« Salonica transit »
Texte intégral
1Συχνά η Θεσσαλονίκη αναφέρεται με μια διάθεση έμμεσου επαίνου ως κοσμοπολίτικη, κυρίως δε ως «πολυπολιτισμική». Σωστά, μόνο που δεν μπορούμε να νοήσουμε τον όρο «πολυπολιτισμική» με τον ίδιο τρόπο που θα το κάναμε, π.χ., για το Λος Άντζελες, το οποίο ευτυχώς δεν βρίσκεται στα Βαλκάνια. Κάποιες από τις διάφορες κοινότητες και μειονότητες που διήλθαν και έζησαν εδώ δεν συμμετείχαν ως μετέχοντες σε ένα αθώο φεστιβάλ πολιτισμών ή σε ένα διαρκές βερνισάζ, αλλά συνήθως, είτε αυτόβουλα είτε άθελα, χρησιμοποιήθηκαν ως μοχλοί από άλλους και προσέβλεψαν, τελικά, στην άλωση ή την ιδιοποίηση της πόλης. Κι αυτό γιατί η Θεσσαλονίκη είναι το πιο σημαντικό λιμάνι της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Και υπήρξε όντως κατά καιρούς όχι «πολυπολιτισμική», αλλά πολυεθνοτική και –κατά βάθος και πάντα– διεκδικούμενη εκ των έσω και εκ των έξω. Διαφιλονικούμενη. Οι Τούρκοι, οι Βούλγαροι, οι Ρουμάνοι, οι Σέρβοι, οι Ιταλοί, οι Αλβανοί ή ακόμα και κοινότητες που έζησαν αιώνες στη Θεσσαλονίκη, όλοι κάποια στιγμή την θέλησαν για δική τους ή, έστω, κάτω από τον δικό τους έλεγχο.
2Αυτή είναι η ωμή αλήθεια, πέρα από τις ωραιοποιήσεις και από κάποιες προπαγανδιστικές ερμηνείες. Η πόλη είναι το μεγάλο μήλο, το τρόπαιο, το κλειδί Ανατολής-Δύσης και άπαντες την εποφθαλμιούσαν και πάσχισαν να την πάρουν με κάθε τρόπο –δεν μιλώ για τις αλώσεις ή για την κατοχή από Ρωμαίους, Άραβες, Νορμανδούς, Σαρακηνούς, Βενετούς ή Τούρκους, αλλά για το ότι, ακόμα και τους δύο τελευταίους αιώνες μετά την Επανάσταση του 1821, η πόλη δεν έπαψε να διεκδικείται από όλους τους γείτονες (Σέρβους, Ρουμάνους, Βούλγαρους, Γερμανούς, Ιταλούς, Σλαβομακεδόνες), διότι αποτελεί το ιδανικότερο και στρατηγικότερο λιμάνι σ’ όλο το άνοιγμα του «διαβήτη». Άρα, είναι φυσικό και αυτονόητο το ότι αθώα συμβίωση και πολυπολιτισμός, με την έννοια της άδολης, αρμονικής συνύπαρξης χωρίς βαθύτερες εθνικές ιδιοτέλειες και βλέψεις, δεν υπήρξαν. Για κάποια διαστήματα και για τον απλό λαό των κοινοτήτων, ναι, σίγουρα, αλλά όχι όμως για κάποιους απ’ τους ηγέτες τους ή για τα μητρικά τους, γειτονικά κράτη. Έτσι συμβαίνει ανέκαθεν στα Βαλκάνια και όχι μόνο: ό,τι αθώο υπάρχει, στη συνέχεια εκμαυλίζεται, χρησιμοποιείται.
3Και φυσικά έχει δίκιο ο Νικηφόρος Χούμνος (1250-1327 μ.Χ.) γράφοντας πως όσο υπάρχει Θεσσαλονίκη κανείς δεν θα μείνει «άπολις» (μια φράση που κάποιοι την ερμηνεύουν ιδεολογικά, διασταλτικά, προκρούστεια, ώστε να ταιριάξει στην εμμονή τους), αλλά με την έννοια της φιλοξενίας, της ανοχής, της συγκατάβασης και της ωραίας, δημιουργικής συνύπαρξης κι όχι βέβαια της συνδιοίκησης ή της υπεξαίρεσης απ’ τον φιλοξενούμενο. Ο Χούμνος προφανώς δεν εννοεί να ανεβεί ο φιλοξενούμενος και στο κρεβάτι –υπάρχει και η ρήση που λέει: «Ξένος ων, τον ξενοδόχον σέβου». Εξάλλου, το «άπολις» του Χούμνου δεν σημαίνει «χωρίς πατρίδα» όπως λανθασμένα το μεταφράζουν, αλλά «χωρίς να είναι πολίτης κάποιας πόλης».
4Μην ξεχνούμε πως η Θεσσαλονίκη, παρά τις αλώσεις, τις σφαγές, την αλλαγή χεριών της διοίκησης και τις διάφορες κατοχές, υπήρξε εκ γενετής και διαρκώς και ανέκαθεν ελληνική, επί 2.500 χρόνια. Είναι και ήταν μια ανοιχτή, φιλόξενη ελληνική πολιτεία, κόμβος Ευρώπης-Ασίας, με διαρκή, αδιάσπαστη συνέχεια κι όχι μια εξ αδιαιρέτου διεθνιστική συνύπαρξη συνοικισμών χωρίς εθνικό πρόσωπο, άξονα και Ιστορία. Ο ελληνισμός ποτέ δεν την εγκατέλειψε εξ ολοκλήρου, ακόμα και στις χειρότερες και πιο αιματηρές στιγμές της: δολοφονήθηκε, εκδιώχθηκε, μειώθηκε, πολεμήθηκε με χίλιους τρόπους κι έφτασε να είναι τεχνητή μειοψηφία (1912) λόγω των προηγούμενων σφαγών, αρπαγών και διώξεων (μόνο το 1821, λόγω της εξέγερσης του Εμμανουήλ Παππά στην Χαλκιδική, ο τουρκικός όχλος σκότωσε για αντίποινα στη Θεσσαλονίκη 3.000 Έλληνες, ενώ πολλοί άλλοι την εγκατέλειψαν). Αλλά η κράση, η πανίσχυρη προϊστορία, ελληνική-μακεδονική, ελληνορωμαϊκή, βυζαντινή, από το 316 π.Χ, ως το 1.430 μ.Χ., δηλαδή επί δέκα οχτώ συνεχείς αιώνες, παρά το σκοτάδι της Τουρκοκρατίας που ακολούθησε για 480 χρόνια, κρατήθηκαν, κρατήθηκε η ψυχή, η ιστορική ταυτότητα και το σθένος της πόλης μέχρι σήμερα. Και είναι η μόνη πολιτεία στην Ευρώπη, όπως έγραψε και η Αρβελέρ, με διαρκή, ακατάπαυτη αστική ζωή επί 2.300 χρόνια. Το DNA της δεν άλλαξε, παρά τις οδυνηρές περιπέτειες, τις τραγωδίες και τις διεκδικήσεις που βίωσε λόγω της περίβλεπτης στρατηγικής της θέσης.
5Και είναι φιλόξενη και «φτωχομάννα» και κατά καιρούς πολύσπερμος, όχι από καμιά διαφορετική αντίληψη Ξένιου Δία που έχει, ούτε για μεταφυσικούς ή ιδεολογικούς λόγους, αλλά ακριβώς διότι είναι κέντρο διερχομένων γεωγραφικά, από την φύση της κόμβος, πέρασμα, καταφυγή και διέλευση, από και προς. Λιμάνι και διασταύρωση. Συνδιατέμνουσα. Ανοιχτή και ανεκτική λόγω των εμπορικών της σχέσεων και συναναστροφών με τις διάφορες κοινότητες που έζησαν ή εμπορεύτηκαν εδώ σε διάφορες εποχές, έχοντας διαφορετικές θρησκείες, γλώσσα και ήθη. Δεν θα μπορούσε να συμβεί αλλιώς και έτσι είναι αναπόφευκτο να συμβαίνει σε κάθε μεγάλο λιμάνι με εμπορική και οικονομική σημασία στον κόσμο. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι η Θεσσαλονίκη βρίσκεται στα Βαλκάνια, περικυκλωμένη από γείτονες που θα την ζαχαρώνουν αιωνίως κι όχι σε μια περιοχή που αποκλείει τις εθνικές διεκδικήσεις, ας πούμε στην Αγγλία, στον Καναδά, ή στην Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ.
6Μετά την άλωσή της από τους Τούρκους (1430 μ.Χ.), η πόλη, η οποία επί χίλια εκατό βυζαντινά χρόνια υπήρξε συμβασιλεύουσα, αλλά και πριν πρωτεύουσα του ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους (επί Γαλερίου) με πλήρη δικαιώματα, εξέπεσε. Η Τουρκοκρατία, για τέσσερις αιώνες και μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα ως το Τανζιμάτ (Μεταρρυθμίσεις), επέβαλε στη Θεσσαλονίκη αφόρητο σκότος. Για τέσσερις αιώνες η πόλη χάνει τη λάμψη της και τον εαυτό της, βυθίζεται σε έναν αβάσταχτα συντηρητικό και περίκλειστο επαρχιωτισμό –αν δει κανείς φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης κατά το 1870 τραβηγμένες από την θάλασσα, θα αντικρίσει μια μίζερη, αποψιλωμένη κωμόπολη, γεμάτη με μιναρέδες. Ο κοσμοπολιτισμός, το φως, τα μεγάλα κτίσματα, λείπουν. Τα γράμματα παραμελούνται –δύσκολα θα βρει κανείς βιβλία, όχι λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, αλλά ακόμα και θεολογικά, γραμμένα εκείνους στους τέσσερις εκείνους σκοτεινούς αιώνες. Τα πανεπιστήμια και οι Τέχνες που οργιάζουν στην Ευρώπη, απλώς εδώ δεν υπάρχουν. Ζωγραφική, γλυπτική, μουσική, ποίηση, φιλοσοφία, αρχιτεκτονική και ό,τι εντέλει δοξάζει ένα έθνος ή μια πόλη, εδώ δεν υφίστανται καν. Ελληνική εφημερίδα (ο «Ερμής») εκδίδεται πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη στις 13 Μαϊου 1875 από τον Σοφοκλή Γκαρπολά, ογδόντα ολόκληρα χρόνια μετά από την πρώτη ελληνική εφημερίδα («Εφημερίς») που κυκλοφόρησε στην Βιέννη το 1790 από τους αδερφούς Μαρκίδες Πούλιου εκ Σιατίστης, συνεργάτες του Ρήγα Φεραίου.
7Μόνο στα μέσα του 19ου αιώνα ξεκινούν με παλινδρομήσεις οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ επί διάφορων σουλτάνων, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία πνέει τα λοίσθια, σχεδόν τα έσχατα. Υπό την πίεση των αιγυπτιακών στρατευμάτων που έχουν φτάσει ως την Άγκυρα κι επειδή η γενική στρατιωτική και οικονομική διοίκηση έχουν παρακμάσει και το κράτος απειλείται με διάλυση, οι Οθωμανοί στρέφονται προς τις Μεγάλες Δυνάμεις και αναγκαστικά αποδέχονται τις μεταρρυθμίσεις που θα επιτρέψουν την είσοδο δυτικών κεφαλαίων και αποφασίζουν να εκσυγχρονίσουν τις κρατικές δομές και τους θεσμούς. Για τη Θεσσαλονίκη, μετά από τόσο σκότος, έρχεται επιτέλους η ευκαιρία: τα τελευταία εξήντα χρόνια, πριν απελευθερωθεί από τον ελληνικό στρατό (1912), γνωρίζει μια αιφνίδια και ραγδαία αναγέννηση. Σιδηροδρομικές συνδέσεις, φωτισμός, τραμ, πολλαπλασιασμός ξένων τραπεζών, νέα κτίρια, σχετική απελευθέρωση του ραγιά (που τώρα έχει την ευχέρεια του επιχειρείν), δημιουργία πολλών σχολείων, οικονομική άνθιση και τόνωση της εθνικής αυτοπεποίθησης των Ελλήνων που πια προσβλέπουν βάσιμα στην αποτίναξη του ζυγού, όπως και τα γειτονικά υπόδουλα έθνη. Αλλά επειδή στην προαιώνια ελληνική Μακεδονία έχουν εν τω μεταξύ συρρεύσει και ποικίλα έθνη από πριν, το πράγμα αρχίζει να μπερδεύεται, καθόσον οι γείτονες ονειρεύονται όχι μόνο την απελευθέρωση των δικών τους εθνών, αλλά και την υπεξαίρεση της ίδιας της Θεσσαλονίκης. Κάπως έτσι ξεκινάει, επί Τουρκοκρατίας ακόμα, ο διμέτωπος Μακεδονικός Αγώνας (με κορύφωση το 1904-1908), ενώ οργιάζουν και άλλες ξένες προπαγάνδες μέσα την ρευστότητα του ανήσυχου μακεδονικού τοπίου.
8Η απελευθέρωση του 1912 δεν αποτελεί μια τελική λύση. Η κατάσταση είναι ακόμα εύθραυστη. Οι Τούρκοι και οι Βούλγαροι φεύγουν, αλλά η πόλη δεν είναι εσωτερικά ομοιογενής και συνεκτική, ενώ ξεκινούν σε λίγο χρόνο οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και οι απειλές επιστρέφουν και ξαναπυκνώνουν. Ο διχασμός οργιάζει ήδη στην Ελλάδα και στα 1915-16, με την δημιουργία του Ανατολικού Μετώπου και την έλευση 300.000 περίπου ξένων στρατιωτών στην Θεσσαλονίκη, οδηγούμαστε στην κορύφωση της διάσπασης με το Κράτος της Θεσσαλονίκης του Ελευθερίου Βενιζέλου και, λίγο αργότερα, με την αποπομπή του βασιλιά. Η σχάση της χώρας, ο παθιασμένος χωρισμός σε Βενιζελικούς-Λαϊκούς, η φοβερή πυρκαγιά του 1917, η Μικρασιατική εκστρατεία και Καταστροφή, τα αλλεπάλληλα κινήματα και το εμφύλιο μένος που σοβεί στην κοινωνία, η έλευση των προσφύγων: όλα αυτά σε συνδυασμό θα δοκιμάσουν άσχημα τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία, αλλά, μετά από πολλούς σπασμούς, θα συντελέσουν τελικά στην με το στανιό συνοχή και στην ομογενοποίηση.
9Στη δεκαετία του 1930 η πόλη φαίνεται, αλλά δεν είναι ακόμα ενοποιημένη. Υπάρχει το μεσοπολεμικό αίσθημα της Μπελ-Επόκ, αλλά συνεχίζονται αμείωτα οι συγκρούσεις Βενιζελικών-Βασιλικών-Λαϊκών, δρούνε ακόμα ισχυρές ξένες προπαγάνδες και νέα στρατιωτικά κινήματα επωάζονται. Οι παραγκουπόλεις των προσφύγων πέριξ του αστικού κέντρου αποτελούν τραγικό θέαμα και το Κραχ του ’29 δεν έχει, βέβαια, βοηθήσει ως προς αυτό. Το καπνικό (μιας και ο καπνός είναι το πρώτο εξαγωγικό προϊόν), αποτελεί μέγα ζήτημα. Οι πολυπληθείς καπνεργάτες ενισχύουν αρκετά το ΚΚΕ, αλλά και τους Αρχειομαρξιστές-Τροτσκιστές που δρουν δυναμικά και συγκρούονται ανοιχτά με εθνικιστικές οργανώσεις (ΕΕΕ και άλλους), αλλά και μεταξύ τους, σε έναν σταθερό ανταγωνισμό ή πόλεμο όλων εναντίον όλων. Η εβραϊκή κοινότητα προοδευτικά απομειώνεται, ενώ εντός της δρουν τρεις τάσεις: οι Σιωνιστές, οι Αφομοιωτικοί και οι οπαδοί του Μπεναρόγια, οι οποίοι αποτελούν το 50% των κομμουνιστών καπνεργατών. Οι απεργίες, οι συγκρούσεις, οι δολοφονίες ακόμα και οι εμπρησμοί συνοικιών (151, συνοικισμός Έξι, Κάμπελ) είναι γεγονότα πολύ συχνά, έως σχεδόν καθημερινά –ενώ ο Βενιζέλος προσπαθεί για μια νέα ενότητα, συνοχή και ομογενοποίηση της πόλης, κάτι εξόχως δύσκολο εκείνα τα χρόνια.
10Το αποτυχημένο βενιζελικό-στρατιωτικό κίνημα του 1935, η εκδίκηση των Λαϊκών, η εξέγερση των καπνεργατών τον Μάη του ’36 και η όξυνση του διχασμού και της πολιτικής αντιπαράθεσης οδηγούν τελικά στη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά την 4η Αυγούστου του 1936. Σε τέσσερα χρόνια ξεκινάει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η πολύπαθη πόλη βιώνει με ξεχωριστά οδυνηρό τρόπο τη Γερμανοβουλγαρική Κατοχή και την εξόντωση της Εβραϊκής Κοινότητας, καθώς επωάζεται ήδη και έχει αρχίσει (από το 1942) μουλωχτά ο εμφύλιος, που θα ξεσπάσει φανερά από το 1946 ως το 1949 και θα τσακίσει την χώρα ολόκληρη.
11Αν και δεν είναι ιδιαίτερα φανερό και παρά το ότι η Αθήνα είναι η πρωτεύουσα, η Θεσσαλονίκη δρα ως σχεδόν πρωταγωνίστρια πόλη σε όλο τον 20ό αιώνα, λόγω της θέσης και των ισχυρών της αντιθέσεων. Εδώ γεννιέται το Κίνημα των Νεοτούρκων το 1908 και εδώ ανθίζει κατεξοχήν ο σοσιαλισμός και ο συνδικαλισμός του Αβραάμ Μπεναρόγια, αλλά και ο Αρχειομαρξισμός-Τροτσκισμός αργότερα. Εδώ φυλακίζεται ο τελευταίος σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πριν την τελική του πτώση. Εδώ ξετυλίγεται η αρχική διαμάχη Βενιζέλου-Βασιλείας κατά την πολιορκία πριν την απελευθέρωση της πόλης. Εδώ καταπλέει η Ανατολική Στρατιά το 1915-16 και κορυφώνεται ο διχασμός με το Κράτος της Θεσσαλονίκης. Εδώ έρχονται οι περισσότεροι πρόσφυγες μετά το 1922. Με επίκεντρο την Θεσσαλονίκη και τις Σέρρες λαμβάνει χώρα το βενιζελικό κίνημα του 1935. Εδώ συμβαίνει ο Μάης του ’36. Εδώ εμφανίζονται οι ισχυρότερες εθνικιστικές οργανώσεις (Χαλυβδόκρανοι κ.λ.π.) και συμβαίνει το πρώτο πογκρόμ (1931, Κάμπελ) κατά των Εβραίων στην Ευρώπη, έξι χρόνια πριν τη Νύχτα των Κρυστάλλων (1938) στο Βερολίνο. Στην Θεσσαλονίκη προσβλέπει, ως μελλοντική βάση, το ΚΚΕ, ξεκινώντας τον εμφύλιο. Εδώ γεννιούνται οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις κατά των Γερμανοβουλγάρων («Ζεύς», κ.ά.), ήδη από τον Μάιο του 1941, τέσσερις μήνες πριν την ίδρυση του ΕΑΜ, τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Από εδώ ξεκινάει ο Ιβάνοφ, ο μεγαλύτερος σαμποτέρ του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (μην τον ξεχνούμε). Δεν βλογάμε τα γένια μας, απλώς παραθέτουμε τα γεγονότα.
12Αλλά και, παράλληλα, εδώ εκπέμπει πρώτη φορά στα ερτζιανά ο Τσιγγιρίδης το 1927, εδώ γίνεται η πρώτη τηλεοπτική εκπομπή το 1960, ξεκινάει η Διεθνής Έκθεση, μερικές πανεπιστημιακές σχολές θεωρούνται από τις καλύτερες στην Ελλάδα και αναδύονται λαμπρές μορφές δασκάλων, ενώ η πνευματική κίνηση ξεκινάει νωρίς, ήδη κατά την δεκαετία του ’20 με αρκετά λογοτεχνικά περιοδικά και πρωτοποριακές αναζητήσεις στην πεζογραφία (εσωτερικός μονόλογος), στο θέατρο (Κυριαζής Χαρατσάρης), ενώ, αργότερα και ως σήμερα, από την Θεσσαλονίκη ξεκινούν πολλοί από τους πιο σημαντικούς συνθέτες και δημιουργούς στην μουσική (Τσιτσάνης, Τσαουσάκης, Olympians, Σαββόπουλος, Χατζηνάσιος, Τρύπες, Χειμερινοί Κολυμβητές, κ.ά.), οι οποίοι, για τους γνωστούς λόγους, συνήθως καταλήγουν και δοξάζονται στην Αθήνα. Εδώ ξεκινάει το Φεστιβάλ Κινηματογράφου το 1960 που πλέον είναι ο πιο λαμπρός θεσμός της πόλης. Ταυτόχρονα, όμως, με τα επιτεύγματα και την πνευματική κίνηση, υπάρχει και ο διαρκής σπαραγμός, οι δολοφονίες του βασιλιά Γεωργίου (1913), του Ζέβγου (1947), του Λαμπράκη (1963) και του Τσαρουχά (1968). Η Θεσσαλονίκη είναι σε όλο τον 20ό αιώνα η πιο αντιφατική, ρευστή, συντηρητική και πρωτοπόρα, σπαρασσόμενη, δημιουργική και ενδιαφέρουσα πόλη και βιώνει με την μεγαλύτερη ένταση και σε οδυνηρό και τραγικό βάθος τις ευρύτερες εθνικές και ενδο-πολιτικές περιπέτειες.
13Πόλη ανοιχτή και κλειστή, κοσμοπολίτικη και συντηρητική, εσωστρεφής και πρωτοπόρα, με πάμπολλες εσωτερικές μεταμορφώσεις λόγω των καταδρομών της Ιστορίας, με πολλά μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, ευκατάνυκτη αλλά και ανεξίθρησκη, ευανάπνευστη και σφιχτή, αυστηρή και επιεικής ταυτόχρονα, συνδυάζει πολλά αντιφατικά στοιχεία σε δυναμικό συνδυασμό. Είναι τόπος αναστοχασμού, αλλά και τολμηρών εμπνεύσεων, ρηξικέλευθης επιχειρηματικότητας αλλά και άτολμων, κοντινών διαδρομών. Το παλίμψηστο πρόσωπό της βρίσκεται σε διαρκή αυτο-αναζήτηση και εξέλιξη. Στα σπλάχνα της διασταυρώθηκαν οι μοίρες πολλών εθνών και πολλών ανθρώπων και αναδύθηκαν απ’ αυτήν λαμπρές μορφές και μεγάλοι οραματισμοί. Και, βέβαια, μπορούμε να την κατανοήσουμε καλύτερα αν την δούμε ως βασικό σταθμό της ρωμαϊκής Εγνατίας Οδού και στο κέντρο ενός πέριξ αστερισμού που περιλαμβάνει: την ιστορική-μυθική Χαλκιδική, το Άγιον Όρος, την Αμφίπολη, τις (όντας επί αιώνες συμβασιλεύουσα) παντοτινές αναφορές της στην Κωνσταντινούπολη, την ισχυρότατη κάποτε Βέροια, την Καστοριά με τις 200 βυζαντινές εκκλησίες, την Πέλλα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την Βεργίνα, το Δίον, τον Όλυμπο, όρος των Θεών και απέναντι το Πήλιο και την Σκιάθο.
14Η Θεσσαλονίκη, ανώλεθρη και περίβλεπτη, ζει, αναπνέει και δημιουργεί, όντας στο κέντρο όλων των παραπάνω, επί περίπου 2.400 χρόνια διαρκώς και συνεχίζει να ενσταλάζει εντός μας τον γλυκασμό, όπως και στην ψυχή κάθε φιλοξενούμενου ή διερχόμενου. Η γοητεία, το πραγματικό της ιστορικό μέγεθος και η πολυπλοκότητα και η πολλαπλότητα του πνευματικού της «υπερεγώ» διακτινίζονται στον χώρο και στον χρόνο, καθώς και σε όρια που πια μας διαφεύγουν.
15Κάθε μεγάλη και ιστορική πόλη αποτελεί έμπνευση των συγγραφέων της και των ποιητών της, ανάλογα με την εποχή και με το πώς ο καθένας υποκειμενικά την εσωτερικεύει. Αντανακλάται στα γραπτά τους, όχι σαν δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, αλλά μεταποιημένη, με βάση τη διαφορετική όραση και διάθεση του καθενός και με όρους λογοτεχνικούς. Δηλαδή, μέσα στην λογοτεχνία κάθε πόλη γίνεται μια μετα-πόλη, αυτόνομη σε σχέση με την πραγματική, χτισμένη στο λογοτεχνικό Επέκεινα, με όρους αισθητικούς. Αισθητικοποιημένη.
16Αλλά όταν λέμε «η Θεσσαλονίκη», «το Παρίσι», «η Λυών», δεν εννοούμε μια πολιτεία ακίνητη, κρυσταλλωμένη μέσα στον Χρόνο. Αλλά μια πόλη σε διαρκή εξέλιξη, ροϊκή, μεταλλασσόμενη διαρκώς, από κάθε άποψη. Μια πόλη πραγματική και ταυτόχρονα φευγαλέα, διαφεύγουσα.
17Τα πάντα γερνούν και ξαναγεννιούνται. Αλλάζουν οι δρόμοι, τα σπίτια, τα ονόματα στα κουδούνια των πολυκατοικιών. Οι κάτοικοι ανανεώνονται διαρκώς, οι γενιές βυθίζονται κι έρχονται νέες, οι βιτρίνες σβήνουν και φωτίζονται καινούριες, αλλάζουν οι χρήσεις των μαγαζιών. Νέα προϊόντα εμφανίζονται, άλλες μάρκες αυτοκινήτων, διαφορετικές συγκοινωνίες και μηχανές. Αλλάζει η χρήση του λόγου. Οι ήχοι, οι ιδεολογίες, η μόδα, τα ρούχα, τα τραγούδια. Ακόμα και τα ονόματα κάποιων οδών. Νέες συνοικίες δημιουργούνται. Αλλάζουν τα στέκια, μετατοπίζονται διαρκώς τα επίκεντρα. Αλλάζει ο φωτισμός. Η αίσθηση. Μεταβάλλονται τα πάντα. (Τα τελευταία χρόνια αλλάζει μέχρι και το κλίμα. Το ύφος του ήλιου. Οι διαθέσεις του αέρα. Η κράση της βροχής που πλέον το πάθος της μπορεί να μας σκοτώσει).
18Ασάλευτα παραμένουν μόνο τα μεγάλα, ιστορικά κι αρχιτεκτονικά μνημεία μιας πολιτείας, τα οποία είναι και ο σταθερός πυρήνας της ταυτότητάς της. Αλλά και οι καταγραφές στη Λογοτεχνία και στην Τέχνη. Η μνήμη. Η ιστορία. Τα κείμενα. Τα βιβλία. Οι ζωγραφιές. Τα πρόσωπα που την σημάδεψαν. Τα φαντάσματα. Οι σκιές. Η μυθολογία μιας πόλης. Όλα εκείνα που μένουν ίδια μέσα στη διάρκεια και αποτελούν την εσώτερη ουσία, τη μαγεία, και τα μυστικά της. Το μεγάλο αφήγημα και την ιδιοπροσωπία της.
19Κάθε συγγραφέας που ζει σε μια πόλη, σε μια γειτονιά και σε μια ορισμένη εποχή έχει βιωματική σχέση με τον κοντινό του περίγυρο, καταρχήν, αλλά και πιο χλωμή αντίληψη για την σύνολη πολιτεία και τις πολλαπλές εκδοχές της. Ο Φλωμπέρ έγραψε πως όποιος μεγαλώνει σε έναν δρόμο του άστεως, στο τέλος ο τελευταίος γίνεται η κυρίως πατρίδα του. Αλλά, ακόμα και αν δυο συγγραφείς γεννηθούν και μεγαλώσουν στο ίδιο δρόμο της ίδιας πόλης, την ίδια εποχή, πάλι έχουν μια προσωπική, διαφορετική, υποκειμενική αντίληψη και του δρόμου και της συνοικίας και της πόλης.
20Κοντά στο προσωπικό βίωμα, που αποτελεί υποκειμενική πρόσληψη του πραγματικότητας, μπορούμε να προσθέσουμε: τη φαντασιακή αντίληψη, την επινόηση, τη μετάλλαξη της μνήμης μέσα στον χρόνο, τη γνώση ή μη της Ιστορίας και τις διαφορετικές ερμηνείες της. Που σημαίνει ότι, τελικά, ένας συγγραφέας που εμπνέεται με υποκειμενικό τρόπο και αποσπασματικά από μια φευγαλέα πτυχή του βίου της πόλης ή από το παρελθόν και το μέλλον της (αν κάνει επιστημονική φαντασία) και την μεταπλάθει λογοτεχνικά σε κείμενο, δημιουργεί μια νέα μυθική, ελλειπτική εκδοχή της μετα-πόλης. Μια αισθητικοποιημένη αντανάκλαση που υπάρχει πλέον καθεαυτή και εν εαυτή, αυτόνομη, στατική πλέον, πέρα από την όποια ρεαλιστική, αλλά και ασύλληπτη πόλη που υπάρχει και ρέει μέσα στον Χρόνο.
21Έπειτα, μια πόλη σαν την Θεσσαλονίκη, με διαρκή ιστορία 2.300 χρόνων, η μόνη στην Ευρώπη, όπως αναφέραμε και πρωτύτερα, με αδιάσπαστο αστικό ιστό επί είκοσι τρείς αιώνες, αν και έχει υποστεί τόσες κατακτήσεις, αλώσεις και κατοχές, είναι μια ανεξάντλητη πόλη. Η Θεσσαλονίκη ιδρύθηκε ως ελληνομακεδονική πόλη το 316 π.Χ., έπειτα πέρασε την ελληνο-ρωμαϊκή της περίοδο, τη Βυζαντινή επί χίλια χρόνια, την Οθωμανική επί τετρακόσια, κατόπιν τη νεοελληνική, με τελευταία τη Γερμανοβουλγαρική κατοχή, συνεχίζοντας, ωστόσο, να είναι πάντα ελληνική, παρά τις ιστορικές περιπέτειες. Και υπάρχουν τόσα μνημεία από κάθε περίοδο, υπάρχουν πολλές πόλεις κι εποχές χωνεμένες η μία μέσα στην άλλη, με πολλά πρόσωπα, προσμίξεις, αλληλο-επιρροές και μυθολογίες, που την κάνουν, για τον εκάστοτε μελετητή, μια χαώδη εσωτερικά, μυστηριώδη, ανεξάντλητη πόλη.
22Και για τον συγγραφέα το ίδιο. Είναι μια πόλη παρούσα και διαφεύγουσα. Όσο την μελετάς, τόσο αυτή απομακρύνεται. Είναι γοητευτική και ακατανόητη, αποπλανητική και αινιγματική, μια πόλη που αξίζει να την ερωτευτείς, αλλά όχι να την παντρευτείς. Γενικά, όταν παντρεύεσαι μια πόλη, πέφτεις γρήγορα στην προκατάληψη και χάνεις τις πολλαπλές γωνίες οράσεως, το παράλληλο ειρωνικό βλέμμα και βυθίζεσαι στην εμμονή. Μετά αρχίζεις και τη μισείς, γίνεσαι δέσμιος, χάνεις την εξωτερική ματιά, πνίγεσαι ηδονικά στις αντιφάσεις και στον κυκεώνα της. Νομίζεις πως δεν υπάρχει πια τίποτε άλλο, γίνεσαι τρωγλοδύτης της γοητείας της. Και αρκετοί το έχουν πάθει αυτό στην Θεσσαλονίκη –προσωπικά, όταν κινδυνεύω κι εγώ να υποκύψω, σκέφτομαι αμέσως πως υπάρχουν και το Παρίσι, η Φλωρεντία, η Μαδρίτη, το Τόκιο, η Πράγα, η Αθήνα, η Βαρσοβία, η Αλεξάνδρεια και τόσες άλλες, με ανάλογους σαν κι εσένα μανιακούς οπαδούς που έχουν κι εκείνοι τις ίδιες αυταπάτες μοναδικότητας.
23Στη Θεσσαλονίκη αποπλανείσαι εύκολα από τα πολλαπλά πρόσωπα και τα προσωπεία της. Ψάχνοντας, διαπιστώνεις ότι συχνά ένας ναός της είναι χτισμένος από τα υλικά ενός προηγούμενου ναού άλλης θρησκείας που κι εκείνος είχε χτιστεί με τον ανάλογο τρόπο –είναι μια πόλη ανακλώμενων κατόπτρων. Προ πέντε ετών, σκάβοντας για το μετρό, πλάι στα άλλα αρχαία, αποκαλύφθηκε μια άλλη, βυζαντινή πόλη, κάποιας ορισμένης περιόδου, μια άλλη αγορά, ένας άλλος κόσμος που ζούσε κάτω απ’ τα πόδια μας και τον αγνοούσαμε εντελώς. Τότε έγραψα ένα διήγημα βασισμένο σε ένα πραγματικό γεγονός: οι εργάτες, παρουσία αρχαιολόγων, σκάβοντας, όπως είπα, για το μετρό, αποκάλυψαν, παραχωμένο σε βάθος πέντε μέτρων, ένα σχεδόν ανέγγιχτο ζαχαροπλαστείο του 1920, όπου βρήκαν άθικτες σοκολάτες και σοκολατάκια μέσα σε κομψά, αεροστεγή, μεταλλικά κουτιά, τα οποία είχαν γίνει εισαγωγή, τότε, από την Ελβετία. Ανέγγιχτα σοκολατάκια, φτιαγμένα έναν αιώνα πριν, που μπορούσες να τα φας. Ήταν ένα θαύμα.
24Γράφοντας δε στο τελευταίο μου μυθιστόρημα για τη Θεσσαλονίκη του 1931 και ψάχνοντας επίμονα υλικό σε εφημερίδες, περιοδικά και σε άλλα ντοκουμέντα επί δυο - τρία χρόνια, ανακάλυψα μια σπαρασσόμενη και μαγική πόλη του μεσοπολέμου, για την οποία ήξερα ελάχιστα –την καθημερινότητά της, ακόμα και την εξόχως περίπλοκη και συγκρουσιακή ιστορία της. Είχα βυθιστεί τόσο πολύ στη μελέτη, γοητεύτηκα τόσο πολύ, που τώρα μπορώ να σας πω απείρως περισσότερα για την πόλη του 1930 που δεν έζησα, παρά για τη Θεσσαλονίκη της δεκαετίας του ’90 που έζησα. Και αυτό θέτει ένα ερώτημα, πλέον, περί του τι είναι όντως βίωμα και του τι όχι και περί του πώς αυτό μετέχει στη Λογοτεχνία. Νομίζω πως πρόκειται για μια συζήτηση χωρίς τέλος –εφόσον βίωμα δεν είναι μόνο η άμεση ζωντανή εμπειρία, αλλά εξίσου ισχυρές είναι και η μνήμη των άλλων, οι καταγραφές τρίτων, η μελέτη και η φαντασία.
25Έπειτα, υπάρχουν ιστορίες που τις έζησα ή τις εμπνεύστηκα σε κάποια άλλη πόλη αλλά τις τοποθέτησα αφηγηματικά στην Θεσσαλονίκη –άρα πού βρίσκεται η πόλη και πού όχι; Ο μελετητής θα μιλήσει καλοπροαίρετα για το «βίωμα της πόλης», αλλά ίσως δεν είναι ακριβώς καθόλου έτσι. Έχει επιδέξια αποπλανηθεί. Όπως και το ότι τοποθετώ μια αφήγηση σε μια συνοικία της πόλης, αλλά αυτή η αφήγηση είναι απολύτως επινοημένη, δεν έχει κάποια ρεαλιστική βάση. Απλώς εμένα με βολεύει να επιλέξω εκείνο το μέρος για ποιητικούς λόγους ή από αφηγηματικό δόλο. Μια ιστορία, για παράδειγμα, που συνέβη σε μια συνοικία, να την βάλω να εξελίσσεται, μεταποιημένη βέβαια, σε μια άλλη συνοικία και με άλλα πρόσωπα. Θέλω να πω πως πράγματι η πόλη αποτελεί πηγή έμπνευσης, αλλά ποτέ δεν ξέρουμε την πραγματική αντιστοιχία και σε ποιο βαθμό αυτή υπάρχει ανάμεσα στον μύθο και στην όντως πόλη, η οποία, όπως ανέφερα, είναι υπαρκτή, ρευστή αλλά τελικώς ασύλληπτη ως μεταβαλλόμενη ολότητα.
26Εξάλλου, ο καθείς βλέπει αυτό που μπορεί και θέλει να δει σε μια πόλη. Και μπορεί εμείς να ερχόμαστε στο Παρίσι για να ξαναδούμε σε ποιο μπιστρό σύχναζε ο Σαρτρ με την Μποβουάρ, να ξαναδούμε δηλαδή το Les Deux Magots ή το καφέ De Flore, πού ήταν το Lipp και το Rhumerie όπου κάποτε συναντούσες τον Georges Bataille και τον Reymont Queneau, τον Antonin Artaud και τον Man Ray. Πώς να είναι τώρα η Rue de Grands Augustins, το Café Procope, όπου φοιτούσε κάποτε ο Molière, ο La Bruyère και αργότερα, στον εικοστό αιώνα και στο ίδιο μέρος, ο Jean-Louis Barrault, ο Picasso (στο Café Catalan) και ο André Breton. Πώς να είναι η Rue de l’ Université, όπου βρίσκονταν τα γραφεία των αδερφών Gallimard; Και πού το Faubourg Saint-Germain, όπου ζουν ακόμα, χάρη στον Proust, οι φιγούρες της Mme de Guermantes και ο κόμης De Montesquiou; Σε ποια πεζοδρόμια άραγε περπατούσε ο τρυφερός Jacques Prévert και σε ποια ο Jean Genet; Όλα αυτά μπορεί να ενδιαφέρουν, να συγκινούν κάποιους ιδιόρρυθμους σαν κι εμάς, αλλά ο περισσότερος κόσμος έρχεται στο Παρίσι απλώς για να δει την Disneyland…
27Άρα, σε κάθε πόλη ο καθένας βλέπει αυτό που θέλει ή αυτό που μπορεί να δει. Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν πως δεν βλέπει το μάτι, αλλά ο Νους. Και είναι αλήθεια. Όταν δούλευα επί τριάντα πέντε χρόνια στην εφημερίδα Μακεδονία, το γραφείο μου ήταν στον τέταρτο όροφο. Κάτω βρισκόταν η Οδός Γιαννιτσών, στη διασταύρωση με τη Βουτυρά. Στην γωνία των δύο οδών ήταν το καφενείο του καφετζή που μας έφερνε καφέ κι απέναντι η Κτηνιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου. Όποιος, ντόπιος ή ξένος, περνούσε, δεν έβλεπε, δηλαδή, παρά ένα καφενείο και την Κτηνιατρική. Εγώ, όμως, επειδή έτυχε να μελετήσω επίμονα την Γερμανική Κατοχή για να γράψω ένα άλλο μυθιστόρημα, ήξερα πως, εκεί που ήταν το καφενείο, βρίσκονταν το 1943 το νοσοκομείο των αναπήρων Εβραίων της Θεσσαλονίκης και, απέναντι, εκείνο των Φρενοβλαβών. Αυτούς μάζεψαν πρώτους οι Γερμανοί από τη 15η Μαρτίου του ’43 και τους οδήγησαν, χτυπώντας τους με μαστίγια και με γκλομπ, λίγο παρακάτω, στον σταθμό των τρένων, με τελικό προορισμό το Άουσβιτς. Μάλιστα, τους ανάπηρους τούς ξήλωσαν τα τεχνητά μέλη, τούς πήραν τα καροτσάκια και τους πέταξαν ανήμπορους στα βαγόνια, έξω από τα οποία σχημάτισαν έναν σταυρό που σήμαινε πως όσοι είναι μέσα επρόκειτο να μην περάσουν «sélection», αλλά να πάνε κατευθείαν για κάψιμο. Άρα, εγώ, απ’ το γραφείο μου τι έβλεπα; Ένα καφενείο; Την Κτηνιατρική Σχολή; Όχι. Συνήθως, όταν γύριζα προς τα εκεί, έβλεπα αυτό που δεν φαινόταν, βέβαια, το 1990, αλλά που ήταν η όντως πόλη και οι πληγές της, δηλαδή κάτι περισσότερο από ένα καφενείο.
28Θέλω να πω πως υπάρχει η ορατή και η αόρατη πόλη. Και η αόρατη ζει μέσα σε εκείνη που πρόσκαιρα φαίνεται, για να χαθεί και να φανεί αργότερα μια άλλη. Άρα, ο συγγραφέας βλέπει εκείνο που μπορεί ο ίδιος να δει, ανάλογα με τα δικά του φίλτρα, τα δικά του κριτήρια, τη δική του ευαισθησία επιλογής, τη δική του γνώση και τις δικές του προκαταλήψεις. Και επιλέγει να εμπνευστεί από θέματα που ίσως έναν άλλον θα τον άφηναν αδιάφορο. Επομένως, μεταξύ της ορατής και της αόρατης πόλης που αποτελούν μια ολότητα και στο τελικό κείμενο της Λογοτεχνίας που είναι εμπνευσμένο από την πόλη, μεσολαβεί η προσωπικότητα του εκάστοτε συγγραφέα. Μέσα απ’ αυτόν διαθλώνται τα πάντα και μεταπλάθονται σε λογοτεχνική πράξη, κάτι που πια ορίζεται κυρίως με αισθητικούς όρους και όχι με όρους κανονικής αντιστοιχίας. Υπάρχει, δηλαδή, εδώ μια κρίσιμη λέξη: η διαμεσολάβηση. Δεν υπάρχει καμιά μηχανιστική διαδικασία, αλλά η απολύτως υποκειμενική πρόσληψη του εκάστοτε συγγραφέα που εσωτερικεύει και μεταπλάθει αντανακλάσεις της πόλης με βάση τη δική του ιδιοπροσωπία και σε έναν ορισμένο χρόνο. Αν είχε μια διαφορά δύο χρόνων, θα έγραφε κάτι άλλο. Ή θα έγραφε το ίδιο κείμενο, αλλά διαφορετικά, με άλλη όραση, ρυθμό και τρόπους.
29Γι’ αυτό και παρατηρούμε Παριζιάνους συγγραφείς και ποιητές, οι οποίοι, παρότι έζησαν στον ίδιο χρόνο, γράφουν για διαφορετικά Παρίσια. Κάθε συγγραφέας κουβαλάει και φτιάχνει ένα ξεχωριστό, δικό του, μοναδικό Παρίσι και, αντίστοιχα, μια αλλιώτικη Θεσσαλονίκη –αλλά ακόμα και ο ίδιος συγγραφέας σε διαφορετικούς χρόνο, βλέπει και ξαναπλάθει μια άλλη πόλη, εν μέρει πραγματική, αλλά κυρίως υποκειμενική και φαντασιακή. Αυτή η άπειρη πολλαπλότητα αποτελεί το λογοτεχνικό, αινιγματικό φωτοστέφανο μιας πόλης. Μια άλλη ιριδίζουσα, φασματική πόλη, εντός της οποίας περιπλανάται, κατόπιν, γοητευμένος ο αναγνώστης, ο οποίος με τη σειρά του βλέπει εκείνα που θέλει και μπορεί να δει. Κι αυτά είναι διαφορετικά κάθε φορά που ξαναπλησιάζει το ίδιο κείμενο σε άλλο χρόνο, με διαφορετική διάθεση και με άλλη ματιά.
Pour citer cet article
Référence électronique
Giorgos Skabardonis, « « Salonica transit » », Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 19 janvier 2026, consulté le 25 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/27233 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15f5r
Haut de pageDroits d’auteur
Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.
Haut de page


