doorgaans afgebakend worden op basis van voldoende omvangrijke corpora die hun haalbaarheid moeten garanderen. Daardoor blijven onderzoeksterreinen waarvoor die garantie ontbreekt vaak buiten beeld. Toch is er soms geen andere mogelijkheid om de ervaring van dergelijke verliezen en hun betekenis te benaderen dan te vertrekken van een klein corpus – in dit geval enkele publicaties van twee ervaren naturalisten die deze verdwijningen gedurende tientallen jaren gedocumenteerd hebben – en dat aan te vullen met documenten die een stukje van de puzzel kunnen aanreiken. Dat vereist dat de onderzoeker zich begeeft aan de grenzen van wat nog kenbaar is, daar de eerste sporen oppikt en uiteenlopende kennisbronnen met elkaar verbindt, zonder dat de reconstructie haar wetenschappelijke nauwkeurigheid verliest18.