Navigation – Plan du site

AccueilNumérosHors SérieLes strates du passé : histoire, ...Από μια πολυσύχναστη λεβαντίνι...

Les strates du passé : histoire, architecture, anthropologie

Από μια πολυσύχναστη λεβαντίνικη πόλη, μέσα από τα ερείπια και τα χαλάσματα, στη νεωτερικότητα

Εικόνες της Θεσσαλονίκης στις αφηγήσεις Πολωνών ταξιδιωτών του 19ου και του 20ού αιώνα
D’une ville levantine animée, des ruines à la modernité - images de Thessalonique dans les récits de voyageurs polonais des XIXe et XXe siècles
From a bustling Levantine city, through ruins to modernity: Images of Thessaloniki in the narratives of 19th and 20th century Polish travellers
Michał Bzinkowski

Résumés

Dans mon exposé, je présenterai les récits de plusieurs voyageurs polonais qui ont visité Thessalonique à des fins diverses aux XIXe et XXe siècles. J’utiliserai les ouvrages suivants, qui contiennent des descriptions intéressantes de Thessalonique : le Voyage de dix ans en Orient (1872) d’Ignacy Pietraszewski (1796-1869), De l’Olympe à l’Olympe : Impressions et réflexions d’un voyage en Grèce (1928) de Tadeusz Sinko (1877-1966) et Au pays des dieux, du soleil et des olives (1966) des auteurs Artur Grodzicki et Józef Alfred Szczepański. Tous les récits susmentionnés fournissent des informations précieuses sur l’évolution du tissu urbain de Thessalonique et des relations entre les populations sur une période de plus d’un siècle.

Haut de page

Texte intégral

  • 1 Βλ. Reychman, 1972. Για τους Πολωνούς ταξιδιώτες στην Ελλάδα πριν από τον 20ό αιώνα, βλ., επίσης, K(...)
  • 2 Reychman, 1972, σ. 10.

1Οι Πολωνοί ταξιδιώτες στην οθωμανική Τουρκία του 19ου αιώνα μπορούν να χωριστούν σε διάφορες κατηγορίες, σύμφωνα με τον Jan Reychman, ειδικό στο θέμα, ο οποίος αφιέρωσε μια μονογραφία σε αυτό το ζήτημα, ένα βιβλίο που εξακολουθεί να είναι επίκαιρο και σήμερα1. Πρωτίστως έχουμε τους προσκυνητές που κατευθύνονταν στους Αγίους Τόπους και τους εμπόρους που ταξίδευαν στις αραβικές χώρες2. Στους ταξιδιώτες περιλαμβάνονταν, επίσης, καλλιτέχνες, μελετητές, λάτρεις της αρχαιότητας, οι οποίοι –ακολουθώντας το παράδειγμα των ταξιδιωτών του Grand Tour, ενός εκπαιδευτικού ταξιδιού που ήταν δημοφιλές ιδίως τον 18ο αιώνα– ήθελαν να επαληθεύσουν τις γνώσεις τους για τα ελληνικά μνημεία με τα ίδια τους τα μάτια. Αξίζει, επίσης, να αναφερθεί ότι, σε μια εποχή που οι Ρωσο-τουρκικές σχέσεις ήταν τεταμένες, οι Πολωνοί συχνά συντάσσονταν με τους Τούρκους, ως αντιπολίτευση στον εισβολέα. Ορισμένοι από αυτούς επέλεξαν τη στρατιωτική καριέρα και κατατάχθηκαν στον οθωμανικό στρατό. Ανάμεσά τους υπήρχαν, επίσης, μηχανικοί και γιατροί. Ορισμένοι, πράγμα καθόλου σπάνιο, εργάστηκαν και στην τουρκική διοίκηση.

2Είναι ενδιαφέρον ότι λίγοι σχετικά από αυτούς τους ταξιδιώτες έκαναν σταθμό τους την πόλη της Θεσσαλονίκης. Αν και το θέμα αυτό απαιτεί ασφαλώς ενδελεχή έρευνα, δεν είναι εύκολο να βρει κανείς μαρτυρίες Πολωνών που διέμειναν για κάποιο χρονικό διάστημα στην πόλη. Προφανώς, είτε η πόλη δεν ήταν στο κύριο πρόγραμμα του ταξιδιού τους είτε δεν είχε τα αξιοθέατα για τα οποία κυρίως πήγαιναν στην Ελλάδα. Τα χριστιανικά μνημεία του Βυζαντίου, τα οποία αφθονούν στη Θεσσαλονίκη ή τα ερείπια των ρωμαϊκών κτηρίων, για τα οποία είναι επίσης γνωστή, δεν προσείλκυαν την προσοχή των Πολωνών ταξιδιωτών όσο η Αθήνα, η Ολυμπία ή άλλα γνωστά κέντρα της αρχαιότητας.

  • 3 Για τις περισσότερες πληροφορίες με κατάλογο των ονομάτων των σημαντικότερων Πολωνών ταξιδιωτών στη (...)
  • 4 Υπάρχουν, βέβαια, παλαιότερες αναφορές για Πολωνούς στη Θεσσαλονίκη. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες (...)
  • 5 Αποσπάσματα από πολωνικές ταξιδιωτικές αναφορές στη Θεσσαλονίκη παρουσιάζονται εδώ σε δική μου μετά (...)

3Μεταξύ των πολυάριθμων περιηγήσεων Πολωνών ταξιδιωτών στην Ελλάδα, τις οποίες είναι αδύνατο να απαριθμήσω εδώ3, κατάφερα να βρω τρεις (μία από τον 19ο και δύο από τον 20ό αιώνα), στις οποίες η αφήγηση της Θεσσαλονίκης καταλαμβάνει περισσότερο χώρο4. Όλες οι αφηγήσεις, τα αποσπάσματα των οποίων θα παραθέσω, παρέχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με τις αλλαγές στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης και τις πληθυσμιακές σχέσεις κατά τη διάρκεια ενός και πλέον αιώνα. Επιπλέον, τα κείμενα αυτά, τα οποία δίνουν μια πολύχρωμη εικόνα της Θεσσαλονίκης, των εθίμων και της εμφάνισης των κατοίκων της, απ’ όσο γνωρίζω, δεν έχουν μεταφραστεί ποτέ σε καμία ξένη γλώσσα5.

  • 6 Reychman, 1972, σ. 20-21.
  • 7 Paraskiewicz , 2014, σ. 126.
  • 8 Το διχαστικό έργο Collectanea z dziejopisów tureckich rzeczy do historyi polskiey służących (2 τόμο (...)
  • 9 Για τους Πολωνούς οριενταλιστές στην Αγία Πετρούπολη και το Βίλνιους, βλ.: Stachowski, 2012, σ. 224 (...)
  • 10 Korotkich, 2004, σ. 186.
  • 11 Ό.π., σ. 188. Για την περίεργη ιστορία της συλλογής ανατολικών νομισμάτων του Pietraszewski βλ.: Og (...)
  • 12 Lorenz, 2019, σ. 288. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι η αμφιλεγόμενη μετάφραση της Αβέστα στα πολωνικά (...)

4Θα ξεκινήσω με την αφήγηση του Ignacy Pietraszewski (1796-1869). Ανήκε σε μια μεγάλη ομάδα Πολωνών οριενταλιστών, μελετητών της Ανατολής, οι οποίοι επισκέφθηκαν την οθωμανική Τουρκία και τη Μέση Ανατολή κατά τον 19ο αιώνα6. Την περίοδο 1822-1826 σπούδασε ανατολική λογοτεχνία και γλώσσες, περσικά και αραβικά, στο Πανεπιστήμιο του Βίλνιους, υπό την εποπτεία του καθηγητή Wilhelm Münnich7. Το 1826 έφυγε για την Αγία Πετρούπολη, όπου γνώρισε στο Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών τον Józef J. Sękowski8 και άλλους γνωστούς Πολωνούς οριενταλιστές της εποχής, τον Aleksander Chodźko και τον Antoni Muchliński9. Χάρη στη γνώση της τουρκικής, περσικής και αραβικής γλώσσας, ο Pietraszewski έλαβε εργασία στο ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών Υποθέσεων. Από το 1832 έως το 1835 υπηρετούσε ως δραγουμάνος στην Κωνσταντινούπολη, το 1836 στη Γιάφα και ως γραμματέας του Προξενείου στη Θεσσαλονίκη, το 1837 ως δεύτερος δραγουμάνος στην Αλεξάνδρεια και μετά, από το 1838 έως το 1840, ήταν Πρόξενος στη Γιάφα10. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ανατολή, απέκτησε μεγάλη αγάπη στο να συλλέγει μουσουλμανικά νομίσματα (συνολικά μάζεψε 2683 νομίσματα) που είχαν κατατεθεί στο Βρετανικό Μουσείο, τα οποία τελικά έχασε11. Η συλλογή του ήταν μοναδική σε παγκόσμια κλίμακα. Το 1840 επέστρεψε στη Ρωσία και δύο χρόνια αργότερα, το 1842, έλαβε τη θέση του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Πετρούπολης, όπου δίδασκε τουρκικά. Λόγω σοβαρής ασθένειας, παραιτήθηκε το 1844 και μετακόμισε στο Βερολίνο. Την ίδια χρονιά ανακηρύχθηκε διδάκτορας της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Halle του Βερολίνου και προσλήφθηκε ως λέκτορας των ανατολικών γλωσσών12.

  • 13 Ogrodziński, 1960, σ. 9-10.

5Ο Pietraszewski πραγματοποίησε το πρώτο του ταξίδι στην Ανατολή τον Ιούλιο του 1832, ως δραγουμάνος της ρωσικής αποστολής στην Κωνσταντινούπολη. Ο συνταξιδιώτης του, Antoni Muchliński, που ήταν κοντά του μέχρι το 1835, έζησε μαζί του «σε ένα αρμενικό σπίτι» και θυμάται ότι ο τελευταίος «περνούσε ολόκληρες νύχτες χωνεύοντας αυτή τη [τουρκική] γλώσσα», συχνά με κίνδυνο της ζωής του, γιατί «κρυφά μέσα στους σκοτεινούς και δαιδαλώδεις δρόμους της Κωνσταντινούπολης, εν μέσω συμπλοκών και συχνά οβίδων από πέτρες» έτρεχε να «ακούσει τον περίφημο meddach, δηλαδή τον αφηγητή των λαϊκών μυθιστορημάτων»13.

  • 14 Abrahamowicz, 1989, σ. XLIX.
  • 15 Ό.π..
  • 16 Pietraszewski, 1872. Η επανέκδοση που χρησιμοποιώ εκδόθηκε το 1989. Βλ.: Pietraszewski, 1989.

6Πιθανότατα κλήθηκε να ταξιδέψει στη Θεσσαλονίκη, όπου επρόκειτο να αναλάβει θέση στο ρωσικό Προξενείο, στα μέσα του 1836, καθώς στις 7 Φεβρουαρίου του επόμενου έτους τον βλέπουμε ήδη σε πλήρη υπηρεσία στη Μακεδονία14. Χάρη στη θέση του, μπόρεσε να διεισδύσει καλύτερα στα ανώτερα κλιμάκια της οθωμανικής κοινωνίας και να εξοικειωθεί σε βάθος με το οθωμανικό κρατικό σύστημα, τα ήθη και τα έθιμά τους15. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αντλεί τις περισσότερες πληροφορίες του από την αυτοψία. Το βιβλίο του Δέκα χρόνια ταξίδι στην Ανατολή (Dziesięc iolet nia podróż po Wschodzie) εκδόθηκε ως μεταθανάτια έκδοση το 1872, την οποία ετοίμασε η κόρη του Pietraszewski16.

7Ο Pietraszewski φτάνει στη Θεσσαλονίκη μετά από μια καταιγίδα και οι πρώτες του εντυπώσεις προέρχονται από την προκυμαία του λιμανιού της. Εκπλήσσεται, καθώς περίμενε να αντικρύσει μια πέτρινη προκυμαία, ενώ αγωνίζεται να κατέβει από το πλοίο σε ένα είδος ξύλινης πλατφόρμας. Όμως, μια άλλη πρόσθετη έκπληξη τον περιμένει :

  • 17 Ό.π., 1989, σ. 137-38.

Αφού υπέμεινα μια σφοδρή καταιγίδα, [...] πήδηξα στη βάρκα, έφτασα στη στεριά και δεν μπορούσα να κατέβω, όχι σε μια όχθη σταθερά στερεωμένη με πέτρες, αλλά μόνο με εύθραυστες σανίδες και κιγκλιδώματα στη μια πλευρά για την είσοδο. Εκεί που έψαχνα μια κατάλληλη στιγμή για να πηδήξω επιδέξια πάνω της, αντί να πλατσουρίσω στα ρεύματα του πράσινου, φουσκωμένου, βρώμικου νερού, άκουσα ξαφνικά λόγια σε καθαρά πολωνικά: - «Προχωρήστε, κύριε μου, προχωρήστε, θα σας πιάσω, θα σας κρατήσω !». [...] Ο αγαπητός μου Βαρσοβιανός με οδήγησε μέσα σε έναν θρίαμβο από περίεργους Λεβαντίνους και μέσα σε ένα πλήθος από άγρια σκυλιά στη συνοικία των Φράγκων, κατά μήκος των κακοτράχαλων καλντεριμιών, και με οδήγησε στο ρωσικό προξενείο17.

  • 18 Γεννήθηκε το 1780. Υπήρξε συγγενής του διακεκριμένου Κερκυραίου ιστορικού και φιλολόγου Ανδρέα Μουσ (...)
  • 19 Pietraszewski, 1989, σ. 138.

8Ύστερα γίνεται δεκτός από τον Πρόξενο της Ρωσίας στη Θεσσαλονίκη, τον Άγγελο Μουστοξύδη18, τον οποίο περιγράφει με θερμά λόγια: «ένας άντρας ύψους τεσσάρων πήχεων, επιβλητικός, που φορούσε τουρκικό φέσι, Έλληνας στην καταγωγή και ευχάριστος, με τσιριχτή γλώσσα, ειλικρινής, φαινομενικά ανοιχτός»19.

9Η πόλη τού φαίνεται να είναι άθλια και χαοτικά χτισμένη. Σημειώνει, επίσης, τον μεγάλο αριθμό αδέσποτων σκύλων (όπως εξάλλου και στην Κωνσταντινούπολη, γεγονός το οποίο αναφέρουν όλοι οι ταξιδιώτες του 19ου αιώνα) :

  • 20 Ό.π., σ. 140.

Στο κέντρο της πόλης, κοντά στον πασά, ανάμεσα σε ξύλινα, άθλια στοιβαγμένα σπίτια, σε δαιδαλώδεις δρόμους γεμάτους σκύλους, νοίκιασα για 60 πιάστρα το χρόνο (22 πολωνικά ζλότυ) ένα τεράστιο κονάκι, περιτριγυρισμένο από τοίχο, με σωλήνα νερού, όπου υπήρχε ανθόκηπος και οπωροφόρα δέντρα, στάβλοι και 12 δωμάτια20.

10Περιγράφει πολύχρωμα τη μορφή του Τούρκου Πασά που ήταν τότε επικεφαλής της Θεσσαλονίκης. Η γλαφυρή περιγραφή του χαρακτήρα του Πασά συνοδεύεται από ειλικρινή συμπάθεια:

  • 21 Ό.π., σ. 140.

Ο Θεσσαλονικιός πασάς Ιμπραήμ, πενήντα ετών, εκατομμυριούχος και πλακατζής ως Τούρκος, γεννήθηκε στο Chocim και έμεινε εκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα στα αξιώματα και στον πόλεμο με τους Ρώσους. Με δέχτηκε ευχάριστα και ψυχρά, καχύποπτα στην αρχή, από απόσταση, σαν δραγουμάνο ενός εχθρικού προς αυτόν έθνους. Αλλά η καρδιά του, αφυπνισμένη από την ολοένα αυξανόμενη ειλικρίνεια των σκέψεων, των συναισθημάτων και των εξομολογήσεων που έδειχνα συνεχώς προς αυτό το έθνος, τελικά μεταστράφηκε και κέρδισα στο πρόσωπό του έναν πατέρα και έναν φίλο21.

11Ο Pietraszewski παρέχει ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με τις πληθυσμιακές σχέσεις στη Θεσσαλονίκη και τα προϊόντα που εμπορεύονταν, για τα οποία και ήταν γνωστή η πόλη:

  • 22 Ό.π., σ. 142.

Εβδομήντα χιλιάδες κατοίκους αριθμεί αυτή η πρωτεύουσα του πασαλικιού της Θεσσαλονίκης, μεταξύ των οποίων 40.000 Ισπανοί Εβραίοι μόνο, και οι υπόλοιποι μουσουλμάνοι, Έλληνες, Βούλγαροι. Όλοι εμπορεύονται μετάξι, ελαιόλαδο, ελιές, κρασί, οινοπνευματώδη ποτά, πρόβειο κρέας, πρόβατα, φρέσκα και αποξηραμένα ψάρια, μαλλί, βαμβάκι, πρόβειο τυρί, δέρματα και βδέλλες22.

  • 23 Ό.π., σ. 143.

12Στη συνέχεια περιγράφει το περιβάλλον της Θεσσαλονίκης : στα ανατολικά την Καλαμαριά και στη συνέχεια την Κασσάνδρα, στα βόρεια τον βουλγαροκατοικημένο Λαγκαδά και ύστερα την περιοχή που ονομάζει Καράντζοβα [σημερινή Αλμωπία]. Στα νότια, ακολούθως, περιγράφει την περιοχή της Καραφέριας –εδώ, όπως γράφει, «ζουν ελεύθεροι [οι Έλληνες] που δεν υπέκυψαν στην τυραννία των Τούρκων, αυστηροί προς τον εαυτό τους αλλά εκδικητικοί προς τους εισβολείς»23.

13Η περιγραφή που ακολουθεί αντιπαραβάλλει τους επαναστατημένους, περήφανους Έλληνες που ζουν στα όρια του νόμου και τους Βούλγαρους, οι οποίοι, στην απεικόνιση του Pietraszewski, φαίνονται να καταπιέζονται από τους πάντες, ακόμη και από τον ίδιο τους τον ιερέα :

  • 24 Ό.π., σ. 143.

Μια ανατριχίλα διαπέρασε τα κόκκαλα στη θέα αυτού του περήφανου λαού, ανεξαρτήτως φύλου, όμορφα ντυμένου και υγιούς, που κατέβαινε από τα βουνά στην πόλη και κατευθυνόταν εκεί με ανταλλαγή όχι πλέον των προϊόντων της γης, αλλά των λαφύρων που είχαν αφαιρεθεί από ανθρώπους και άγρια θηρία.[…] Λυπάται, όμως, κανείς όταν συναντά τους καλοκάγαθους Βούλγαρους, νηφάλιους παρόλο που αγόραζαν βότκα και κρασί, να περπατούν με τα πόδια δίπλα στις σοδειές της γης, πάνω σε κάρα που τα έσερναν βουβάλια, σκεπασμένους με προβιές, ντυμένους με προβιές, ρημαγμένους ψυχή τε και σώματι, καθώς τους έγδερναν καθημερινά ο Πασάς, οι υπηρέτες της αυλής και οι παπάδες, αλλά παρ’ όλα αυτά παχουλούς, εύρωστους, φαινομενικά υγιείς, ζωντανούς στην κίνηση των ματιών και του σώματος [...]24.

14Ο ταξιδιώτης περιγράφει, επίσης, χαρακτηριστικά τις γυναίκες που, όπου και αν τις συναντήσει, πάντα τον μαγεύουν με την εξαιρετική γοητεία τους. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με τις Ελληνίδες, των οποίων οι καρδιές, όπως τονίζει όμως στη συνέχεια της ιστορίας, δεν είναι εύκολο να κερδηθούν:

  • 25 Ό.π., σ. 144.

Αλλά και οι παρθένες του Λεβάντε, οι όμορφες Ελληνίδες, τα αιθέρια λουλουδάκια, οι αληθινές ντροπαλές μιμόζες (mimosa pudica), τα γαλακτώδη τριαντάφυλλα, οι αφελείς γατούλες, οι λεπτές σφήκες, που αίμα και γάλα ανακάτεψαν αυτές οι πραγματικές κόρες και αδελφές της ωραίας και απατηλής Ελένης, μαζί με τους αδελφούς τους, καθένας από τους οποίους είναι ένα πρότυπο του Πάρη [...]25.

  • 26 Korotkich, 2004, σ. 193.

15Ένας μελετητής της ζωής και του έργου του Pietraszewski έχει δίκιο όταν γράφει ότι είναι πολύ δύσκολο να ορίσουμε με σαφήνεια τη γραφή του. Διότι εκείνη περιέχει πολλά στοιχεία που χαρακτηρίζουν τα ημερολόγια, γεγονός που του προσδίδει προσωπικό χαρακτήρα, αλλά και στοιχεία που αρμόζουν σε επιστημονικές εργασίες (με εμπεριστατωμένη ανθρωπολογική ανάλυση)26. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτός ο διπλωμάτης και ταξιδιώτης άφησε πίσω του ενδιαφέρουσες ιστορίες που αποτελούν αυθεντικές μαρτυρίες των τόπων που επισκέφθηκε, των ανθρώπων και των εθίμων από τον μακρινό κόσμο της οθωμανικής Τουρκίας.

  • 27 Για τα επιστημονικά επιτεύγματα του Tadeusz Sinko στη μελέτη της πολωνο-λατινικής και της ελληνικής (...)
  • 28 Μαζί με τον Sinko ταξίδεψαν οι καθηγητές Mieczysław Rozmarynowicz και Stanisław Skimina. Βλ.: Kordo (...)

16Ο Τadeusz Sinko (1877-1966), ακολούθως, γνωστός καθηγητής κλασικής Φιλολογίας, συγγραφέας, μεταξύ άλλων, μιας τρίτομης ιστορίας της ελληνικής Λογοτεχνίας, μεταφραστής κλασικών γλωσσών27, ξεκίνησε σιδηροδρομικά, μαζί με άλλους δύο καθηγητές του Γιαγκελόνιου Πανεπιστημίου της Κρακοβίας, το ταξίδι του στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1925. Εκτός από τη Θεσσαλονίκη, επισκέφθηκαν, μεταξύ άλλων, τις Θερμοπύλες, τη Θήβα, τους Δελφούς, την Αθήνα και τον Πειραιά, καθώς και τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Πελοποννήσου28.

17Γραμμένη με πολύ χιούμορ, αλλά και με εξειδικευμένη γνώση της σύγχρονης Ελλάδας, η αφήγησή του αποτελεί μια ενδιαφέρουσα πηγή πληροφοριών για την Ελλάδα της περιόδου μετά τη Μικρασιατική καταστροφή (1922). Ο Sinko περιγράφει με ενδιαφέρον και λεπτομέρεια τη σκληρή πραγματικότητα της ζωής στην Ελλάδα, χωρίς να αποφεύγει τις περιγραφές της φτώχειας και των κακών συνθηκών διαβίωσης. Ως κλασικός Φιλόλογος, ενδιαφέρεται προφανώς για τα μνημεία της αρχαιότητας, αλλά δίνει, επίσης, προσοχή στα μεσαιωνικά μνημεία, στα τουρκικά κατάλοιπα, στο πολυπολιτισμικό μείγμα του πληθυσμού και –κάτι που αξίζει να υπογραμμιστεί– στα σλαβικά ίχνη στον ελληνικό κόσμο.

  • 29 Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, στο πλαίσιο της ελληνικής Ιστορίας, οι παραλληλισμοί που βλέπει ο (...)

18Το βιβλίο που περιγράφει λεπτομερώς τα ταξίδια του εκδόθηκε το 1928 με τίτλο Από τον Όλυμπο στην Ολυμπία: Εντυπώσεις και σκέψεις από ένα ελληνικό ταξίδι (Od Olimpu do Olimpji. Wrażenia i rozważania z podróży greckiej). Θα επικεντρωθώ στην περιγραφή της Θεσσαλονίκης από το κεφάλαιο Α΄ του βιβλίου του, εστιάζοντας κυρίως στις εικόνες της πόλης που καταστράφηκε από την πυρκαγιά (1917), στις προσπάθειες ανοικοδόμησης των υποδομών και του αστικού ιστού που παρατηρεί ο Sinko, καθώς και στα κατάλοιπα βυζαντινών μνημείων από τα οποία η Θεσσαλονίκη βρίθει29. Οι πρώτες κιόλας προτάσεις του αφήγηματός του προκαλούν έκπληξη. Είναι σαφές ότι δεν είναι καθόλου θετικός για τη Θεσσαλονίκη. Προφανώς έχει ήδη σχηματίσει γνώμη με βάση τα βιβλία που είχε διαβάσει :

  • 30 Ό.π., 1928, σ. 2.

Θα διανυκτερεύσουμε στη Θεσσαλονίκη ! –Αυτή ήταν η απόφαση που ελήφθη μετά από σύντομη συζήτηση από τους τρεις συμμετέχοντες στο ελληνικό ταξίδι των Φιλόλογων της Κρακοβίας. Θα αφήσουμε τις αποσκευές μας σε μια αποθήκη στον σταθμό και θα αναζητήσουμε οι ίδιοι κατάλυμα σε ένα από τα κοντινά ξενοδοχεία. Θα παραλείψουμε να δούμε την περίφημη εκκλησία του Αγίου Δημητρίου και το τζαμί του Μεχμέτ Αλή, και, εξάλλου, δεν υπάρχει τίποτε άλλο που αξίζει να επισκεφτούμε στη Θεσσαλονίκη. Τουλάχιστον αυτή ήταν η εντύπωση που αποκόμισα διαβάζοντας το γαλλικό μυθιστόρημα του Jean-José Frappa « À Salonique sous l’ œil des dieux » !30

19Ολόκληρη η αφήγηση του Sinko για τη Θεσσαλονίκη φαίνεται να έχει φιλτραριστεί μέσα από το βιβλίο του Frappa, το οποίο είχε αποκτήσει την προηγούμενη ημέρα σε ένα βιβλιοπωλείο στον σιδηροδρομικό σταθμό του Βελιγραδίου. Έχει κανείς την εντύπωση ότι ο Πολωνός ταξιδιώτης έχει ήδη μια προκατειλημμένη άποψη για την πόλη, η οποία, όπως περιγράφει ο Frappa, είναι ένα είδος πολιτιστικού χωνευτηρίου:

  • 31 Ό.π. 1928, σ. 1-2.

Ο Frappa απεικόνιζε τη Θεσσαλονίκη, τον προθάλαμο της Ανατολής, ως μια κλοάκα στην οποία εισέρχονταν Σλάβοι και Αλβανοί, Ρουμάνοι και Τούρκοι, Τσιγγάνοι και Έλληνες και κυρίως Εβραίοι από τα Βαλκάνια και πιο πέρα31.

20Στη συνέχεια, παραθέτοντας τον Frappa, μιλάει για τους Σεφαραδίτες Εβραίους, τον αριθμό των οποίων υπολογίζει (σύμφωνα με τις ελληνικές στατιστικές) σε 80.000 από τους 200.000 κατοίκους της Θεσσαλονίκης. Έτσι, αποθαρρυμένοι ήδη από τον Frappa, οι ταξιδιώτες αποφάσισαν να κοιμηθούν λίγο και να φύγουν από τη Θεσσαλονίκη το συντομότερο δυνατό. Εν τω μεταξύ, προέκυψε ένα απροσδόκητο εμπόδιο. Το γεγονός ότι ο Sinko δεν γνώριζε για τη μεγάλη πυρκαγιά στην πόλη μού φαίνεται ανεξήγητο, δεδομένου ότι έχουμε να κάνουμε με έναν καθηγητή που παρακολουθεί τα διεθνή γεγονότα, ιδίως στο πλαίσιο της Ελλάδας, στην οποία πρόκειται να ταξιδέψει :

  • 32 Ό.π., 1928, σ. 3-4.

Συγκεκριμένα, δεν γνωρίζαμε ότι τον Αύγουστο του 1917 κάηκε η μισή Θεσσαλονίκη και ότι, πριν ανοικοδομηθεί, κάποιοι από τους πλουσιότερους Έλληνες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία έμειναν εδώ το 1922. Ως αποτέλεσμα, ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα σήμερα είναι να βρεις ένα ελεύθερο δωμάτιο στη Θεσσαλονίκη32.

  • 33 Ό.π., 1928, σ. 4.

21Ξεκίνησαν, λοιπόν, για να βρουν ένα δωμάτιο και ένα εστιατόριο, όπως γράφει ο Sinko, « κατά μήκος των γραμμών του τραμ (νομίζω ότι οδηγούν στην πόλη από τον σταθμό) »33. Ακολουθεί μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της εμπειρίας ενός περιπατητικού ταξιδιού στη νυχτερινή Θεσσαλονίκη, την οποία παραθέτω. Η Θεσσαλονίκη φαίνεται να σφύζει από ζωή τη νύχτα, με τους εμπόρους να εμπορεύονται, ενώ οι καφετέριες και οι ταβέρνες είναι ανοιχτές, προς μεγάλη έκπληξη των ταξιδιωτών :

  • 34 Ό.π., 1928, σ. 4.

Στα μονώροφα σπιτάκια απέναντι από τον σταθμό ήταν ακόμα ανοιχτές οι καφετέριες με τον τόσο δημοκρατικό χαρακτήρα που δεν τολμήσαμε να εισέλθουμε. Έτσι, προχωρήσαμε κατά μήκος του μακρύ, σκοτεινού δρόμου ανάμεσα στον σιδηροδρομικό φράχτη και τη σειρά των ξύλινων, κλειστών υπόστεγων που είχαν ανεγερθεί στα ερείπια. Φτάσαμε σε μια πλατεία, που φωτιζόταν από τις φλόγες της βενζίνης των λαμπτήρων στους πολυάριθμους πάγκους, στους οποίους, αν και ήταν ήδη μία η ώρα τη νύχτα, οι έμποροι τοποθετούσαν τα εμπορεύματά τους, όπως τσιγάρα, καρτ ποστάλ, δερμάτινα αξεσουάρ, ψωμί, λαχανικά... Στα σοκάκια που οδηγούσαν σε αυτή την πλατεία, υπήρχαν μαντεμένιες ξυλόσομπες, πάνω στις οποίες άχνιζαν σε τηγάνια κάποια κρέατα με σάλτσα, κάποια ψάρια, πίτες τηγανιτές. Οι οδηγοί των ιππήλατων αμαξών και οι σοφέρ που ήταν σταθμευμένοι στην πλατεία μάζευαν τις λιχουδιές στα πιάτα που τους διανέμονταν και τις έτρωγαν, τσιμπολογώντας κομμάτια από τεράστια κουλούρια και πίνοντας κρασί από πήλινα μπουκάλια34.

22Ο Sinko περιγράφει λεπτομερώς τα ρούχα των ανθρώπων που βλέπει στο παζάρι, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι εξωτικά, καθώς είχε αντικρύσει παρόμοια ρούχα στο Βελιγράδι την προηγούμενη ημέρα. Οι ταξιδιώτες δεν τρώνε τίποτα, αλλά αγοράζουν ένα κουτί τσιγάρα από έναν ανάπηρο πολέμου (Ο Sinko δίνει, μάλιστα, το ελληνικό αντίστοιχο σε λατινικούς χαρακτήρες: aner tou polemou). Εδώ αρχίζει το πιο ενδιαφέρον μέρος της αφήγησής του, καθώς μπαίνουν στην πλατεία Μεγάλου Αλεξάνδρου, η οποία είναι τότε ακόμα υπό κατασκευή:

  • 35 Ό.π., 1928, σ. 5-6.

Προσπερνάμε έναν χαοτικό σωρό από μπάζα στους πρόποδες μιας τεράστιας λευκής καμινάδας. Είναι ο μιναρές ενός καμένου τζαμιού. Η επιγραφή «Πλατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου» μάς πληροφορεί ότι οι Έλληνες σκοπεύουν να χτίσουν εδώ πολυκατοικίες σε ένα τετράγωνο, αντάξιες της μνήμης του μεγάλου Μακεδόνα, το πνεύμα του οποίου τους οδήγησε στις 20 Οκτωβρίου 1912 να πολεμήσουν τους Τούρκους στα Γιαννιτσά (δυτικά της Θεσσαλονίκης). [...] Εν μέσω τέτοιων αναμνήσεων, φτάνουμε στην ευρωπαϊκή συνοικία, θαυμάζουμε τα τεράστια, ως επί το πλείστον καινούρια, κτίρια διαφόρων ελληνικών και μη ελληνικών τραπεζών και εταιρειών (ιταλικών, γιουγκοσλαβικών, γαλλικών κ.λ.π.), χτυπάμε την πόρτα αρκετών ξενοδοχείων, αλλά παντού λαμβάνουμε την απάντηση σε διάφορες γλώσσες : όλα είναι κατειλημμένα !35

  • 36 Ό.π., 1928, σ. 6.
  • 37 Ό.π., 1928, σ. 8-30.
  • 38 Δυστυχώς, ούτε ο συγγραφέας του βιβλίου ούτε ο εκδότης αναφέρουν στις υποσημειώσεις από πού ακριβώς (...)

23Αφού περιπλανιούνται για μιάμιση ώρα, βρίσκουν τελικά ένα μέρος που λέγεται, κατά τον Sinko, «Λέσχη του Νοβακοπούλου» (Lesche tou Nobakopoulou) –προς μεγάλη χαρά του συγγραφέα, καθώς αμέσως έχει έναν συνειρμό με τον Όμηρο (Οδ. 18, 329) και τον Ησίοδο (Έργα, 493), στους οποίους εμφανίζεται η εν λόγω αρχαία λέξη36. Καθισμένοι στην αναφερθείσα λέσχη, πίνοντας δυνατό και γλυκό καφέ (όπως αναφέρει, παράγγειλαν : tris kafes tourkous [sic]), τσιμπολογώντας κουλούρια και πίνοντας κρασί από τον Υμηττό, παρακολουθούν τους καλεσμένους να καπνίζουν ναργιλέ. Η διήγησή του είναι γεμάτη λεπτομέρειες για τα έθιμα των καφενείων στην Ελλάδα εκείνης της εποχής, λεπτομέρειες οι οποίες αναμφίβολα μπορούσαν να είναι ενδιαφέρουσες για τον Πολωνό αναγνώστη. Ωστόσο, εδώ τελειώνει η αφήγηση –στις επόμενες είκοσι δύο ( !) σελίδες ο Sinko γράφει μόνο όσα έχει διαβάσει για την πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας και της Θεσσαλονίκης37. Πρόκειται ουσιαστικά για αποσπάσματα από άλλα βιβλία για μέρη που δεν έχει δει ο ίδιος38. Λυπάται, όπως γράφει, που δεν βρέθηκε ντόπιος να τους πει για την πρόσφατη πυρκαγιά στη Θεσσαλονίκη. Γράφει, λοιπόν, αντ’ αυτού, γενικές πληροφορίες για την πόλη κατά τη βυζαντινή περίοδο, για την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, τη συμμετοχή της Ελλάδας στους βαλκανικούς πολέμους, το πρόβλημα των προσφύγων, την τραγωδία της Σμύρνης κ.λ.π.

24Στις πέντε το πρωί οι ταξιδιώτες φεύγουν από τη λέσχη και σπεύδουν στην παραλία για να δουν την κορυφή του Ολύμπου. Ωστόσο, μια πυκνή ομίχλη τους εμποδίζει να το κάνουν. Επιβιβάζονται σε ένα τρένο που τους μεταφέρει στη Λάρισα.

25Ο Sinko, επικεντρωμένος στην αναζήτησή του για τις ελληνικές αρχαιότητες, δεν βρήκε τη Θεσσαλονίκη ενδιαφέρουσα πόλη και δεν πέρασε αρκετό χρόνο εκεί για να δει με τα μάτια του ούτε τα χριστιανικά μνημεία. Για να χρωματίσει την αφήγηση της μονοήμερης παραμονής του, τη συμπληρώνει με πληροφορίες που παίρνει από γαλλόφωνες και, αξίζει να σημειωθεί, ελληνικές μελέτες. Η διήγησή του, αν και γεμάτη χιούμορ και ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για τα ήθη και τα έθιμα κατά τόπους, δεν δίνει, ωστόσο, μια αυθεντική περιγραφή της πραγματικής πόλης όσον αφορά τα μνημεία της. Μια τέτοια περιγραφή δεν θα παρουσιαστεί στην πολωνική λογοτεχνία μέχρι τη δεκαετία του 1960.

  • 39 Grodzicki, Szczepański, 1966. Αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο περιλαμβάνει μοναδικές ασπρόμαυρες (...)

26Η πρώτη σύγχρονη περιγραφή της Θεσσαλονίκης εμφανίζεται στα ταξιδιωτικά απομνημονεύματα των συγγραφέων August Grodzicki (1912-2003) και Jan Alfred Szczepański, οι οποίοι ταξίδεψαν στη Θεσσαλονίκη το 1965 και δημοσίευσαν τις εντυπώσεις τους στο βιβλίο Μέσα από μια χώρα των θεών, του ήλιου και των ελιών (Przez kraj bogów, słońca i oliwek) που εκδόθηκε το 196639.

27O August Grodzicki (1912-2003) ήταν δημοσιογράφος, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας. Υπήρξε αρχισυντάκτης του περιοδικού Kurier Codzienny και του μηνιαίου περιοδικού Le Théâtre en Pologne. Ήταν επίσης ανταποκριτής στη Γαλλία της εφημερίδας Życie Warszawy που κυκλοφορούσε από το 1944 μέχρι το 2011. Ο Jan Alfred Szczepański (1902-1991), συνδεδεμένος με την Κρακοβία σε όλη του τη ζωή, ήταν γνωστός ως δημοσιογράφος, ορειβάτης και κριτικός Λογοτεχνίας.

  • 40 Ό.π., σ. 5.
  • 41 Ό.π., σ. 5.

28Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς στην εισαγωγή, το βιβλίο τους είναι το πρώτο τόσο εκτενές για την Ελλάδα που κυκλοφορεί μετά την έκδοση του αναφερθέντος βιβλίου του Tadeusz Sinko40. Πρόκειται για την εξιστόρηση ενός ταξιδιού που έκαναν με αυτοκίνητο το 1964 από την Πολωνία. Το ταξίδι διήρκεσε ένα μήνα και κατά τη διάρκειά του επισκέφθηκαν, επίσης, τη Ρόδο, την Αίγινα και την Ύδρα. Στο βιβλίο τους συμπεριέλαβαν, ακόμα, εντυπώσεις από δύο προηγούμενα ταξίδια που έκαναν στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης, καθώς και του Αγίου Όρους41.

  • 42 Ό.π., σ. 10.

29Οι ταξιδιώτες φτάνουν στη Θεσσαλονίκη μέσω της γνωστής συνοριακής διάβασης στους Ευζώνους. Έρχονται στην πόλη υπό καταρρακτώδη βροχή και παρατηρούν ότι οι ντόπιοι είναι αρκετά ευχαριστημένοι με έναν τέτοιο καιρό, καθώς τους ανακουφίζει από τη ζέστη42. Ακολουθεί μια αναφορά στο όνομα της πόλης και στην ιστορία της από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα, με σημειώσεις για τις σημαντικότερες καμπές της ιστορίας της. Παρατηρούν ότι πρόκειται για μια πολύ σύγχρονη και ζωντανή πόλη:

  • 43 Ό.π., σ. 12.

Αυτή η πόλη των 400.000 κατοίκων, η δεύτερη μεγαλύτερη στην Ελλάδα, είναι ζωντανή, πολυάσχολη, δυναμική και βρίσκεται σε συνεχή ανάπτυξη. Εμπόριο και λιμάνι, το μεγαλύτερο μέρος του οποίου αποτελεί διαμετακομιστικό λιμάνι για τη Γιουγκοσλαβία, λίγη ελαφριά βιομηχανία -όλα αυτά εξηγούν τον σχετικό πλούτο της Θεσσαλονίκης43.

30Αντιπαραβάλλουν τη σημερινή περιγραφή με την ήδη αναφερθείσα μαρτυρία του Sinko, στην οποία εκείνος περιέγραψε την πόλη ως μια άθλια και βρώμικη τρύπα. Επισημαίνουν ότι ο Sinko αναζητούσε πρωτίστως ίχνη της αρχαιότητας, ενώ η Θεσσαλονίκη είναι κυρίως βυζαντινή πόλη. Η χρήση του ουσιαστικού «βυζαντινισμός» σε σχέση με τη Θεσσαλονίκη είναι σημαντική και ταυτόχρονα αινιγματική. Δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί αν οι συγγραφείς εννοούν περισσότερο τον αριθμό των βυζαντινών μνημείων που αφθονούν στην πόλη ή (μάλλον) την ιδιαίτερη προσήλωσή της στην παράδοση. Με άλλα λόγια, αναρωτιούνται αν είναι ο ιδιότυπος συντηρητισμός που χαρακτηρίζει τη Θεσσαλονίκη και την εμποδίζει να αναπτυχθεί τόσο δυναμικά όσο η Αθήνα. Για παράδειγμα:

  • 44 Ό.π., σ. 13.

Αυτός [ο Βυζαντινισμός] έχει μια πολύ ισχυρή παρουσία στην ελληνική ζωή σήμερα. Και είναι στη Θεσσαλονίκη που αυτός ο Βυζαντινισμός, συνυφασμένος με τη νέα ζωή, γίνεται ιδιαίτερα αισθητός –περισσότερο από ό,τι στην Αθήνα, η οποία έχει μάλλον διεθνή χαρακτήρα44.

  • 45 Αξίζει να σημειωθεί ότι έχει βρεθεί μια μοναδική φωτογραφία, τραβηγμένη γύρω στα 1860, που δείχνει (...)

31Ακολουθεί μια χαρακτηριστική περιγραφή της προκυμαίας με τον Λευκό Πύργο, βασικό αξιοθέατο της πόλης. Οι συγγραφείς αναφέρουν τα ψηλά τείχη που κάποτε περιέβαλλαν τη Θεσσαλονίκη από τη θάλασσα45:

  • 46 Grodzicki, Szczepański, 1966, σ. 13.

Ολόκληρη η Θεσσαλονίκη αναδύεται από τη θάλασσα. […] Το λιμάνι βρίσκεται στο κέντρο της πόλης. Το λιμάνι δεσπόζει πάνω από τη μακριά και επιβλητική προκυμαία του βασιλιά Κωνσταντίνου, που το βράδυ αποτελεί περιπατητικό δρόμο για τους κατοίκους. Εδώ υπήρχαν κάποτε θαλάσσιες οχυρώσεις, οι οποίες ανατράπηκαν μόλις πριν από έναν αιώνα. Το μόνο που έχει απομείνει από αυτό είναι ο Λευκός Πύργος. [...] Πίσω του αρχίζουν οι νέες συνοικίες της επεκτεινόμενης πόλης46.

32Οι συγγραφείς παρατηρούν κάποια αντίθεση μεταξύ της γραφικής, ήρεμης θάλασσας και της πολυσύχναστης προκυμαίας, όπου τα αυτοκίνητα περνούν με ταχύτητα –εικόνα η οποία μάλλον δεν έχει αλλάξει σημαντικά μέχρι σήμερα. Αυτό που ακολουθεί είναι μια αρκετά λεπτομερής περιγραφή μιας πόλης που ανοικοδομείται μετά την πυρκαγιά του 1917. Οι εντυπώσεις των συγγραφέων είναι διφορούμενες, καθώς από τη μια εκτιμούν τον εκσυγχρονισμό της πόλης και από την άλλη δεν πείθονται για το νέο αρχιτεκτονικό της στυλ :

  • 47 Ό.π., σ. 14.

Τη δεκαετία του 1920 άρχισε η ανοικοδόμηση υπό τον Βενιζέλο. Επικεφαλής ήταν ο Γάλλος αρχιτέκτονας Hebrard, αλλά δεν κέρδισε καμία δόξα με αυτό το έργο. Βαριά κτίσματα από σίδηρο και σκυρόδεμα, ψευδοβυζαντινές στοές βγαλμένες κατευθείαν από αίθουσες αγορών, κοινότυπες διακοσμήσεις σπιτιών έχασαν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης, αλλά τη μετέτρεψαν σε μια νέα, μάλλον άνετη δυτικοευρωπαϊκή πόλη με φαρδιές αρτηρίες, πράσινες πλατείες και τεράστιους ελεύθερους χώρους. Ακριβώς έξω από την ακτή εκτείνεται μια αντιπροσωπευτική πλατεία που πήρε το όνομά της από τον Αριστοτέλη. [...] Ο ομώνυμος δρόμος οδηγεί στην τεράστια πλατεία Ελευθερίας, η οποία είναι ακόμη ημιτελής, σκαμμένη και χρησιμεύει ως τερματικός σταθμός ή αφετηρία λεωφορείων. Πρόκειται για το κέντρο της πόλης47.

33Καθώς επισκέπτονται το παζάρι, διαπιστώνουν ότι έχει διατηρήσει τον παλιό του χαρακτήρα και παρέμεινε σαν σύμβολο μιας πόλης όπου η ζωή ανθίζει από αμνημονεύτων χρόνων. Η περιγραφή της Θεσσαλονίκης που ακολουθεί δείχνει μια πόλη γεμάτη αντιθέσεις, όπου μια νέα μορφή της αναπτύσσεται πάνω στα ερείπια της παλιάς. Η αλλαγή, όπως σημειώνουν, συμβαίνει πολύ δυναμικά, γεγονός που αλλοιώνει την εικόνα της πόλης:

  • 48 Ό.π., σ. 15.

Το έδαφος ξαφνικά ανηφορίζει, αρχίζει η παλιά πόλη –μονώροφα σπίτια και καλύβες, δαιδαλώδεις δρόμοι χωρίς πεζοδρόμια, αρκετά στενοί ώστε το ένα αυτοκίνητο να μην μπορεί να περάσει το άλλο από την αντίθετη κατεύθυνση. Τα λαχανικά πωλούνται σε μικρά καρότσια που τα σέρνουν γαϊδουράκια. Εδώ ένα εργαστήριο υποδηματοποιού, ράφτη ή συνεργείου, εκεί ένα άθλιο καφενείο, όπου το βράδυ παίζουν μερικές φορές λαούτο και τραγουδούν τουρκικά τραγούδια. Ένα μείγμα φτώχειας και σχετικού πλούτου. Γιατί μια νέα πόλη εισβάλλει σε αυτή τη γειτονιά. Τα παλιά χαμόσπιτα γκρεμίζονται και μεγάλες πολυκατοικίες ξεφυτρώνουν. Το ένα δίπλα στο άλλο, στέκονται σε ειρηνική συνύπαρξη. Όλα μοιάζουν με ένα σκαμμένο εργοτάξιο. Και τα κτίρια είναι χαοτικά, τα μεγαλοπρεπή σπίτια τοποθετημένα κατά μήκος των στενών δρόμων δημιουργούν ένα παράξενο και μάλλον ασυνήθιστο θέαμα48.

  • 49 Ό.π., σ. 16-17.

34Οι συγγραφείς, με ενδιαφέροντα τρόπο, εφιστούν την προσοχή στην εξαιρετική καθαριότητα που δεσπόζει σε αυτή τη συνοικία των φτωχών –μια καθαριότητα που δεν έχουν δει, όπως τονίζουν, ούτε στη Νάπολη της Ιταλίας ούτε σε άλλες ιταλικές πόλεις. Από την κορυφή θαυμάζουν τη θέα της πόλης, υπογραμμίζοντας ότι η Μονή Βλατάδων, η βιβλιοθήκη της οποίας περιέχει πολύτιμα χειρόγραφα, είναι το μοναδικό ζωντανό απομεινάρι του θρησκευτικού Βυζαντίου σε αυτή την περιοχή49.

  • 50 Ό.π., σ. 17-20.
  • 51 Ό.π., σ. 20.

35Τα ίχνη του Βυζαντίου είναι αυτά που ενδιαφέρουν περισσότερο τους συγγραφείς στη Θεσσαλονίκη. Επισημαίνουν ότι καμία άλλη πόλη στην Ελλάδα –και, εκτός από τη Ραβέννα και την Κωνσταντινούπολη, καμία στον κόσμο– δεν έχει τόσα πολλά βυζαντινά μνημεία από διάφορες εποχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Περιγράφουν λεπτομερώς με τη σειρά τους : τη Ροτόντα, τον Ιερό Ναό Οσίου Δαυίδ (Μονή Λατόμου), τον Ιερό Ναό Αγίας Παρασκευής, τον Ναό της του Θεού Σοφίας και τον Ιερό Ναό Αγίων Αποστόλων50. Καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι «μέσα σε μια πολυσύχναστη και αρκετά νέα πόλη, αυτές οι εκκλησίες παραμένουν μια μακρινή, αλλά ακόμα ανεξίτηλη ανάμνηση του παλιού Βυζαντίου»51.

36Αν και οι αφηγήσεις των Πολωνών περιηγητών από τη Θεσσαλονίκη χωρίζουν ολόκληρες εποχές και η καθεμία γράφεται σε διαφορετικές συνθήκες, εντούτοις όλες τους παρέχουν ανεκτίμητες πληροφορίες σχετικά με τις αλλαγές στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης και τις πληθυσμιακές σχέσεις κατά τη διάρκεια ενός και πλέον αιώνα. Στην αφήγηση του Pietraszewski για την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Θεσσαλονίκη αποτελεί μια τυπική πόλη της Λεβαντινής Ανατολής, πολυπολιτισμική, όπου και ανθεί το εμπόριο. Σύμφωνα με την περιγραφή του Sinko, ο οποίος αναζητά κυρίως ίχνη της αρχαιότητας, δεν υπάρχει τίποτα αξιόλογο στη Θεσσαλονίκη και η πόλη δίνει την εντύπωση ότι είναι χαοτική και αναζητά ακόμη την ταυτότητά της. Ο Grodzicki και ο Szczepański, από την άλλη πλευρά, εφιστούν την προσοχή τους στον ταχύτατο εκσυγχρονισμό της πόλης, ο οποίος δεν φέρνει πάντα θετικά αποτελέσματα, καθώς η Θεσσαλονίκη χάνει, κατά τη γνώμη τους, τον μοναδικό βυζαντινό της χαρακτήρα που είχε για εκατοντάδες χρόνια.

37Οι πολωνικές ταξιδιωτικές αναφορές στην Ελλάδα και τη Μέση Ανατολή, ιδίως κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, παραμένουν εκτός του ενδιαφέροντος των ξένων ερευνητών, δεν εμφανίζονται σε μονογραφίες, ούτε αναφέρονται κατά τη συζήτηση περιγραφών μεμονωμένων μνημείων ή τόπων. Τα παραδείγματα που ανέφερα θα επιστήσουν, ελπίζω ειλικρινά, την προσοχή των μελετητών της ταξιδιωτικής γραφής σε μια μη προφανή οπτική του ελληνικού κόσμου. Ίσως αυτή η προοπτική και οι ξεχασμένες πλέον αφηγήσεις των πρώην ταξιδιωτών να συμπληρώσουν την ενίοτε ελλιπή εικόνα ή το κομμάτι της πραγματικότητας με ζωντανές και πολύχρωμες εικόνες.

Haut de page

Bibliographie

Βιβλία

Borowska Małgorzata, Kalinowska Maria, Chilińska Milena (επιμ./dir.), 2022, Ελευθερία ή θάνατος: Οι Πολωνοί Φιλέλληνες και η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Επετειακή έκδοση για τα διακόσια χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης [La liberté ou la mort : les philhellènes polonais et la Révolution grecque de 1821. Édition pour les deux cents ans de la Révolution grecque], Εντύπωσις ΙΚΕ [Éditions IKE], Άρτα [Arta], 169 σ.

Grodzicki August, Szczepański Jan Alfred, 1966, Przez kraj bogów, słońca i oliwek [Au pays des dieux, du soleil et des olives], Iskry, Βαρσοβία [Varsovie], 276 str.

Kordos Przemysław, 2009, Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników [La Grèce du xxe siècle vue par les voyageurs polonais] Wydawnictwo DiG [Éditions DiG], Βαρσοβία [Varsovie], 191 str.

Ogrodziński Władysław, 1960, Ignacy Pietraszewski. Uczony ‘‘Warmijczyk” z Biskupca, [Ignacy Pietraszewski. Scientifique “’Warmian”’ de Biskupiec] Pojezierze, Όλστυν [Olstyn].

Pietraszewski Ignacy, 1872, Dziesięcioletnia podróż po Wschodzie. Z pośmiertnych rękopismów Ignacego Pietraszewskiego przejrzała, ułożyła w całość i innemi rękopismami zmarłego, dopełniła Kazmiera z Pietraszewskich Mosch, [Un voyage de dix ans en Orient. D’après les manuscrits posthumes d’Ignacy Pietraszewski, revus, arrangés et complétés avec d’autres manuscrits du défunt par Kazmiera de Pietraszewski Mosch.] Βαρσοβία [Varsovie].

Pietraszewski Ignacy, 1989, Uroki Orientu : (wspomnienia z wojaży 1832-1840, 1860-1862). Wstęp i opracowanie Zygmunt Abrahamowicz [Les charmes de l’Orient : souvenirs de voyages 1832-1840, 1860-1862. Introduction et édition par Zygmunt Abrahamowicz], Pojezierze, Όλστυν [Olsztyn], 280 str.

Reychman Jan, 1972, Polscy podróżnicy na Bliskim Wschodzie w XIX w. [Voyageurs polonais au Moyen-Orient au xixe siècle], Wydawnictwo Wiedza Powszechna [Les charmes de l’Orient : mémoires des voyages 1832-1840, 1860-1862. Introduction et compilation par Zygmunt Abrahamowicz], Βαρσοβία [Varsovie] 344 str.

Sinko Tadeusz, 1925, Polscy podróżnicy w Grecji i Troi [Voyageurs polonais en Grèce et à Troyes], Krakowska Spółka Wydawniczai [Maison d’éditions de Cracovie], Κρακοβία [Cracovie].

Sinko Tadeusz, 1928, Od Olimpu do Olimpji : wrażenia i rozważania z podróży greckiej [De l’Olympe à l’Olympe : impressions et réflexions d’un voyage en Grèce], Książnica-Atlas [Książnica-Atlas], Βαρσοβία-Λβοβ [Varsovie-Lvov].

Άρθρα και συμμετοχές

Abrahamowicz Zygmunt, 1989, « Warmijczyk Ignacy Pietraszewski - Orientalista i podróżnik po Wschodzie »[Ignacy Pietraszewski - orientaliste et voyageur en Orient], in Pietraszewski Ignacy, 1989, Uroki Orientu : (wspomnienia z wojaży 1832-1840, 1860-1862) [Les charmes de l’Orient : (mémoires de voyages 1832-1840, 1860-1862)]. Wstęp i opracowanie Zygmunt Abrahamowicz, Pojezierze, [Introduction et compilation par Zygmunt Abrahamowicz, Pojezierze] Όλστυν [Olsztyn] σxxxvi-lxix.

Filipowska Sylwia, 2017, « Próba typologizacji polskiej literatury autobiograficznej dotyczącej osmańskiego Stambułu » [Une tentative de typologie de la littérature autobiographique polonaise concernant l’Istanbul ottomane], in Graczyk Agnieszka, Krenz Joanna, Maśko Adrianna (επιμ./dir.), Twórczość autobiograficzna na Bliskim Wschodzie oraz w Azji Środkowej [Œuvres autobiographiques au Moyen-Orient et en Asie centrale], εκδ. Πανεπιστημίου Adam Mickiewicz [Éditions de l’université Adam Mickiewicz], Πόζναν [Poznan], σ. 53-75.

Korotkich Krzysztof, 2004, « Ignacego Pietraszewskiego podróże na Wschód i do Konstantynopola » [Les voyages d’Ignacy Pietraszewski en Orient et à Constantinople], in Ławski Jarosław, Korotkich Krzysztof (επιμ./dir.), Bizancjum-Prawosławie-Romantyzm. Tradycja wschodnia w kulturze XIX wieku [Byzance-Orthodoxie-Romantisme. La tradition orientale dans la culture du XIXe siècle], εκδ. Πανεπιστημίου Μπιάλιστοκ [Éditions de l’université de Bialystok], Μπιάλιστοκ [Bialystok], σ. 183-206.

Lorenz Manfred, 2019, « Ignatius Pietraszewski - ein polnischer Iranist in Berlin » [Ignatius Pietraszewski - un iraniste polonais à Berlin], in Hintze Almut, Durkin-Meisterernst Desmond, Naumann Claudius (επιμ./dir.), A Thousand Judgements. Festschrift for Maria Macuch Hommage, Harrassowitz Verlag [Harrassowitz Press], Βισμπάντεν [Wiesbaden], σ. 287-89.

Magyar Nemzeti Levéltár [Εθνικό Αρχείο Ουγγαρίας/Archives nationales de Hongrie], «Φωτογραφία παραθαλάσσιων τειχών της Θεσσαλονίκης το 1860» [Photographie des murailles maritimes de Thessalonique en 1860], URL: https://mnl.gov.hu/mnl/ol/hirek/az_oszman_fenykepeszet_hajnalan (ημ. τελευτ. ανάκτ.: 24/04/2025, dernière consultation le 24/04/2025).

Paraskiewicz Kinga, 2014, “Thus does not speak Zarathustra. On Polish translations of the Avest”, in Rocznik Orientalistyczny [Annuaire orientaliste], τ 67, τχ. 2, σ. 125-136/Tome 67/2, p. 125-136.

Stachowski Kamil, 2012, « Władysława Kotwicza niepublikowany "Rzut oka na losy orjentalistyki w Polsce" (1938) » [L’article inédit de Wladyslaw Kotwicz intitulé Un aperçu du destin de l’orjentalisme en Pologne], in Ling Varia, τ. 7, τχ. 2 (14), σ. 207-237/tome7/2 (14), p. 207-237.

Subtelny Orest, 1989, « Introduction », in The Diariusz podróżny of Pylyp Orlyk (1720-1726) [Le journal de voyage de Pylyp Orlyk (1720-1726]. With an introduction by Orest Subtelny, Harvard University Press, Κέμπριτζ Μασσαχουσέτης [Cambrodge, Massachussets], σxvii-xxxvii.

Toussimis Georges, 1992, « Angelos Moustoxydis, Consul de Russie à Thessalonique (1830–1861), protecteur de la population chrétienne et du consulat de Grèce », in Les relations entre les peuples de l’ USSR et les Grecs. Fin du XVIIIème - début du XXème s., Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου [Fondation des études de la péninsule de l’Hemos], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], p. 167-73.

Turasiewicz Romuald, 2000, « Tadeusz Sinko (1877-1966) », in Michalik Jan, Walecki Wacław (επιμ./dir.), Złota ksiga Wydziału Filologicznego [Le livre d’or de la faculté de philologie], Księgarnia Akademicka [Librairie académique], Κρακοβία [Cracovie], σ. 253-66.

Wilson Kate, Friedrich Karin, 2008, “Polish Travel Writing”, in Bracewell Wendy, Drace-Francis Alex (επιμ./dir.), A Bibliography of East European Travel Writing on Europe, Central European University Press, Βουδαπέστη [Budapest], p. 295-370.

Haut de page

Notes

1 Βλ. Reychman, 1972. Για τους Πολωνούς ταξιδιώτες στην Ελλάδα πριν από τον 20ό αιώνα, βλ., επίσης, Kordos, 2009, σ. 35-40 και Sinko, 1925. Για το θέμα των Πολωνών ταξιδιωτών στην Ευρώπη ανά τους αιώνες, βλ. τον ενδιαφέροντα και εκτενή κατάλογο, ο οποίος περιλαμβάνει ελάχιστα γνωστές πηγές: Wilson, Friedrich, 2008.

2 Reychman, 1972, σ. 10.

3 Για τις περισσότερες πληροφορίες με κατάλογο των ονομάτων των σημαντικότερων Πολωνών ταξιδιωτών στην Ελλάδα βλ.: Kordos, 2009. Ενδιαφέροντα δεδομένα, ιδίως στο πλαίσιο των ταξιδιών του 19ου αιώνα, παρέχονται από ένα μάλλον παλιό δημοσίευμα, βλ.: Sinko, 1925. Όσον αφορά την παρουσία των Πολωνών στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, η συμμετοχή τους στην ελληνική εξέγερση του 1821 είναι επίσης σημαντική. Ωστόσο, το θέμα αυτό ξεφεύγει από τα όρια του παρόντος άρθρου, γι' αυτό θα ήθελα να επισημάνω ότι το θέμα του πολωνικού φιλελληνισμού εδώ παραλείπεται. Παραπέμπω τον αναγνώστη στην πιο πρόσφατη δημοσίευση, η οποία είχε προηγουμένως δημοσιευθεί σε πολωνο-αγγλική έκδοση. Βλ.: Borowska, Kalinowska, Chilińska, 2022.

4 Υπάρχουν, βέβαια, παλαιότερες αναφορές για Πολωνούς στη Θεσσαλονίκη. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες είναι το ημερολόγιο του κοζάκου χετμάν Filp Orlik (αλλιώς Pylyp Orlyk, 1672-1742), ευγενή τσεχο-λιθουανικής-λευκορωσικής καταγωγής. Για όσους ενδιαφέρονται για τη ζωή στη Θεσσαλονίκη κατά την περίοδο από το 1722 έως το 1732, το Diariusz (Ημερολόγιο) αποτελεί μια εξαιρετική, μοναδική πηγή. Περιέχει πληροφορίες για τους σημαντικότερους Οθωμανούς διοικητές της πόλης. Υπάρχουν επίσης πολυάριθμα σχόλια σχετικά με τις σχέσεις μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων. Ο Orlik σημείωσε προσεκτικά διάφορα ελληνικά έθιμα και παρείχε λεπτομερείς περιγραφές των ελληνικών βαπτίσεων, ταφών και γάμων. Υπάρχουν, επίσης, εκτενείς σημειώσεις για τους ελληνικούς νόμους περί κληρονομιάς και σχόλια για τη συμπεριφορά των Ελληνίδων. Βλ.: Subtelny, 1989, σ. xxx. Αξίζει να σημειωθεί ότι σημαντικό ρόλο στη διάσωση των χειρογράφων του Orlik έπαιξε ο ηγεμόνας της Βλαχίας και της Μολδαβίας, Κωνσταντίνος Μαυροκορδάτος. Βλ.: Subtelny, 1989, σ. xxxii-xxxiii.

5 Αποσπάσματα από πολωνικές ταξιδιωτικές αναφορές στη Θεσσαλονίκη παρουσιάζονται εδώ σε δική μου μετάφραση.

6 Reychman, 1972, σ. 20-21.

7 Paraskiewicz , 2014, σ. 126.

8 Το διχαστικό έργο Collectanea z dziejopisów tureckich rzeczy do historyi polskiey służących (2 τόμοι, Warszawa 1824-1825) θεωρείται πως έχει οδηγήσει στην ενασχόλησή του Pietraszewski με τις ανατολικές σπουδές. Βλ.: Korotkich, 2004, σ. 184, Paraskiewicz, 2014, σ. 126.

9 Για τους Πολωνούς οριενταλιστές στην Αγία Πετρούπολη και το Βίλνιους, βλ.: Stachowski, 2012, σ. 224-25. Βλ., επίσης, το: Filipowska, 2017, σ. 65-66.

10 Korotkich, 2004, σ. 186.

11 Ό.π., σ. 188. Για την περίεργη ιστορία της συλλογής ανατολικών νομισμάτων του Pietraszewski βλ.: Ogrodziński, 1960, σ. 11-15.

12 Lorenz, 2019, σ. 288. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι η αμφιλεγόμενη μετάφραση της Αβέστα στα πολωνικά τού στέρησε τις πανεπιστημιακές του θέσεις και τον έφερε σε δυσμένεια στην επιστημονική κοινότητα. Βλ.: Korotkich, 2004, σ. 189-92.

13 Ogrodziński, 1960, σ. 9-10.

14 Abrahamowicz, 1989, σ. XLIX.

15 Ό.π..

16 Pietraszewski, 1872. Η επανέκδοση που χρησιμοποιώ εκδόθηκε το 1989. Βλ.: Pietraszewski, 1989.

17 Ό.π., 1989, σ. 137-38.

18 Γεννήθηκε το 1780. Υπήρξε συγγενής του διακεκριμένου Κερκυραίου ιστορικού και φιλολόγου Ανδρέα Μουστοξύδη. Υπηρέτησε στα προξενεία της Πάτρας και των Δαρδανελίων. Διετέλεσε Ρώσος πρόξενος στη Θεσσαλονίκη από το 1830 μέχρι τον θάνατό του το 1861. Στη Θεσσαλονίκη ο Μουστοξύδης υπερασπίστηκε τον χριστιανικό πληθυσμό από την αυθαιρεσία των οθωμανικών αρχών. Το 1860 ο Μουστοξύδης κατάφερε να αποτρέψει τον Τσάμη Καρατάσο από το να ξεσηκώσει εξέγερση στη Θεσσαλονίκη, καθώς στην περιοχή ήταν συγκεντρωμένες μεγάλες οθωμανικές στρατιωτικές δυνάμεις και μια πιθανή εξέγερση θα οδηγούσε σε σφαγές του χριστιανικού πληθυσμού. Βλ.: Toussimis, 1992, σ. 167-73. Στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος υπάρχει το Αρχείο Αγγέλου Μουστοξύδη που περιλαμβάνει την αλληλογραφία του.

19 Pietraszewski, 1989, σ. 138.

20 Ό.π., σ. 140.

21 Ό.π., σ. 140.

22 Ό.π., σ. 142.

23 Ό.π., σ. 143.

24 Ό.π., σ. 143.

25 Ό.π., σ. 144.

26 Korotkich, 2004, σ. 193.

27 Για τα επιστημονικά επιτεύγματα του Tadeusz Sinko στη μελέτη της πολωνο-λατινικής και της ελληνικής λογοτεχνίας, βλ. κυρίως το: Turasiewicz, 2000, σ. 253-66. Μια τρίτομη Ιστορία της ελληνικής Λογοτεχνίας (Literatura grecka) εκδόθηκε μεταξύ 1931 και 1954. Ο Sinko δημοσίευσε αργότερα, το 1959, τη δίτομη Επιτομή της Ιστορίας της ελληνικής Λογοτεχνίας (Zarys dziejów literatury greckiej). Βλ.: Turasiewicz, 2000, σ. 262.

28 Μαζί με τον Sinko ταξίδεψαν οι καθηγητές Mieczysław Rozmarynowicz και Stanisław Skimina. Βλ.: Kordos, 2009, σ. 41.

29 Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, στο πλαίσιο της ελληνικής Ιστορίας, οι παραλληλισμοί που βλέπει ο Sinko σε σχέση με τον εκτοπισμό των ανθρώπων από τη Μικρά Ασία με την πρόσφατη Ιστορία της Πολωνίας. Το θέμα αυτό ξεφεύγει από το πεδίο του παρόντος άρθρου, οπότε δεν θα το αναπτύξω περαιτέρω. Θα αναφέρω μόνο ότι ο Sinko βλέπει παραλληλισμούς, μεταξύ άλλων, στο μη υλοποιημένο ριζοσπαστικό σχέδιο για την απέλαση των Πολωνών από τη σημερινή Βοϊβωδία του Πόζναν, το οποίο πρότεινε ο Γερμανός αξιωματικός Erich Luddendorf κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Βλ:. Sinko, 1928, σ. 26.

30 Ό.π., 1928, σ. 2.

31 Ό.π. 1928, σ. 1-2.

32 Ό.π., 1928, σ. 3-4.

33 Ό.π., 1928, σ. 4.

34 Ό.π., 1928, σ. 4.

35 Ό.π., 1928, σ. 5-6.

36 Ό.π., 1928, σ. 6.

37 Ό.π., 1928, σ. 8-30.

38 Δυστυχώς, ούτε ο συγγραφέας του βιβλίου ούτε ο εκδότης αναφέρουν στις υποσημειώσεις από πού ακριβώς αντλήθηκαν οι ειδήσεις για τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία (Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Βαλκανικοί πόλεμοι, Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή του 1922). Στο τέλος του βιβλίου, ωστόσο, υπάρχει συνοπτικός κατάλογος υποσημειώσεων για κάθε κεφάλαιο, όπου μπορούμε να βρούμε τις πιθανές πηγές των πληροφοριών του Sinko. Εκεί παραθέτει δύο ελληνικά στοιχεία. Δίνω τους τίτλους σύμφωνα με την πολωνική έκδοση: H katastrophe kai oi teleutaies meres tes Smyrnes, Ateny 1925 καθώς και To drama tes Smyrnes, Thessalonike 1924. Βλ.: Sinko, 1928, σ. 421.

39 Grodzicki, Szczepański, 1966. Αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο περιλαμβάνει μοναδικές ασπρόμαυρες φωτογραφίες που τράβηξαν οι συγγραφείς σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.

40 Ό.π., σ. 5.

41 Ό.π., σ. 5.

42 Ό.π., σ. 10.

43 Ό.π., σ. 12.

44 Ό.π., σ. 13.

45 Αξίζει να σημειωθεί ότι έχει βρεθεί μια μοναδική φωτογραφία, τραβηγμένη γύρω στα 1860, που δείχνει τα παραθαλάσσια τείχη της Θεσσαλονίκης. Η φωτογραφία βρίσκεται πλέον στο εθνικό αρχείο της Ουγγαρίας (Magyar Nemzeti Levéltár) και μπορεί να τη δει κανείς στον ιστότοπο: https://mnl.gov.hu/mnl/ol/hirek/az_oszman_fenykepeszet_hajnalan

46 Grodzicki, Szczepański, 1966, σ. 13.

47 Ό.π., σ. 14.

48 Ό.π., σ. 15.

49 Ό.π., σ. 16-17.

50 Ό.π., σ. 17-20.

51 Ό.π., σ. 20.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Michał Bzinkowski, « Από μια πολυσύχναστη λεβαντίνικη πόλη, μέσα από τα ερείπια και τα χαλάσματα, στη νεωτερικότητα »Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 03 décembre 2025, consulté le 25 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/26463 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15f6a

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search