- 1 Σκαμπαρδωνης, 2023α.
- 2 αποστολιδου, 1991, 2000, 2011, Κωτοπουλος, 2006, Χουζουρη, 2012.
1Το νέο μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη, Ήλιος με ξιφολόγχες1, είναι μία πρόκληση να ξαναδούμε την εικόνα της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης στη Λογοτεχνία, όχι ακριβώς με εντελώς νέα ματιά αλλά ασφαλώς με περισσότερες αποχρώσεις και λεπτομέρειες. Εννοώ πως η μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο λογοτεχνικής αναπαράστασης κυρίως από τον Νίκο Μπακόλα και τον Γιώργο Ιωάννου, στο πλαίσιο της γενικότερης σχέσης τους με την πόλη και την αποτύπωσή της στην πεζογραφία τους2. Ωστόσο, αξιοποιώντας και οι δύο τα βιώματά τους, εστιάζουν περισσότερο στη μοιραία δεκαετία της γενιάς τους, τη δεκαετία του ’40 και λιγότερο στον μεσοπόλεμο. Το νέο βιβλίο του Σκαμπαρδώνη, βασισμένο σε ενδελεχή έρευνα στις εφημερίδες της εποχής και φυσικά σε ιστορικά βιβλία, επικεντρώνεται αποκλειστικά στη μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη και μάλιστα σε ένα ορισμένο χρονικό σημείο της, το πρώτο εξάμηνο του 1931. Καλούμαστε, λοιπόν, να δούμε το βιβλίο αυτό ως ανάπτυξη, εξέλιξη και εμβάθυνση της εικόνας της μεσοπολεμικής πόλης, κάνοντας φυσικά τις αναγκαίες συνδέσεις με τα παλαιότερα έργα.
- 3 Μπακολας, 1987.
- 4 Μπακολας, 1966.
2Η σύνδεση του Ήλιου με ξιφολόγχες με το έργο του Μπακόλα καθίσταται πιο επιτακτική για δύο κυρίως λόγους: Ο πρώτος είναι ότι το κάψιμο της συνοικίας Κάμπελ από την εθνικιστική, ακροδεξιά οργάνωση ΕΕΕ (Εθνική Ένωσις Ελλάς) τον Ιούνιο του 1931 αποτελεί μια κορυφαία στιγμή της μπακολικής Μεγάλης Πλατείας3, ενώ για το βιβλίο του Σκαμπαρδώνη αποτελεί το μεγάλο φινάλε όλης της μυθιστορηματικής πλοκής. Ο δεύτερος είναι ο σημαντικός ρόλος που παίζει ο Κήπος των πριγκήπων, το Μπεχτσινάρ, ως σκηνικό της εξέλιξης στο βιβλίο του Σκαμπαρδώνη, ρόλος που παραπέμπει ευθέως στο άλλο μυθιστόρημα του Μπακόλα, Ο κήπος των πριγκήπων4. Όπως γίνεται φανερό, είναι αδύνατον ο αναγνώστης του Ήλιου με ξιφολόγχες να μην κάνει τη συσχέτιση με το μπακολικό έργο.
- 5 Στα 1928, το 47,8 % των κατοίκων της Θεσσαλονίκης είναι πρόσφυγες, 16,1 % εσωτερικοί μετανάστες και (...)
3O Μπακόλας στο πρώτο μέρος της Μεγάλη Πλατείας μιλά για τη μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη και προφανώς συνθέτει μια εικόνα γι’ αυτήν. Πρόκειται για μια πόλη η οποία βρίσκεται υπό διαμόρφωση. Η επιλογή των κύριων χαρακτήρων του μυθιστορήματος δείχνει ότι ο κόσμος της Θεσσαλονίκης του μεσοπολέμου δημιούργησε μια καινούρια πραγματικότητα για την πόλη που μικρή σχέση είχε με το παρελθόν της πόλης πριν από το ’17 και πολύ μικρότερη μ’ εκείνο πριν από το ’125. Η σύγχρονη Θεσσαλονίκη που ξέρουμε δημιουργήθηκε ουσιαστικά στην περίοδο του μεσοπολέμου. Το ότι, επιπλέον, πρόκειται για μια πόλη σε αναβρασμό είναι παραπάνω από φανερό. Οι προσωπικές ιστορίες των χαρακτήρων διασταυρώνονται κυρίως μέσα από τη συμμετοχή τους στα ιστορικά γεγονότα της πόλης. Τα κυριότερα από αυτά, εκείνα που παίζουν καθοριστικό ρόλο στον μεσοπόλεμο, είναι: Η πυρκαγιά του ’17, το κάψιμο της εβραϊκής συνοικίας Κάμπελ το ’31, ο Μάης του ’36. Είναι συγκλονιστική η σκηνή της φωτιάς του Κάμπελ, όπου ο δημοσιογράφος Χρίστος, ένας από τους κεντρικούς ήρωες, ταυτίζεται με τους φτωχούς Εβραίους που παλεύουν με τη φωτιά και πηγαίνει να βοηθήσει, ενώ αργότερα απολύεται από την εφημερίδα του διότι, ενώ ο ίδιος είχε στοιχεία ότι για τη φωτιά ευθύνονταν η φασιστική οργάνωση ΕΕΕ, η εφημερίδα του ήθελε να υποστηρίξει μια διαφορετική ερμηνεία. Με την ευκαιρία του εμπρησμού του Κάμπελ, εισάγεται πολύ έντονα το ταξικό στοιχείο στην αντιμετώπιση των Εβραίων.
4Η γραφή του Μπακόλα είναι μια γραφή με έντονη βιωματική βάση, η οποία και εκτυλίσσεται συνειρμικά, πολυφωνικά και ρυθμικά και στοχεύει στο να αποδώσει τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων, τις αντιφάσεις τους, τα διλήμματά τους, την περιπλοκή ατομικού και συλλογικού, την τραγική τους μοίρα εντέλει. Όσο και αν η Μεγάλη Πλατεία είναι γερά αγκιστρωμένη στον χώρο και τον χρόνο της Θεσσαλονίκης, απουσιάζουν τόσο οι περιγραφές του πρώτου όσο και η οποιαδήποτε ιστορική ή πολιτική ανάλυση συμβάντων του δεύτερου. Καθώς, εξάλλου, το άνυσμα του αφηγούμενου χρόνου είναι αρκετά μεγάλο (1923-1948), εκείνο που έχει σημασία είναι η ροή της Ιστορίας και ο τρόπος που αλλάζει τις ζωές των απλών ανθρώπων που αναγκαστικά την ακολουθούν. Στο κομμάτι που αφορά την μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη, επειδή η βιωματική μνήμη δεν βοηθούσε προφανώς τον συγγραφέα, έχει γίνει κάποια έρευνα στις εφημερίδες της εποχής, όπως φαίνεται από τις υποσημειώσεις, αλλά η γενική εικόνα παραμένει γοητευτικά αόριστη.
- 6 Σκαμπαρδωνης, 2001.
- 7 Σκαμπαρδωνης, 2006.
- 8 Σκαμπαρδωνης, 2019.
- 9 Για την εξέλιξη του μυθιστορηματικού του έργου, βλ.: Χατζηβασιλειου, 2018, σ. 666-71.
5Το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα της πόλης, δίνεται στον Ήλιο με ξιφολόγχες του Σκαμπαρδώνη. Δεν είναι ασφαλώς η πρώτη φορά που ο Σκαμπαρδώνης τοποθετεί ένα μυθιστόρημά του στη Θεσσαλονίκη και φιλοτεχνεί μια λογοτεχνική εικόνα της πόλης. Στο «Ουζερί Τσιτσάνης»6 αλλά και στα μυθιστορήματα Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου7 και Casa Μπιάφρα8 το ενδιαφέρον εντοπίζεται στη Θεσσαλονίκη και τα πάθη της. Στο πρώτο αναπαρίσταται η κατοχική πόλη του Ολοκαυτώματος, ενώ στα άλλα δύο η πόλη της δεκαετίας του 1960. Στα δύο τελευταία, επιπλέον, αναδεικνύεται η διαπλοκή κράτους και παρακράτους, βιομηχάνων, εκδοτών, πολιτικών και ξένων πρακτόρων, υποκόσμου και εξεγερμένης νεολαίας. Η πόλη είναι πάντα παρούσα, τα πρόσωπα και τα τοπόσημά της κρατούν τον κύριο ρόλο, αλλά η αίσθηση είναι περισσότερο αυτή της ελληνικής δεκαετίας του ’60 και όχι κάποιας θεσσαλονικιώτικης ιδιαιτερότητας9. Θέλω να πω ότι στη δεκαετία του ’60 η (βίαιη λόγω Ολοκαυτώματος και εμφυλίου) ομογενοποίηση της χώρας έχει σε σημαντικό βαθμό επέλθει. Τόσο οι καημοί του κοσμάκη όσο και οι συνωμοσίες της εξουσίας έχουν πια πανελλαδική εμβέλεια.
- 10 Το στοιχείο αυτό το έχει ήδη επισημάνει η κριτική. Ο Γιώργος Περαντωνάκης θα γράψει: «Αν δούμε το β (...)
6Στον Ήλιο με ξιφολόγχες επιστρέφουμε στις ρίζες της σύγχρονης Θεσσαλονίκης, στον μεσοπόλεμο, την εποχή της διαμόρφωσης. Ο Σκαμπαρδώνης πραγματοποίησε εκτεταμένη έρευνα κυρίως σε εφημερίδες και ανέσυρε όλες της λεπτομέρειες της πολιτικής, κοινωνικής και καλλιτεχνικής ζωής. Φιλοτέχνησε μια εικόνα της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης μοναδική, η οποία έχει διπλή σημασία : και διότι δεν έχουμε άλλη παρόμοια λογοτεχνική εικόνα και διότι η πόλη που αναδύεται από αυτήν είναι μια μοναδική για τα ελληνικά δεδομένα πόλη. Το μυθιστόρημα αυτό κατορθώνει και κάτι άλλο το οποίο δεν είχε επιτευχθεί στα προηγούμενα μυθιστορήματα του συγγραφέα: αν και μιλά για μια παλαιότερη ιστορική περίοδο, ο αναγνώστης αισθάνεται τα νήματα της σύνδεσης με το δικό μας παρόν πιο ισχυρά και ευδιάκριτα από ποτέ10.
7Όπως σημειώθηκε ήδη, η δράση εκτυλίσσεται στο πρώτο εξάμηνο του 1931. Η κατάληξή του είναι ο εμπρησμός του Κάμπελ που συμβαίνει στις 29 Ιουνίου. Η πλοκή, λοιπόν, εξελίσσεται έτσι ώστε να καταλήξει στον εμπρησμό και θα μπορούσαμε να πούμε πως η βασική συγγραφική επιδίωξη και το συνεκτικό νήμα του βιβλίου είναι η μυθιστορηματική «εξήγηση» εκείνης της πολιτικής και κοινωνικής συνθήκης στη Θεσσαλονίκη που προετοίμασε και κατέστησε δυνατό αυτό το αποτρόπαιο συμβάν. Το τελευταίο αποτελεί την πρώτη μεγάλη βίαιη επίθεση στον μεσοπόλεμο σε πανευρωπαϊκό επίπεδο εναντίον των Εβραίων, μια θλιβερή ελληνική πρωτιά, προάγγελο των όσων ακολούθησαν.
8Το εγχείρημα του Σκαμπαρδώνη είναι δύσκολο διότι, όπως γνωρίζουμε, τα ιστορικά γεγονότα έχουν πάντα πολλαπλές αιτίες και είναι αποτέλεσμα διαφορετικών δυνάμεων, οι οποίες, ενόσω δρουν αντίθετα, μπορεί να συγκλίνουν στο ίδιο αποτέλεσμα. Ο συγγραφέας κερδίζει το στοίχημα, αφού κατορθώνει να αναδείξει αυτή την πολιτική και κοινωνική περιπλοκότητα της πόλης, εκτεινόμενος σε πολλά και διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, σε πολλαπλά κέντρα πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής εξουσίας, χωρίς να ξεχνούμε και την εξουσία του υποκόσμου και του εγκλήματος. Η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη και δίνει την ευκαιρία στον αφηγητή να περισκοπεί την πόλη και τους κατοίκους της. Η επιλογή του κεντρικού ήρωα, του ταγματάρχη Γόρδιου Κλήμεντος, επικεφαλής της αντικατασκοπίας στο Γ΄ Σώμα Στρατού, στον οποίο εστιάζει κυρίως η αφήγηση, δίνει την ευκαιρία της εσωτερικής πληροφόρησης των επιδιώξεων της πολιτικής εξουσίας, εν προκειμένω της κυβέρνησης Βενιζέλου από την οποία ο ταγματάρχης λαμβάνει εντολές, αλλά και της αστυνομικής εξουσίας, καθώς γίνεται αποδέκτης όλων των πληροφοριών της αστυνομίας, εκτός των ερευνών που διεξάγει ο ίδιος και οι συνεργάτες του.
9Τα πρόσωπα που παρελαύνουν από το βιβλίο ανήκουν σε τρεις κατηγορίες: Η πρώτη είναι οι εκπρόσωποι της εξουσίας: πρώτα - πρώτα ο υφυπουργός Αεροπορίας Αλέξανδρος Θάννας (παραπέμπει στον Αλέξανδρο Ζάννα, σύζυγο της κόρης της Πηνελόπης Δέλτα, Βιργινίας). Έχει σημαντικό ρόλο, διότι είναι ο εντολοδόχος του ταγματάρχη, ενώ οι συζητήσεις των δύο αποκαλύπτουν την πολιτική της κυβέρνησης Βενιζέλου και τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική εξουσία προσπαθούσε να διαχειριστεί τις αντίρροπες πολιτικές δυνάμεις που δρούσαν στην πόλη. Άλλοι ήρωες αυτής της κατηγορίας είναι ο σωματάρχης του Γ΄ Σώματος Στρατού, ο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, κάποιοι καπνοβιομήχανοι, ενώ φευγαλέα αναφέρονται μεγαλοτραπεζίτες, ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης κ.ά. Εκτός από τον Θάννα, κανείς δεν έχει κομβικό ρόλο, ωστόσο όλοι μαζί συμβάλλουν, σε σκηνές κοσμικών συνευρέσεων, στο να αποδοθεί το κλίμα και η νοοτροπία της μεγαλοαστικής τάξης της πόλης. Ειδικά, σε ό,τι αφορά τους καπνέμπορους, έμφαση δίνεται στη μεγάλη αγωνία τους να τιθασεύσουν το καπνεργατικό κίνημα, το οποίο φουντώνει συνεχώς και θα καταλήξει, όπως ξέρουμε, στον Μάη του 1936.
10Η δεύτερη κατηγορία ηρώων είναι οι χαφιέδες, υπάλληλοι του Γόρδιου Κλήμεντος. Εδώ ο κυριότερος είναι ο εβραίος Ααρών Σιμπή, ο οποίος και βρίσκεται σκοτωμένος και θαμμένος σε μια κομμουνιστική γιάφκα στην αρχή του έργου. Σχετικά σημαντικός είναι και ένας ιδιοκτήτης πορνείου στα Λαδάδικα, ο Ρένος Κουλοχέρης, πρώην αστυνομικός και, όπως αποκαλύπτεται, διπλός πράκτορας και για την Ασφάλεια και για το ΚΚΕ. Η ορτινάτσα του Γιώργου Κοσμίδη, προέδρου των ΕΕΕ, Ζάχος Σιρβιλής, από τον οποίο μαθαίνει ο Γόρδιος, και μαζί του και εμείς οι αναγνώστες, για τα μέλη, τα πιστεύω και τα κανάλια χρηματοδότησης της οργάνωσης ΕΕΕ. Συνεργάτης του Γόρδιου είναι και ο Άλκης Πέτσας, ο αρχινταβατζής της Θεσσαλονίκης, άρχοντας της Μπάρας στον Βαρδάρη, ένα πραγματικό πρόσωπο. Όπως γίνεται φανερό, αποκαλύπτεται ένα ευρύ δίκτυο σχέσεων της ασφάλειας με τον υπόκοσμο, όχι άγνωστο βέβαια, αλλά εδώ εικονογραφείται με τα πιο ζωηρά χρώματα.
11Έχει ενδιαφέρον το επίπεδο της γνώσης που έχουμε, που μας επιτρέπει ο συγγραφέας να έχουμε, για τους παραπάνω ήρωες. Δεν διαθέτουμε τη δική τους οπτική, αλλά μας δίνονται, σε μια παράγραφο περίπου, οι βασικές πληροφορίες για τον βίο και την πολιτεία τους, έτσι ώστε να διαμορφώσουμε μια καλύτερη εικόνα της ανθρωπογεωγραφίας της πόλης. Παραθέτω λ.χ. όσα αφορούν τον Ααρών Σιμπή:
- 11 Σκαμπαρδωνης, 2023α, σ. 60-61.
Ο Σιμπή έμενε στον συνοικισμό «151» κι εργαζόταν ως τσαγκάρης - παιδικατζής, δηλαδή έφτιαχνε παιδικά παπούτσια –οι τσαγκάρηδες χωρίζονταν σε τρεις κατηγορίες : οι άλλες δύο ήτανε αντρικατζήδες και γυναικατζήδες, φτιάχνανε πατούμενα για άνδρες ή για γυναίκες. Ο Ααρών πιάστηκε να βάζει χέρι σ’ ένα κοριτσάκι που πήγε να σολιάσει τα παπούτσια του. Έκανε έξι μήνες φυλακή και μετά, αν και δήλωνε επίμονα αθώος, για να μην του αφαιρεθεί η άδεια επαγγέλματος και μείνει άνεργος, δέχτηκε να γίνει πληροφοριοδότης, διότι είχε και κάποια επιπλέον ωφελήματα σε χρήμα και σε εκδουλεύσεις. Μπήκε κατόπιν εντολής του προκατόχου του Γόρδιου στο σωματείο των αρχειομαρξιστών (για να δίνει πληροφορίες) και επέδειξε ζωηρή δραστηριότητα και ζήλο –σύντομα εκλέχτηκε στο συμβούλιο. Εκεί, κάποια στιγμή αποφάσισαν να τον διαγράψουν εικονικά και να κάνει εισοδισμό στο Σωματείο των Υποδηματεργατών που ελεγχόταν από το ΚΚΕ. Έτσι έδινε υλικό και στους αρχειομαρξιστές για το ΚΚΕ, αλλά και στον Γόρδιο και για τους δύο : και για τους κομμουνιστές και για το Αρχείο11.
12Το παραπάνω απόσπασμα μας εισάγει στην τρίτη κατηγορία ηρώων που είναι οι κομμουνιστές. Αυτοί είναι κυρίως πρόσφυγες. Εδώ ανήκουν ο Σωφρόνιος Ζέρβος, πρόσφυγας από το Καρς, ο οποίος και βρίσκεται απανθρακωμένος στην παράγκα του στον προσφυγομαχαλά στο τέρμα Χαριλάου στην πρώτη σκηνή του έργου. Έπειτα ο Δαμιανός Νεστορίδης, συμπατριώτης του πρώτου, πρόσφυγας και αυτός, με σημαντικό ρόλο στην πλοκή, καθώς συλλαμβάνεται κάποια στιγμή και ομολογεί ότι είναι ταυτόχρονα και πράκτορας των Βούλγαρων κομιτατζήδων. Τέλος η Φρόσυ, κομμουνίστρια και πόρνη, η οποία παίζει επίσης, όπως και ο Ρένος Κουλοχέρης, διπλό ρόλο ως πληροφοριοδότρια της Ασφάλειας. Και σε αυτούς τους ήρωες ακολουθείται η ίδια τακτική, να τους γνωρίζουμε, δηλαδή, κάπως καλύτερα μέσα από τον τριτοπρόσωπο αφηγητή, χωρίς ποτέ να ακούμε τη δική τους φωνή. Το σχετικό παράθεμα για τον Δαμιανό Νεστορίδη:
Ο Νεστορίδης ήταν το βαποράκι που έφερνε λεφτά από την Τρίτη Διεθνή στους δικούς του στη Βόρεια Ελλάδα, στο Εργατικό Κέντρο και σε διάφορα σωματεία […] Ο Νεστορίδης μετά το 1918, όταν το Καρς δίνεται πάλι πίσω στους Τούρκους με τη συνθήκη του Μπρεστ - Λιτόφσκ, φεύγει προς τη Ρωσία, όπου μαίνεται η επανάσταση και ο εμφύλιος. Εντάσσεται στους κομμουνιστές και αργότερα σπουδάζει στην ΚΟΥΤΒ (Πανεπιστήμιο Εργαζομένων της Ανατολής), δηλαδή στη σχολή στελεχών της Μόσχας που προορίζονται στη συνέχεια να ηγηθούν διαφόρων επαναστατικών κινημάτων ανά τον κόσμο. Με φροντίδα της ελληνικής κυβέρνησης γυρίζει στην Ελλάδα με αρκετούς άλλους Έλληνες και ταλαιπωρείται στα παραπήγματα της Χαλκίδας. Κολλάει χολέρα, σώζεται και καταλήγει στο Μεταλλικό Κιλκίς, όπου και με άλλα στελέχη φτιάχνουνε τους πρώτους πυρήνες, πιθανώς και με τον Ζέρφο. Κατόπιν κατεβαίνει στη Θεσσαλονίκη όπου, αναβαθμισμένος πλέον, συνεχίζει τη δράση του σε άλλο, πολύ πιο ψηλό επίπεδο […]12
- 13 Σκαμπαρδωνης, 2023β.
- 14 Ό.π..
- 15 Ο Σκαμπαρδώνης ανέφερε τη Μάτση Χατζηλαζάρου στην παρουσίαση του Ήλιου με ξιφολόγχες στο βιβλιοπωλε (...)
13Ένας σημαντικός χαρακτήρας, εκτός των παραπάνω κατηγοριών, είναι και η ερωμένη του Γόρδιου, η Ντανιέλ Μελισσηνού. Κόρη του πλούσιου καπνέμπορου Κύρου Μελισσηνού, είναι μοντέρνα, δυναμική, αδιάφορη για τις κοινωνικές συμβάσεις και, βέβαια, πανέμορφη και αισθησιακή. Όπως είπε ο Σκαμπαρδώνης σε μια συνέντευξη, την δημιούργησε για να την ερωτευτεί13. Η απόλυτη ερωτική φαντασίωση. Μοιάζει σχεδόν απίθανο να υπήρχε τέτοια γυναίκα στη Θεσσαλονίκη, κι όμως την έμπνευση την άντλησε ο συγγραφέας, όπως έχει δηλώσει, από ένα πραγματικό πρόσωπο, τη Μίνα Παυλίδη, η οποία οδηγούσε στον μεσοπόλεμο μοτοσυκλέτα και ήταν μέλος στον πρώτο ελληνικό Όμιλο Γυμνιστών, όπως και η Ντανιέλ14. Η Ντανιέλ θυμίζει πολύ και την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου. Κόρη πλούσιας οικογένειας και εκείνη, με βίλα στη λεωφόρο των Εξοχών, μοντέρνα και ερωτικά απελευθερωμένη. Ο Σκαμπαρδώνης έχει αναφέρει πολλές φορές την ποιήτρια σε συνεντεύξεις του και μπορεί να λειτούργησε και η δική της προσωπικότητα υπογείως ως έμπνευση για τη Ντανιέλ15. Η σχέση των δύο εραστών και οι παθιασμένες ερωτικές σκηνές αποτελούν μέσα στο μυθιστόρημα μια ανάσα από τον πολιτικό και κοινωνικό ζόφο, ενώ το τελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος, μετά τον ορυμαγδό του Κάμπελ, δίνει μια υπόσχεση αισιοδοξίας καθώς κλείνει με τους δύο εραστές να ξεκινούν για μια κυριακάτικη εκδρομή στο Αρσακλί.
14Δεν χρειάζεται να δώσουμε πολλά στοιχεία για την πλοκή. Ήδη από τα παραπάνω έγινε φανερό ότι έχουμε φόνους για πολιτικά αίτια και τις παρεπόμενες έρευνες για την εξιχνίασή τους, έρευνες οι οποίες αποκαλύπτουν πολιτικές δοσοληψίες, προδοσίες και διπλούς πράκτορες. Η πλοκή εξελίσσεται με τις τεχνικές του αστυνομικού μυθιστορήματος, αν και, επειδή οι φόνοι δεν αφορούν ιδιωτικά ζητήματα αλλά εθνικά, στα οποία εμπλέκονται και ξένες δυνάμεις, καλύτερα θα ήταν να κάναμε μια σύνδεση και με το κατασκοπευτικό μυθιστόρημα. Ο Σκαμπαρδώνης παίζει με τις συμβάσεις του είδους και κλείνει το μάτι στον αναγνώστη, καθώς, ενώ όλα εξιχνιάζονται, ο αρχικός εμπρησμός μετά φόνου που περιγράφεται λεπτομερώς στις πρώτες σελίδες του βιβλίου παραμένει έως το τέλος ανεξιχνίαστος για τον Γόρδιο και τους συνεργάτες του, αλλά όχι και για τους αναγνώστες.
15Τα σημεία της πόλης που παίζουν ρόλο στο μυθιστόρημα θα έλεγε κανείς πως είναι τα αναμενόμενα. Το κέντρο της πόλης εκπροσωπείται από το πάρκο του Λευκού Πύργου με τα καφέ και τις μουσικές σκηνές του, τα ξενοδοχεία Mediterranean και Ματζέστικ με τη μεγαλοπρέπεια και τις ανέσεις τους, τη λεωφόρο των Εξοχών με τις υπέροχες βίλες, σε μία από τις οποίες κατοικεί η οικογένεια της Ντανιέλ. Μία σκηνή εκτυλίσσεται σε βίλα καπνοβιομήχανου στο Αρσακλί, ενώ ο Θάννας κατοικεί σε παραθαλάσσια βίλα στη Σοφούλη. Αυτές είναι οι περιοχές που κατοικεί η υψηλή τάξη. Από κει και πέρα, σημαντική θέση στο μυθιστόρημα έχει το Τέρμα Χαριλάου, κάτω από το άλσος της Νέας Ελβετίας, όπου βρίσκεται η παραγκούπολη που συνέβησαν οι αρχικοί φόνοι. Το γεγονός ότι τα δύο πρώτα κεφάλαια τοποθετούνται το μεν πρώτο στον τενεκεδομαχαλά του Χαριλάου και το δεύτερο στο ξενοδοχείο Mediterranean, όπου γίνεται μια λαμπρή δεξίωση την ίδια ακριβώς νύχτα, δείχνει, προφανώς, την πρόθεση του συγγραφέα να δημιουργήσει από την αρχή ακραίες αντιθέσεις. Και πραγματικά, οι αντιθέσεις κατακλύζουν ολόκληρο το βιβλίο, όταν μεταφερόμαστε από τα ξενοδοχεία, τις βίλες και τους οίκους μόδας σε πορνεία στα Λαδάδικα, σε βρωμοκαφενεία στη Μπάρα του Βαρδάρη ή στους εβραϊκούς συνοικισμούς «151» και Κάμπελ, συνοικισμοί που χτίστηκαν με παραπήγματα για να στεγάσουν όπως - όπως τους άστεγους, φτωχούς Εβραίους της πόλης μετά τη φωτιά του 1917.
- 16 Σκαμπαρδωνης, 2023α, σ. 332.
16Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει για τον Κήπο των πριγκίπων στη δυτική πλευρά του λιμανιού, μια τοποθεσία σχεδόν μυθική, τόσο λόγω του βιβλίου του Μπακόλα, όσο και διότι η μορφή που είχε προπολεμικά, ενός κήπου αναψυχής με πεύκα πάνω στη θάλασσα, με οργανωμένη παραλία για λουόμενους αλλά και με μουσικές σκηνές, εστιατόρια και ζαχαροπλαστεία δεν έχει καμιά σχέση με την εικόνα της περιοχής που έχουμε όλοι εμείς οι μεταγενέστεροι. Είναι η πρώτη φορά που περιγράφεται ο Κήπος των πριγκίπων σε λογοτεχνικό έργο, που παίρνει ζωή, που βλέπουμε τους ήρωες να ζουν μέσα σε αυτόν. Η αφορμή είναι μια κυριακάτικη εξόρμηση του ερωτικού ζεύγους, του Γόρδιου και της Ντανιέλ, στον κήπο. Η χαρά τους και το ερωτικό ρίγος που διαπνέει ολόκληρο το σχετικό κεφάλαιο δίνουν στην περιγραφή του κήπου τη μυθική χροιά που του αξίζει: δεντροστοιχίες και λουλούδια παντού, πίστα πατινάζ, υπαίθρια ρουλέτα, κιόσκια με μπάντες που παίζουν όλων των ειδών τις μουσικές, υπαίθριο θεατράκι «όπου φοιτητές της εβραϊκής σχολής ‘Πίντο’ παίζουν μονολόγους στα εβραϊκά, στα ελληνικά, στα γαλλικά και στα ισπανικά»16, φτωχές οικογένειες που κάνουν πικνίκ και παρακεί εστιατόριο, μπαρ, ζαχαροπλαστείο και μπυραρία. Πλαζ για λουόμενους, κολυμβητικοί αγώνες και λεμβοδρομίες. Η belle époque της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης μπροστά στα μάτια μας σε όλο της το μεγαλείο. Η μέρα που περνάει εκεί το ζευγάρι είναι σημαντική για τη σχέση τους, διότι, πέραν της ερωτικής συνεύρεσης, η Ντανιέλ ανακοινώνει στον συνοδό της ότι χώρισε με τον επίσημο αρραβωνιαστικό της.
17Η εικόνα της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης είναι, λοιπόν, γοητευτική, πολύχρωμη, πολυγλωσσική, αλλά και τρομακτική στις αντιθέσεις της. Τις αντιθέσεις αυτές, την τεράστια απόσταση ανάμεσα στη φτώχεια και τον πλούτο δεν παύει ο συγγραφέας να τις επισημαίνει διαρκώς. Το ερώτημα, λοιπόν, που θα μας απασχολήσει πηγαίνοντας προς το τέλος του άρθρου είναι το εξής: ποιο είναι το νόημα αυτής της γοητευτικής εικόνας της πόλης ; Τα διακυβεύματα που διατρέχουν το βιβλίο είναι κυρίως πολιτικά και έχουν στενή σχέση και με το δικό μας παρόν.
18Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα θα πρέπει να σκύψουμε στις συζητήσεις του Γόρδιου με τον υφυπουργό Αεροπορίας, Αλέξανδρο Θάννα. Αυτοί είναι κυρίως που μιλούν, ενώ όλοι οι άλλοι ήρωες μας δίνονται περιγραφικά, χωρίς η αφήγηση να εστιάζει στη δική τους οπτική. Μέσα από τις συζητήσεις τους παρουσιάζεται η βενιζελική πολιτική γραμμή για τη Θεσσαλονίκη. Μάλιστα, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι συγγραφική πρόθεση μπορεί να αποτελεί και η ειρωνική αποδόμηση αυτής της πολιτικής, αφού ό,τι συζητιέται σε αυτές τις συναντήσεις ανατρέπεται λίγες σελίδες παρακάτω από τα ίδια τα γεγονότα. Θα φανεί αμέσως τι εννοώ.
19Η ουσία της βενιζελικής γραμμής μπορεί να συμπυκνωθεί ως εξής: Η Θεσσαλονίκη είναι πολύ κρίσιμη πόλη διότι αποτελεί ένα από τα στηρίγματα του βενιζελισμού (το άλλο είναι η Κρήτη), ενώ, ταυτόχρονα, είναι και το κέντρο της εμπορίας και της εξαγωγής καπνού, το οποίο υπήρξε το κυριότερο εξαγωγικό προϊόν. Γι’ αυτό και πρέπει πάση θυσία να τιθασευτεί το καπνεργατικό κίνημα. Ταυτόχρονα, αποτελεί θέατρο ανταγωνισμού πολιτικών δυνάμεων και διεκδικήσεων, οι οποίες έχουν αναφερθεί παραπάνω και δεν χρειάζεται να επαναληφθούν εδώ. Η γραμμή των Φιλελευθέρων είναι η επίτευξη της ομογενοποίησης και του εξελληνισμού των διαφόρων κοινοτήτων και συμφερόντων, η αποφυγή συγκρούσεων και η καταστολή των φανατικών, είτε αυτοί είναι εθνικιστές είτε είναι κομμουνιστές. Όσο λογικός μοιάζει αυτός ο στόχος, τόσο δύσκολο είναι να επιτευχθεί με τα μέσα που επιλέγονται: «Εμάς η αποστολή μας είναι εθνική. Θα συνεργαστείς με τους εθνικιστές εναντίον των κομμουνιστών, ή το αντίστροφο, με τους σιωνιστές κατά των κομμουνιστών ή το αντίθετο, και με βασιλόμουτρα ακόμα, αν χρειαστεί, κατά των Βουλγάρων»17. Τούτο κατέληγε σε ένα γενικευμένο πρακτοριλίκι, το οποίο, όπως φάνηκε από τα γεγονότα, δεν μπόρεσε να προλάβει ή να αποτρέψει καμιά συμφορά.
20Το μέγιστο παράδειγμα αποτυχίας είναι τα ΕΕΕ. Στο βιβλίο γίνεται συστηματική προσπάθεια να φανεί όλο το εύρος των συμφερόντων και των θεσμών που στηρίζουν την εθνικιστική αυτή οργάνωση. Τα χρήματα έρρεαν στην οργάνωση από πολλές πηγές, τόσο κρατικές όσο και καπνεμπορικών συμφερόντων. Σύμφωνα με τα λόγια του Θάννα, «Τώρα τους χρησιμοποιούμε για να βγάλουνε πέρα τη βρώμικη δουλειά που δεν μπορούμε να κάνουμε εμείς επίσημα, φανερά. Είναι τα βαριά γουδιά. Σου είπα και την άλλη φορά : Πολεμάνε τους κομμουνιστές, τους απεργούς, τους ανήσυχους Εβραίους, τις ξένες προπαγάνδες»18.
21Προφανώς επρόκειτο περί αυταπάτης. Όπως καλά καταλαβαίνει ο Γόρδιος, η οργάνωση δεν ελέγχεται και καθίσταται εντέλει κράτος εν κράτει. Εκτός από την ενίσχυση της οργάνωσης, στο βιβλίο περιγράφονται όλα τα γεγονότα που οδήγησαν στην όξυνση των πνευμάτων και στον εμπρησμό του Κάμπελ. Πρόκειται για ένα πλέγμα γεγονότων και ευθυνών πολλών προσώπων (εξέχοντα ρόλο έπαιξαν εδώ οι δημοσιογράφοι), τα οποία υποδαύλιζαν τον αντισημιτισμό, ενώ δεν παραλείπονται και οι ευθύνες μελών της ίδιας της εβραϊκής κοινότητας. Στο μυθιστόρημα του Σκαμπαρδώνη κανείς δεν βρίσκεται στο απυρόβλητο και εκείνο που μένει στον αναγνώστη είναι η συγκρουσιακή περιπλοκότητα μιας πόλης η οποία σαφώς και αποτελεί μια παραφωνία για το εθνικό κράτος. Η πορεία προς το να γίνει εθνική είναι επίπονη και βίαιη, ενώ η υπερβολική συγκέντρωση φτωχού και εξαθλιωμένου πληθυσμού (προσφύγων και φτωχών Εβραίων των συνοικισμών) αποτελεί τη μαγιά για ταξικούς αγώνες, αλλά και για φυλετικές συγκρούσεις. Όπως είναι γνωστό, η πλειοψηφία των μελών των ΕΕΕ ήταν πρόσφυγες.
22Πολύς λόγος έχει γίνει τελευταία, μετά τις βουλευτικές εκλογές του 2023, για τα μεγάλα ποσοστά που έλαβαν ορισμένα εθνικιστικά και ακροδεξιά κόμματα στη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα. Το βιβλίο έρχεται να μας θυμίσει, με τον πιο σοκαριστικό τρόπο, τις βαθιές ρίζες του φαινομένου στη Θεσσαλονίκη, καθώς επίσης και τη διαχρονική αποτυχία της κεντρικής Κυβέρνησης, η οποία, έχοντας ως απόλυτη προτεραιότητα την πάταξη του συνδικαλιστικού κινήματος και τον περιορισμό της εξάπλωσης των κομμουνιστικών ιδεών και δημιουργώντας ένα τεράστιο δίκτυο χαφιέδων και πρακτόρων, ενίσχυε τελικά το παρακράτος των ΕΕΕ. Δεν χρειάζεται εδώ να αναφερθούμε στις συνέπειες μιας τέτοιας πολιτικής, από την περίοδο της Κατοχής, του Εμφυλίου και του μετεμφυλιακού κράτους, έως την δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη και τη Χούντα.