- 1 Η βασίλισσα Kristina της Σουηδίας (1626-1689) υπήρξε προσωπικότητα εξαιρετικά δραστήρια και λογία, (...)
1Ο σουηδικός περιηγητισμός κάνει την εμφάνισή του ήδη από τον 16ο αιώνα και, πέρα από το ενδιαφέρον για επιστημονικά πεδία όπως οι φυσικές επιστήμες, η θρησκειολογία, η γλωσσολογία, η αρχαιολογία, οι πολιτισμοί της Ανατολής, συνδέεται, επίσης, με την ανάγκη αναζήτησης νέων αγορών για την προώθηση σουηδικών προϊόντων, καθώς και για την εισαγωγή αγαθών απαραίτητων για τη χώρα. Το πρώτο ταξιδιωτικό κείμενο που εκδόθηκε στη Σουηδία ήταν του Nils Mattson Kiöping, ο οποίος υπηρέτησε στο ναυτικό τόσο της Σουηδίας όσο και της Ολλανδίας και ταξίδεψε κατ’ εντολή της βασίλισσας Kristina1. Η περιήγησή του πραγματοποιήθηκε την περίοδο 1647-1656 στην Αφρική και την Ασία και το ταξιδιωτικό του κείμενο δημοσιεύτηκε το 1667.
2Ο ευρύτερος ελληνόφωνος χριστιανικός Νότος, καθώς και η Οθωμανική Αυτοκρατορία συνολικά, αποτέλεσαν αντικείμενο ενδιαφέροντος για περιηγητές, των οποίων οι εντυπώσεις, όπως τις κατέγραφαν στα ταξιδιωτικά τους κείμενα, αποτελούν σήμερα πολύτιμες ιστορικές και λαογραφικές μαρτυρίες για τον συγκεκριμένο χώρο. Ήδη από τον 16ο αιώνα, η Κωνσταντινούπολη είχε αναδειχθεί σε ένα από τα κέντρα της πρώιμης διπλωματίας, αποτελώντας ταυτόχρονα βασική δίοδο εμπορικών και επικοινωνιακών ροών ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Παράλληλα, λειτούργησε ως καίριος χώρος διαπολιτισμικών επαφών και ανταλλαγών. Η ίδρυση της σουηδικής διπλωματικής αποστολής στην Κωνσταντινούπολη το 1734 ενίσχυσε την κινητικότητα των Σουηδών περιηγητών προς την οθωμανική επικράτεια, διευκολύνοντας την πρόσβασή τους και την παραμονή τους ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές υπό συνθήκες σχετικής ασφάλειας και θεσμικής προστασίας.
- 2 Sabatakakis, 2021a, σ. 450.
3Ένας από τους σημαντικότερους Σουηδούς περιηγητές υπήρξε ο ελληνιστής και ανατολιστής Jakob Jonas Björnståhl (1731-1779)2. Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού που διήρκεσε δώδεκα έτη, με αρχή το 1767, επισκέφθηκε τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές πόλεις της εποχής του, καθώς και αρχαιολογικούς χώρους, βιβλιοθήκες, πανεπιστήμια και μοναστήρια. Ήρθε, επίσης, σε επαφή με εξέχουσες μορφές του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Μετά από τριετή παραμονή στην Κωνσταντινούπολη, το 1779 ταξίδεψε στην Ελλάδα. Υπήρξε ο πρώτος ερευνητής που επισκέφθηκε τη Θεσσαλία και περιέγραψε τις μονές των Μετεώρων, την κοιλάδα των Τεμπών, τις πόλεις της Θεσσαλίας, καθώς και τις διάφορες πληθυσμιακές ομάδες της περιοχής –πέραν του ελληνικού στοιχείου. Οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις του J. J. Björnståhl από τη Θεσσαλία –μια περιοχή που στο εξής θα προσέλκυε το ενδιαφέρον περιηγητών– εκδόθηκαν την περίοδο 1780-1784 και διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό την εικόνα της Ελλάδας στα χρόνια που ακολούθησαν. Η επιρροή τους δεν περιορίστηκε μόνο στα δικά του κείμενα, αλλά ενισχύθηκε τόσο από τις αναφορές στο πρόσωπό του από μεταγενέστερους περιηγητές όσο και από την ευρεία αναπαραγωγή αποσπασμάτων των γραπτών του.
- 3 Callmer, 1985, σ. 139.
- 4 Σαμπατακακης, 2020, σ. 454.
4Τα συγγράμματα του Björnståhl, καθώς και οι περιηγητικές επιστολές του που δημοσιεύτηκαν ταυτόχρονα με το ταξίδι του σε εφημερίδες της Στοκχόλμης, προσέλκυσαν το ενδιαφέρον του νεαρού πάστορα Adolf Fredric Sturtzenbecker, ο οποίος αποφάσισε να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη και την Ελλάδα. Ο Sturtzenbecker γεννήθηκε το 1757 στη νήσο Γοτλάνδη και σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλας. Το 1778 χειροτονήθηκε ιερέας και, κατόπιν αιτήματός του, τοποθετήθηκε ως πάστορας στη σουηδική διπλωματική αποστολή στην Κωνσταντινούπολη. Αναχώρησε από τη Στοκχόλμη τον Ιούνιο του 1780 και αφίχθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον Νοέμβριο του ιδίου έτους3. Κατά την τριετή παραμονή του στην Πόλη, ο περιορισμένος αριθμός ενοριτών τού επέτρεψε να αφιερωθεί στη μελέτη διαφόρων γλωσσών, μεταξύ αυτών και της νέας ελληνικής. Ακολουθώντας τα ίχνη του Björnståhl, επισκέφθηκε όλα τα μέρη που εκείνος είχε περιγράψει, επεκτείνοντας, ωστόσο, τη δική του περιήγηση και σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου4.
- 5 Τα έργα στα οποία ανατρέχει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του και τα οποία είχε ασφαλώς μαζί του πε (...)
- 6 Το χειρόγραφο ημερολόγιο με κωδικό Χ405, το οποίο φυλάσσεται στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Ουψ (...)
5Για την επικείμενη περιήγησή του στην Ελλάδα, προμηθεύτηκε μία Camera Obscura, μία πυξίδα, καθώς και ορισμένες περιηγητικές εκδόσεις5. Στις 5 Φεβρουαρίου 1784 απέπλευσε από την Κωνσταντινούπολη για τη Θεσσαλονίκη με ένα βενετσιάνικο πλοίο και έφτασε εκεί στις 25 Φεβρουαρίου. Tο ημερολόγιό του, στο οποίο καταγράφεται το ταξίδι στην Ελλάδα, αριθμεί συνολικά 105.000 λέξεις. Από αυτές, οι 8.200 αφιερώνονται στη Θεσσαλονίκη, αριθμός ιδιαίτερα σημαντικός που φανερώνει το έντονο ενδιαφέρον του για την πόλη6. Κατά την άφιξή του, επισκέφθηκε τον Άγγλο Πρόξενο, ο οποίος διατελούσε ταυτόχρονα και υποπρόξενος της Σουηδίας και ήταν εκείνος που μερίμνησε για την εξεύρεση καταλύματος εντός της πόλης.
6Ο Sturtzenbecker ανοίγει την περιγραφή του για τη Θεσσαλονίκη με την αποτύπωση της τοποθεσίας της, υπογραμμίζοντας, παράλληλα, τη σημαίνουσα γεωστρατηγική της σημασία εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δίνει πολλά ιστορικά στοιχεία για την πόλη από τα χρόνια του Αλεξάνδρου μέχρι και την εποχή του, αναφερόμενος στα ονόματα που είχε η πόλη διαχρονικά και εξηγώντας τους λόγους που την πολιόρκησαν διάφοροι λαοί. Το ότι ήταν μια σημαντική πόλη από τις αρχές του Χριστιανισμού το αποδίδει στις δύο επιστολές που έγραψε ο Απόστολος Παύλος. Η πόλη παρουσιάζεται ως ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα και λιμάνια της Αυτοκρατορίας, καθώς και ως ένας εκ των βασικών εμπορικών κόμβων της εποχής. Περιγράφει λεπτομερώς τα μνημεία της, καθώς και τους θρησκευτικούς ναούς όλων των δογμάτων που συναντά, ενώ αφιερώνει συγκριτικά λιγότερο χώρο στην καταγραφή του ανθρώπινου δυναμικού που έχει ενώπιόν του. Το πλήθος των αξιοθέατων, σε συνδυασμό με το μέγεθός της, δεν του επιτρέπουν να εμβαθύνει σε επιμέρους περιστατικά ή καταστάσεις.
7Παρέχει, ωστόσο, πληροφορίες για τις διάφορες εθνοτικές ομάδες που απαρτίζουν τον πληθυσμό της Θεσσαλονίκης, συνοδευόμενες από κοινωνικά, οικονομικά, πολιτιστικά και δημογραφικά στοιχεία, τα οποία, κατά πάσα πιθανότητα, αντλεί από τους προξενικούς αντιπροσώπους διαφόρων χωρών –παραδοσιακή πηγή πληροφοριών για τους περιηγητές. Σε αυτό το στάδιο της περιήγησής του, αποφεύγει να προχωρήσει σε αξιολογικές κρίσεις ή κοινωνικοπολιτικές εκτιμήσεις, σε αντίθεση με ό,τι θα πράξει σε μεταγενέστερες φάσεις του ταξιδιού του. Εκτός από τους Έλληνες, συναντά Τούρκους, Εβραίους, Αλβανούς, Αρμένιους κ.ά. και στο ημερολόγιό του αναφέρεται καθαρά στις εθνικές πληθυσμιακές ομάδες, ενώ άλλοι περιηγητές προτάσσουν το στοιχείο της θρησκείας που αποτελούσε και τον κύριο τρόπο διάκρισης των πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
- 7 Παρόμοια δημογραφικά στοιχεία καταγράφονται και από τον Γάλλο διπλωμάτη Louis-Auguste Félix de Beau (...)
8Σύμφωνα με δημογραφικά στοιχεία που παραθέτει, οι Μουσουλμάνοι αποτελούν την πλειοψηφία με 30.000 άτομα, εκ των οποίων οι 6.000 είναι γενίτσαροι. Στον αριθμό αυτό συμπεριλαμβάνει και τους Ντονμέδες (Dönme) που ήταν εξισλαμισμένοι Εβραίοι και που προφανώς είχαν ισχυρή παρουσία στη Θεσσαλονίκη για να τους αναφέρει και μάλιστα εκτενώς. Ακολουθούν οι Εβραίοι με 20.000 άτομα και, τέλος, οι Έλληνες με 15.000 άτομα. Ο περιηγητής υπολογίζει ότι ο συνολικός αριθμός των Ευρωπαίων ανέρχεται σε περίπου 100 οικογένειες. Πρόξενους και υποπρόξενους έχουν οι Γάλλοι, οι Άγγλοι, οι Βενετοί οι Σουηδοί, οι Δανοί, οι Κροάτες και οι Ρώσοι. Αυτά τα νούμερα, βέβαια, επιδέχονται αμφισβήτησης, γιατί είναι προϊόν των συνομιλιών που έχει με τους Προξένους της πόλης7.
9Σε ό,τι αφορά τους τόπους θρησκευτικής λατρείας, αναφέρει ότι λειτουργούν είκοσι τέσσερις ορθόδοξοι ναοί, οι οποίοι, αν και χρησιμοποιούνται ακόμη, δεν διακρίνονται για την αρχιτεκτονική τους μεγαλοπρέπεια, καθώς οι επιβλητικότεροι ναοί έχουν μετατραπεί σε τζαμιά. Στην πόλη εδρεύει ένας μητροπολίτης και οκτώ επίσκοποι. Οι Προτεστάντες δεν έχουν εκκλησία, οι Καθολικοί έχουν μια μεγάλη πέτρινη εκκλησία κοντά στο σπίτι του Γάλλου Προξένου. Ο χώρος, μάλιστα, κάποτε ανήκε στους Ιησουίτες και εντός του, όπως πληροφορήθηκε, λάμβαναν χώρα λατρευτικές λειτουργίες από δύο αβάδες. Οι Μουσουλμάνοι διαθέτουν στην πόλη περισσότερα από σαράντα τζαμιά, εκ των οποίων τα τριάντα φέρουν ψηλούς πέτρινους μιναρέδες, αρκετοί από τους οποίους είναι επενδυμένοι με μόλυβδο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα τρία τέταρτα των εν λόγω τζαμιών ήταν αρχικώς ορθόδοξοι ελληνικοί ναοί, οι οποίοι μετατράπηκαν σε ισλαμικά τεμένη. Οι Εβραίοι της πόλης διαθέτουν τριάντα δύο συναγωγές, όλες απλές στην κατασκευή τους και χωρίς ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ή διακοσμητικό πλούτο. Για την αίρεση των εξισλαμισθέντων Εβραίων, των Dönme, αναφέρει ότι δεν είναι πουθενά τόσο εμφανώς γνωστή, καταγεγραμμένη και διαχωρισμένη, ούτε τόσο πολυάριθμη όσο στη Θεσσαλονίκη και ότι τελούν τη λατρεία τους στα τζαμιά χωρίς καμία απολύτως διάκριση.
10Τα στοιχεία που δίνει για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης δεν είναι πολλά. Αναφέρεται περισσότερο στους Τούρκους και τους Εβραίους και λιγότερο στους Έλληνες. Οι περισσότεροι από τους Τούρκους στην πόλη διαμένουν σε ψηλά και μεγάλα πέτρινα σπίτια, σχεδόν χωρίς παράθυρα προς τους δρόμους, χωρίς καμία εξωτερική διακόσμηση. Οι Τούρκοι, ιδίως οι Γενίτσαροι, διακρίνονταν για τη δαπανηρή ένδυση, καθώς επένδυαν σημαντικά χρηματικά ποσά στην εμφάνισή τους. Σύμφωνα με την παρατήρηση του περιηγητή, οι Γενίτσαροι της Θεσσαλονίκης ήταν γενικά ενδυματολογικά πιο περιποιημένοι από εκείνους της Κωνσταντινούπολης και πιθανόν από οποιαδήποτε άλλη περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τα πανωφόριά τους ήταν πολυτελή, επενδυμένα με εκλεπτυσμένα υφάσματα, ενώ το ασπρόμαυρο μεταξωτό σάλι που έφεραν τυλιγμένο στο τουρμπάνι τους –το οποίο είχε σαφώς χαμηλότερο προφίλ σε σχέση με τα συνήθη οθωμανικά τουρμπάνια– προσέδιδε διακριτική κομψότητα στην εμφάνισή τους.
11Ο περιηγητής σημειώνει ότι η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης αντλεί τα προς το ζην κυρίως από το εμπόριο, τη χειροτεχνία και την ημερομίσθια εργασία. Η πλειονότητα των μελών της ζει σε συνθήκες σχετικής ένδειας, διαμένοντας σε κατοικίες περιορισμένων διαστάσεων, με πολλούς ενοίκους ανά οικία. Διατηρούν σχολεία, τα οποία βρίσκονται σε κακή κατάσταση, όπου η εκπαίδευση επικεντρώνεται στην απομνημόνευση της καθιερωμένης θρησκευτικής λειτουργίας. Από τον μεγάλο αριθμό Ραβίνων που δραστηριοποιούνται στην πόλη, τέσσερις φέρουν τον ρόλο των ανώτατων διδασκάλων και δικαστών, επιφορτισμένοι με τη διεκπεραίωση των ενδοκοινοτικών διαφορών και την απονομή δικαιοσύνης εντός της εβραϊκής κοινότητας. Επιπλέον, διαθέτουν τυπογραφείο, στο οποίο εκδίδονται τα απαραίτητα λειτουργικά βιβλία για τις συναγωγές, καθώς και ένα εβραϊκό ημερολόγιο, χρήσιμο για τον θρησκευτικό και κοινωνικό βίο του εβραϊκού πληθυσμού.
12Δίνει, ακόμα, μεγάλη σημασία στις περιγραφές των οχυρωματικών κατασκευών της πόλης. Αναφέρει ότι η Θεσσαλονίκη ήταν παλαιότερα περιτριγυρισμένη από διπλά τείχη, από τα οποία το ένα παραμένει ανέπαφο, ενώ υπάρχουν εμφανή ερείπια του άλλου σε διάφορα σημεία της. Σε πολλά τμήματα των διασωθέντων τειχών, παρατηρεί σταυρούς σκαλισμένους στους πλίνθους. Περιγράφει, μεταξύ άλλων, και τη μοναδική πύλη από τη μεριά της θάλασσας, μέσω της οποίας περνούν όλα τα εισερχόμενα και εξερχόμενα εμπορεύματα, τα οποία εξετάζονται λεπτομερώς στο τελωνείο που βρίσκεται εκτός της πύλης, όπου και καταβάλλονται οι δασμοί, ανάλογα με το βάρος και την ιδιότητά τους:
- 8 Η απόδοση όλων των παραθεμάτων από το σουηδικό χειρόγραφο στην ελληνική γλώσσα πραγματοποιήθηκε από (...)
Η στρατηγική θέση του τείχους της πόλης προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα στους μισθωτές των τελωνείων, καθώς εξασφαλίζει ότι τίποτα δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο από την πύλη. Η πύλη αυτή, όπως και όλες οι άλλες της πόλης, κλείνει κάθε βράδυ πριν από τη δύση του ηλίου, γεγονός που καθιστά αδύνατη την είσοδο ή την έξοδο μετά από εκείνη την ώρα. Πέρα από το μεγάλο τελωνείο, υπάρχουν και πολλά άλλα κτίρια, κυρίως αποθήκες και εμπορικά καταστήματα, στα οποία πωλούνται προϊόντα αιγυπτιακής ή αλεξανδρινής προέλευσης8.
13Δίνει στοιχεία για όλες τις Πύλες και, ως παράδειγμα, παραθέτω εδώ την Πύλη του Βαρδάρη, τη λεγόμενη «Χρυσή Πύλη» που κατεδαφίστηκε το 1874 από τους Οθωμανούς:
Στα δυτικά υπάρχουν τρεις πύλες της πόλης, όλες ενισχυμένες με τριπλά τείχη που περιβάλλουν το τείχος της πόλης σε αυτά τα σημεία. Η νοτιοδυτική πύλη ονομάζεται Βάρνταρ και είναι διακοσμημένη με πολλές λαξευμένες πέτρες, τόσο στην κορυφή όσο και ιδιαίτερα στην αριστερή ή νότια κολώνα που στηρίζει την καμάρα. Σε μια πέτρα απεικονίζεται ένας ιππέας, ενώ σε άλλες ανάγλυφα που ο χρόνος έχει φθείρει, αν και η τραχύτητά τους δείχνει ότι ανήκουν στην εποχή των ύστερων Βυζαντινών Αυτοκρατόρων. Ο Pockock αποκαλεί αυτήν την πύλη « αψίδα θριάμβου από λαξευμένη πέτρα », αλλά εμένα μου φάνηκε υπερβολικά στενή για να είχε χρησιμοποιηθεί για έναν τέτοιο επίσημο σκοπό.
14Σημειώνει στο χειρόγραφό του, επίσης, την παρακάτω επιγραφή που είναι χαραγμένη σε μαρμάρινο πλίνθο της πύλης, όπου και αναφέρονται ονόματα Ρωμαίων αξιωματούχων της πόλης. Διατηρείται η ορθογραφία του Sturtzenbecker:
- 9 Ο πλίνθος με την επιγραφή βρίσκεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου, όπου και εκτίθεται. (...)
ΠΟΛΕΙΤΑΡΧΟΥΝΤΟΝ ΣΟΣΙΠΑΤΡΟΥ ΤΟΥ ΚΛΟ
ΠΑΤΡΑΣ ΚΑΙ ΛΟΥΚΙΟΥ ΠΟΝΤΙΟΥ ΣΕΚΟΥΝΔΟ
ΥΙΟΥ ΑΥΛΟΥ ΑΟΥΙΟΥ ΣΑΒΕΙΝΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Τ Υ
ΦΑΥΕΣΤΟΥ ΔΗΜΙΤΡΙΟΥ ΤΟΥ ΝΙΚΟΠΟΛΕΟΣ ΖΟΛΟΥ
ΤΟΥ ΠΑΡΜΕΝΙΟΝΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙΚΛΗΜΙΝΙΣΚΟΥ ΓΑΙΟΥ ΑΓΗΛΛΗΙΟΥ
ΠΟΤΕΙΤΟΥ ΤΑΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΕΟΣ ΤΑΥΡΟΥ ΤΟΥ ΑΜΜΙΑΣ
ΤΟΥ ΚΑΙ ΡΗΓΛΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΑΡΧΟΥΝΤΟΣ ΤΑΥΡΟΥ ΤΟΥ ΤΑΥΡΟ
Ι Ι ΡΗΛ – ΤΟΥ ΚΑΙΡΗΓΛΟΥ9
15Στη συνέχεια, περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια θρησκευτικούς χώρους και αρχαία μνημεία : την Αγία Σοφία, τον Άγιο Δημήτριο, τη Ροτόντα, την Καμάρα ή Αψίδα του Γαλέριου, τις «Μαγεμένες». Για τις εκκλησίες σημειώνει ότι πολλές έχουν μετατραπεί σε τζαμιά. Παρέχει πληροφορίες για τις διαστάσεις (μήκος και πλάτος), τα υλικά κατασκευής και τον διάκοσμό τους. Η εκτενέστερη περιγραφή αφορά την Αγία Σοφία. Ακολουθούν ορισμένα ενδεικτικά αποσπάσματα:
Το τζαμί Αγία Σοφία είναι ένα όμορφο και παλιό κτίριο, τετράγωνο, με έναν υπέροχο θόλο ή τρούλο στο κέντρο, καλυμμένο με μόλυβδο. Ο δρόμος που περνά βόρεια από την εκκλησία είναι πολύ ψηλότερος από την αυλή της εκκλησίας, η οποία είναι μεγάλη και λιθόστρωτη. Από αυτόν τον δρόμο κατεβαίνει κανείς στην αυλή της εκκλησίας μέσω αρκετών πολύ φθαρμένων σκαλοπατιών, διασχίζοντας ένα παλιό κτίριο που πιθανώς ήταν ένας αρχαίος ναός και είναι αρκετά ψηλό. Απέναντι από αυτή την πύλη βρίσκεται η πόρτα της εκκλησίας, μπροστά από την οποία στέκονται δύο όμορφοι μαρμάρινοι κίονες που στηρίζουν μία απλή στοά.
16Στη βορειοδυτική γωνία του ναού βρίσκεται ένα παλαιό, ψηλό, τετράγωνο κτίσμα, το οποίο πιθανότατα λειτουργούσε ως καμπαναριό. Στη νοτιοδυτική γωνία, οι Τούρκοι ανήγειραν έναν καλαίσθητο μιναρέ, ο οποίος θεωρείται ο ψηλότερος της πόλης.
Στην κορυφή του κεντρικού τμήματος του ναού δεσπόζει, όπως ήδη έχει αναφερθεί, ένας τρούλος, στον οποίο απεικονίζεται ο Χριστός πλαισιωμένος από τους δώδεκα Αποστόλους, σε εξαιρετικής τέχνης ψηφιδωτό. Το εικονογραφικό αυτό σύνολο έχει υποστεί φθορές, καθώς οι Οθωμανοί κάλυψαν τις μορφές των αποστόλων. Στο κέντρο του τρούλου διακρίνεται αραβική επιγραφή, ενώ πάνω από την κεφαλή του Χριστού υπάρχει και ελληνική επιγραφή, η οποία ωστόσο δεν ήταν ευανάγνωστη λόγω του ύψους του θόλου.
17Το αρχαιολογικό μνημείο που εντυπωσίασε ιδιαιτέρως τον Sturtzenbecker εντοπιζόταν εντός της οικίας ενός Εβραίου κατοίκου της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για μία αρχιτεκτονική κατασκευή αποτελούμενη από δύο υπερκείμενες κιονοστοιχίες, την οποία ο περιηγητής αξιολόγησε ως αισθητικά και ιστορικά σημαντικότερη ακόμα και από την περίφημη Αψίδα του Γαλέριου. Προ της έναρξης της περιγραφής των κιόνων και των γλυπτών αναγλύφων, ο περιηγητής προβαίνει σε μία εισαγωγική παρατήρηση, η οποία λειτουργεί ως ερμηνευτικό πλαίσιο για την κατανόηση του μνημείου:
- 10 Το σχεδίασμα του μνημείου που εκπόνησε ο περιηγητής δεν έχει, δυστυχώς, εντοπιστεί μέχρι και σήμερα
Κατέγραψα την εικόνα του εν λόγω αρχαίου μνημείου στην αυλή οικίας Εβραίου, όπου οι κίονες είναι τοποθετημένοι με τέτοιον τρόπο ώστε να μην είναι ορατοί από τον δημόσιο δρόμο. Το επιστύλιο, επί του οποίου εδράζονται τα βάθρα των αγαλμάτων, έχει ενσωματωθεί στη στέγη της οικίας, όπως αποτυπώνεται και στο σχεδιάγραμμά μου10.
- 11 Προγενέστερες περιγραφές είχαν καταγραφεί επίσης από τους Άγγλους αρχιτέκτονες James Stuart και Nic (...)
- 12 Σήμερα, οι κίονες φυλάσσονται στο Μουσείο του Λούβρου, χωρίς, όμως, να εκτίθενται στο κοινό.
18Η χρονολόγηση του μνημείου τοποθετείται στον 3ο αιώνα μ.Χ., ενώ η ανώτερη κιονοστοιχία περιλάμβανε τέσσερις ανάγλυφους, αμφιπρόσωπους (διακοσμημένους και στις δύο όψεις) κίονες. Τα ανάγλυφα απεικόνιζαν μυθολογικές μορφές, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν μια Μαινάδα, ο Διόνυσος, η Αριάδνη, η Λήδα, η Νίκη, η Αύρα, ένας εκ των Διοσκούρων, καθώς και ο Γανυμήδης. Πιθανολογείται ότι το μνημείο βρισκόταν πλησίον της ρωμαϊκής αγοράς της Θεσσαλονίκης. Ο Sturtzenbecker παρέχει λεπτομερή παρουσίαση του μνημείου, προβαίνοντας σε σύγκριση με την παλαιότερη καταγραφή του Άγγλου περιηγητή Richard Pococke (1740). Διαπιστώνει ότι οι ανάγλυφες μορφές είχαν υποστεί σημαντική φθορά, είτε λόγω ανθρώπινης παρέμβασης είτε εξαιτίας πυρκαγιών11. Το 1864, ο Γάλλος παλαιογράφος Emmanuel Miller έλαβε επίσημη άδεια από τον Σουλτάνο για την απομάκρυνση των κιόνων, με σκοπό τη μεταφορά τους στη Γαλλία. Κατά την προσπάθειά του να περισώσει και να μεταφέρει όσο το δυνατόν περισσότερα τμήματα του μνημείου, προκάλεσε εκτεταμένες φθορές, οδηγώντας ουσιαστικά στην καταστροφή του συνόλου του. Το μνημείο είναι γνωστό με την ελληνική ονομασία «Μαγεμένες» και με την εβραιο-ϊσπανική ονομασία « Las Incantadas »12.
19Ο περιηγητής εντοπίζει σε διάφορα σημεία της πόλης μεγάλο αριθμό κατεστραμμένων κιόνων, κυρίως κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι η στάθμη των δρόμων σήμερα βρίσκεται αισθητά ψηλότερα σε σύγκριση με τις παλαιότερες εποχές, κατά τις οποίες η πόλη γνώρισε περίοδο ακμής. Οι γραπτές αυτές απεικονίσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς μέσα από την καταγραφή τους σε διαφορετικά χρονικά συμφραζόμενα καθίσταται δυνατή η τεκμηρίωση των μεταβολών, αλλοιώσεων ή καταστροφών που υπέστησαν τα μνημεία –είτε πρόκειται για θρησκευτικά είτε για κοσμικά οικοδομήματα.
20Η έντονη εμπορική δραστηριότητα της πόλης, σε συνδυασμό με τη γεωγραφικά προνομιακή της θέση, την καθιστούν πυκνοκατοικημένη και ιδιαίτερα σημαντική· δεν είναι τυχαίο ότι μπορεί να καταταγεί ανάμεσα στις σημαντικότερες οθωμανικές εμπορικές πόλεις του ευρωπαϊκού χώρου. Στην πόλη υπάρχουν χάνια επιμελώς κατασκευασμένα από λιθοδομή, ωστόσο στερούνται ευρύτερων διακοσμητικών στοιχείων. Γενικότερα, ο περιηγητής αναφέρεται στην οθωμανική διοικητική οργάνωση της πόλης, στη ρυμοτομία, στον τύπο των κατοικιών και στις υφιστάμενες αγορές. Ειδική μνεία γίνεται στα θερμά λουτρά εκτός των ορίων του οικιστικού ιστού, τα οποία, μολονότι βρίσκονται σε περιοχές ακατοίκητες, προσελκύουν πλήθος επισκεπτών. Οι τελευταίοι καταφεύγουν εκεί θεωρώντας τα ύδατα καθαρότερα από εκείνα της πόλης και βυθίζονται στα ζεστά νερά για θεραπευτικούς ή αναζωογονητικούς λόγους. Πολλοί, μάλιστα, καταλύουν σε σκηνές στην ύπαιθρο, προκειμένου να απολαύσουν επί μακρόν τα ευεργετικά αυτά λουτρά.
21Επισημαίνει, επίσης, τη ζωηρή ναυτιλιακή κίνηση, σημειώνοντας ότι εκατοντάδες ευρωπαϊκά πλοία –κυρίως γαλλικά, κροατικά, βενετικά και ελληνικά– αφικνούνται και αποπλέουν με προορισμό την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, τη Βενετία, το Λιβόρνο και τη Μασσαλία. Σημειώνει, επιπλέον, ότι στην πόλη υπάρχει μια εκτεταμένη σκεπαστή αγορά, πλούσια σε ποικιλία και όγκο εμπορευμάτων, αλλά με κτιριακές υποδομές περιορισμένης αρχιτεκτονικής αξίας. Καταγράφει τα βασικά προϊόντα που εξάγονται από τη Θεσσαλονίκη, όπως βαμβάκι, μετάξι, μαλλί, κερί, καπνό, σουσαμέλαιο κ.ά., καθώς και τα εμπορεύματα που εισάγονται, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο καφές, το ρύζι, τα λεπτά υφάσματα, η ζάχαρη, τα κοσμήματα και οι γούνες. Σημειώνει ότι το ψωμί είναι καλό, αλλά ακριβό σε σύγκριση με όλα τα υπόλοιπα. Τα ψάρια αλιεύονται σε μεγάλη ποσότητα και αποτελούν σχεδόν την καθημερινή τροφή όλων.
22Θεωρεί ότι η Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να είναι κατά πολύ πλουσιότερη, τόσο ως προς τον πληθυσμό όσο και ως προς την οικιστική της ανάπτυξη, εάν κρίνει κανείς από τις ευρύχωρες αυλές που διαθέτουν σχεδόν όλες οι κατοικίες, από τους πολυάριθμους κήπους εντός των τειχών, καθώς και από τις εκτεταμένες εκτάσεις στους λοφώδεις όγκους δυτικά και ανατολικά του κάστρου, οι οποίες παραμένουν αχρησιμοποίητες και ακατοίκητες.
23Στην εποχή εκείνη, ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα για τις πόλεις ήταν η ύπαρξη αξιόπιστων ταχυδρομικών υπηρεσιών, οι οποίες συνέδεαν τις απομακρυσμένες περιοχές με τις μεγάλες εμπορικές και πολιτικές πρωτεύουσες. Ο Sturtzenbecker σημειώνει ότι τα τακτικά ταχυδρομικά δρομολόγια, τα οποία συνέδεαν τη Νάπολη με την Κωνσταντινούπολη, περνούσαν από τη Θεσσαλονίκη μέχρι την άφιξή του. Ωστόσο, όπως διαπίστωσε, είχε μόλις ανακοινωθεί από τη Νάπολη ότι το ταχυδρομείο θα ακολουθούσε πλέον διαφορετική διαδρομή. Παρά την αλλαγή, η επικοινωνία με την Κωνσταντινούπολη δεν διακόπηκε, καθώς οι μεταφορείς χρημάτων και οι εισπράκτορες συνέχιζαν να διασχίζουν το δρομολόγιο σχεδόν καθημερινά, μεταφέροντας εμπορεύματα και χρήματα από και προς την Κωνσταντινούπολη.
24Αξιοσημείωτο ήταν και το γεγονός ότι είχε ιδρυθεί ένα νέο ταχυδρομείο με πεζούς ταχυδρόμους, το οποίο συνέδεε τη Θεσσαλονίκη με την πόλη Σέμλιν στη Σερβία. Αυτή η διαδρομή, την οποία διαχειριζόταν ένας τοπικός έμπορος, επέτρεπε τη γρήγορη επικοινωνία με τις βόρειες περιοχές, ενώ για την εκτέλεσή της χρησιμοποιούνταν Αλβανοί ως ταχυδρόμοι. Οι τελευταίοι χρειάζονταν περίπου έντεκα ημέρες το καλοκαίρι και δώδεκα τον χειμώνα για να φτάσουν στον προορισμό τους και να επιστρέψουν, γεγονός που επέτρεπε την επαναφορά του ταχυδρομείου μέσα σε έναν μήνα. Οι αποστολές αναχωρούσαν από τη Θεσσαλονίκη δύο φορές κάθε μήνα, προσφέροντας, έτσι, στους κατοίκους μία σταθερή και αξιόπιστη σύνδεση με τον έξω κόσμο.
25Πριν την αναχώρησή του από τη Θεσσαλονίκη, ο περιηγητής αναφέρεται στα ατμοσφαιρικά φαινόμενα της περιοχής, καθώς και στις λοιμώξεις, οι οποίες αποτελούσαν συχνά την κύρια αιτία θανάτου για τους περιηγητές της εποχής:
Η όμορφη τοποθεσία της πόλης είναι πράγματι εντυπωσιακή, ωστόσο ο αέρας δεν είναι ιδιαίτερα υγιεινός. Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου εδώ, δεν υπήρξε ούτε μία ημέρα χωρίς πυκνή ομίχλη να καλύπτει την πόλη. Mια ομίχλη που ούτε ο ήλιος, παρά τη ζέστη του, δεν μπορούσε να διαλύσει. Οι εμπύρετες καταστάσεις, που συχνά εξελίσσονται σε τυφοειδή πυρετό, δεν είναι σπάνιες. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, υπήρξαν γενικευμένες, χωρίς εξαιρέσεις και θανατηφόρες με ιδιαίτερη σφοδρότητα.
26Μετά τη Θεσσαλονίκη και αφού περιηγήθηκε την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, ο Sturtzenbecker συνέχισε το ταξίδι του στη Στερεά Ελλάδα. Απεβίωσε, μάλιστα, από ερυθρό πυρετό στις 14 Ιουνίου 1784, ενώ βρισκόταν στη Λιβαδειά. Όλα του τα προσωπικά αντικείμενα, συμπεριλαμβανομένου και του ταξιδιωτικού του ημερολογίου, εστάλησαν στη σουηδική Πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης από τον Πρόξενο της Σουηδίας στη Λιβαδειά, Λογοθέτη Σπιριδάκη Στάμου, ο οποίος απέστειλε, επιπλέον, και ένα έγγραφο, όπου αναφερόταν ο θάνατος και η ταφή του περιηγητή.
27Ο Sturtzenbecker καταγράφει επιτόπου τα όσα αντικρίζει, χωρίς να προχωρήσει σε καμία ουσιαστική επεξεργασία των σημειώσεών του, παρόλο που πιθανότατα σκόπευε να τις αξιοποιήσει για μελλοντική δημοσίευση. Το κείμενό του παραμένει, έτσι, ακατέργαστο, αυστηρά πληροφοριακό και σε μεγάλο βαθμό ακριβές. Οι παρατηρήσεις του βασίζονται συχνά σε συγκρίσεις με παλαιότερα κείμενα, τα οποία και προσεγγίζει με κριτικό πνεύμα. Παρά το νεαρό της ηλικίας του –ήταν μόλις 26 ετών όταν ταξίδεψε στην Ελλάδα– και παρά την έλλειψη εκτεταμένων επιστημονικών γνώσεων ή εμπειρίας, όπως είχαν άλλοι περιηγητές της εποχής, μάς παραδίδει ζωηρές και παραστατικές περιγραφές μνημείων, τόπων και ανθρώπων. Ιδιαίτερο δε χαρακτηριστικό των ενδιαφερόντων του αποτελεί η επιμελής καταγραφή βιβλίων από μοναστηριακές βιβλιοθήκες, καθώς και επιγραφών και επιγραμμάτων που εντοπίζει σε αρχαιολογικούς και θρησκευτικούς χώρους –στοιχεία που καθιστούν το έργο του πολύτιμη μαρτυρία μιας εποχής.