Navigation – Plan du site

AccueilNumérosHors SérieThessalonique dans les arts : thé...Les enfants du paradis perdu : Τα...

Thessalonique dans les arts : théâtre, musique, cinéma, littérature

Les enfants du paradis perdu : Ταινίες ενηλικίωσης νέων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης (2020-2024)

Les enfants du paradis perdu : les films de jeunes cinéastes de Thessalonique sur le passage à l'âge adulte (2020-2024)
Les enfants du paradis perdu: Coming of age films by young filmmakers of Thessaloniki (2020-2024)
Ioannis Marcopoulos

Résumés

Les enfants du paradis perdu : les films de jeunes cinéastes de Thessalonique sur le passage à l'âge adulte.
Cette communication tente de donner un aperçu des courts métrages de jeunes cinéastes du Panorama cinématographique du département cinéma de l'Université Aristote de Thessalonique (2019-2024), en se concentrant spécifiquement sur les récits filmiques qui se déroulent à Thessalonique et qui traitent du thème de l'âge adulte. À travers des références à des exemples représentatifs, la communication entend explorer, d'une part, la conversation de cet ensemble de films avec les questions clés du genre du « coming of age » et, d'autre part, le dialogue entre la triple fonction de Thessalonique en tant qu'espace d'action narrative, de production cinématographique et de projection (Olympion Cinema) et un triple processus correspondant au « passage à l'âge adulte » : Les héros cinématographiques qui vivent une expérience transitoire sans précédent, les jeunes acteurs qui tentent, dans des circonstances souvent décourageantes, de réaliser leur travail, et un Panorama nouvellement établi qui acquiert progressivement de la substance et s'enracine dans la ville.

Haut de page

Texte intégral

Εισαγωγή: Πόλη και κινηματογράφος - Θεσσαλονίκη και coming of age

  • 1 Αν και λιγότερο γνωστός, ο Louis Le Prince προηγείται χρονικά των αδελφών Lumière στη δημιουργία τα (...)
  • 2 Για την αποτύπωση του μεταβαλλόμενου αστικού τοπίου ως συστατικού χαρακτηριστικού της πρώιμης περιό (...)

1Από την αποτύπωση της κίνησης στη γέφυρα Leeds Bridge μέσω της πειραματικής κάμερας του Louis Le Prince1 (Traffic Crossing Leeds Bridge, 1888) μέχρι τη σοκαριστική για τους τότε θεατές άφιξη του τρένου στο σταθμό της Λα Σιοτά στην ομώνυμη ταινία των αδελφών Lumière (L' Arrivée d' un train en gare de La Ciotat, 1895) και την άναρχη παρέλαση πεζών, τραμ και αμαξών στο Lower Broadway (1902) του Robert Bonine, ο κινηματογράφος συνδέθηκε άρρηκτα εν τη γενέσει του με την αναπαράσταση της νεωτερικής πόλης και της διάδρασης του ανθρώπου με ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα2.

2Συνέβη, όμως, ταυτόχρονα και το αντίστροφο3. Όπως αναδεικνύει χαρακτηριστικά η Barbara Mennel, η καθηλωτική δύναμη του κινηματογράφου κατάφερε να χαράξει στο συλλογικό φαντασιακό ανεξίτηλες συνδέσεις ανάμεσα σε μητροπόλεις και κινηματογραφικά (υπο)είδη, κινήματα και δημιουργούς: από το Βερολίνο ως έμβλημα της νεοτερικότητας στις ταινίες πόλης (city film)4 της δεκαετίας του 1920 και το Λος Άντζελες ως τόπο των εκπεπτωκότων αγγέλων και των μοιρολατρών ντετέκτιβ στο χολιγουντιανό νουάρ, μέχρι το Παρίσι ως πεδίο περιήγησης του κινηματογραφικού φλανέρ στις δημιουργίες της Νουβέλ Βαγκ και το Χονγκ Κονγκ ως μια πόλη-pastiche, σμιλεμένη από τις μεταμοντέρνες ιστορίες έρωτα και απώλειας του Wong Kar-Wai.

  • 5 Για τον μεταιχμιακό αυτό χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης, βλ. ενδεικτικά: Καυκαλάς, Λαμπριανίδης & Παπαμ (...)
  • 6 Ό.π. 2008, σ. 71.
  • 7 Η Sandercock ορίζει την υβριδική πόλη ως τη «νέα αστική συνθήκη, όπου κυριαρχούν η διαφορά, η ετερό (...)

3Πού θα μπορούσε, λοιπόν, να τοποθετήσει κανείς τη σύγχρονη Θεσσαλονίκη μέσα στον κινηματογραφικό αυτό χάρτη; Στο μεταίχμιο Ανατολής και Δύσης, Βαλκανίων και Ευρώπης, επαρχίας και μεγαλούπολης5, άναρχη και ετερόκλητη, με το «γενναιόδωρο χάος της, την πολιτική της αταραξία, τη γεωγραφική της απροσδιοριστία, την εκρηκτική της ποικιλομορφία»6, η Θεσσαλονίκη θα μπορούσε, σε αντιστοιχία με τον μύθο της, να προσεγγιστεί ως μια πόλη-γοργόνα, ως ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτού που η Leonie Sandercock ονομάζει υβριδική πόλη (mongre city)7, καθώς κι ως ένας αέναα εφηβικός οργανισμός που βρίσκει, υπό αυτό το πρίσμα, την πιο ταιριαστή κινηματογραφική του αντανάκλαση στο είδος των ταινιών ενηλικίωσης (coming of age).

4Πέρα από τις συνάφειες με τη γενικότερη φυσιογνωμία της Θεσσαλονίκης, το είδος του coming of age αναπτύσσει μια ειδικότερη σύνδεση με τη νεανική κινηματογραφική κοινότητα της πόλης που οργανώνεται γύρω από το Τμήμα Κινηματογράφου του Α.Π.Θ., καθώς και με την ίδια τη διαδικασία υλοποίησης μιας ταινίας στη Θεσσαλονίκη, διαδικασία που αποτελεί από μόνη της μια ιστορία ενηλικίωσης: η βαθιά ανάγκη για δημιουργία και καλλιτεχνική έκφραση συγκρούεται συχνά με την έλλειψη κατάλληλων υποδομών, εξοπλισμού και χρηματοδότησης, ο παιδικός ενθουσιασμός στο επίπεδο του σεναρίου σκοντάφτει επανειλημμένα στην απουσία εμπειρίας και στα αλλεπάλληλα προβλήματα που προκύπτουν στα γυρίσματα, η μέχρι πρότινος αυτονόητη επιλογή των επίδοξων κινηματογραφστ(ρι)ών να ασχοληθούν αποκλειστικά με το πάθος τους κλονίζεται με την απότομη συχνά προσγείωσή τους στην αγορά εργασίας, τη βιοποριστική επισφάλεια και τα συνακόλουθα υπαρξιακά ερωτήματα.

  • 8 Για την πολιτική λειτουργία και την κριτική αποτύπωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας στις ταινίε (...)

5Υπό αυτήν την οπτική, η παρούσα ανακοίνωση επιχειρεί μια πρώτη απόπειρα χαρτογράφησης ταινιών ενηλικίωσης μικρού μήκους των ανερχόμενων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης, εστιάζοντας, πιο συγκεκριμένα, στη φιλμογραφία των φοιτητ(ρι)ών και αποφοίτων του Τμήματος Κινηματογράφου του Α.Π.Θ. κατά την τελευταία πενταετία (2020-2024). Η ανακοίνωση εστιάζει αφενός σε σπουδαστικές ταινίες, επιχειρώντας να αναδείξει μια σχετικά άγνωστη στο ευρύτερο κοινό ομάδα κινηματογραφικών αφηγήσεων που αντιμετωπίζονται συνήθως με συγκατάβαση ως πανεπιστημιακές εργασίες και όχι ως αυτόνομα καλλιτεχνικά έργα, και οι οποίες, ωστόσο, παρουσιάζουν συχνά μια έκκεντρη, φρέσκια και αναζωογονητική οπτική της πόλης. Ειδικότερα, η ανακοίνωση επικεντρώνεται στο είδος των ταινιών ενηλικίωσης, καθώς, πέρα από το γεγονός ότι καταλαμβάνει ένα σημαντικό μέρος του συγκεκριμένου συνόλου ταινιών, αποτελεί ένα προνομιακό μέσο που εκφράζει υποδειγματικά τις δυσκολίες, τα άγχη και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ένα νεαρό άτομο στη σημερινή Ελλάδα8, παρέχοντας, παράλληλα, μια συμπεριληπτική εικόνα της σύγχρονης ανθρωπογεωγραφίας της Θεσσαλονίκης. Μέσα από αναφορές σε αντιπροσωπευτικά παραδείγματα, επιδιώκεται η ανίχνευση βασικών όψεων και ζητημάτων της διαδικασίας της ενηλικίωσης και, σε ένα δεύτερο επίπεδο, η ανάδειξη της διάστασης του coming of age ως οχήματος διερεύνησης μιας εναλλακτικής θεώρησης της καθημερινότητας και των χώρων της Θεσσαλονίκης.

Coming of age: ορισμός και ιστορική επισκόπηση

  • 9 Βλ. ενδεικτικά: Swales, 1976, σ. 9-37. Στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο εντάσσει την ανάδυση του Bildungsr (...)
  • 10 Selbo, 2014, σ. 289.
  • 11 Η αποτυχία αναγνωρίζεται από τον Mindenως ο πλέον καθοριστικός παράγοντας διαμόρφωσης του ατόμου στ (...)
  • 12 Ενδεικτική, σε αυτό το πλαίσιο, είναι η παρατήρηση του Bakhtin πως ο χαρακτήρας δεν αποτελεί μια έτ (...)

6Οι ταινίες ενηλικίωσης εντάσσονται στην παράδοση του μυθιστορήματος μαθητείας (Bildungsroman), του λογοτεχνικού είδους που, με εμβληματικό παράδειγμα τα Χρόνια μαθητείας του Βίλχελμ Μάιστερ (Wilhelm Meisters Lehrjahre, 1795-1796) του Goethe, αναδύεται στο πλαίσιο του κινήματος του Διαφωτισμού και των κεντρικών θέσεών του για την ολοκληρωμένη διάπλαση και τη διαρκή πρόοδο του ανθρώπου9. Σε άμεση συνάφεια με τον λογοτεχνικό τους πρόγονο, οι ταινίες ενηλικίωσης πραγματεύονται, σύμφωνα με τον ορισμό της Selbo, την πορεία διαμόρφωσης ενός νεαρού ατόμου που βρίσκεται σε ένα ταξίδι ανακάλυψης του εαυτού, και το οποίο, μέσα από καθοριστικές εμπειρίες και συχνά οδυνηρές στιγμές συνειδητοποίησης, μεταβαίνει σε μια καινούρια περίοδο και υιοθετεί μια νέα, πιo ώριμη οπτική του κόσμου10. Ως προς τα χαρακτηριστικά αυτού του ταξιδιού, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να τονιστεί πως η μετάβαση αυτή δεν είναι ούτε ομαλή ούτε πάντοτε απολύτως επιτυχής, η πορεία διαμόρφωσης του/της ήρωα/-ίδας δεν είναι γραμμική, αλλά εμπεριέχει πισωγυρίσματα, παρεκκλίσεις και αποτυχίες11, ενώ η σημασία της αφήγησης δεν έγκειται στην αποκρυστάλλωση ενός η περισσότερων συγκεκριμένων διδαγμάτων, αλλά στην ίδια τη μεταιχμιακή και δυναμική διαδικασία μεταβολής και μεταμόρφωσης του ήρωα12.

  • 13 Selbo, 2014, σ. 291.

7Αναφορικά με το ηλικιακό εύρος των πρωταγωνιστ(ρι)ών, οι ταινίες ενηλικίωσης σχετίζονται κατά βάση με την εφηβεία, ως το μεταβατικό εκείνο στάδιο μεταξύ παιδικής και ενήλικης ζωής, αλλά περιλαμβάνει εξίσου και χαρακτήρες στην τρίτη δεκαετία της ζωής τους, οι οποίοι διατηρούν ακόμα στοιχεία μιας παιδικής κοσμοθεώρησης ή παραμένουν σε μια συνθήκη οικονομικής επισφάλειας και υπαρξιακής αναζήτησης13. Έτσι, πρωταγωνιστής σε μια ταινία ενηλικίωσης μπορεί να είναι εξίσου το 11χρονο αγόρι στο Boy (2010) του Taika Waititi που μένει στην επαρχία της Νέας Ζηλανδίας μαζί με τη γιαγιά, τον αδελφό και την κατσίκα του, περιμένοντας τον γυρισμό του πατέρα του, αλλά και η 27χρονη χορεύτρια στο Φράνσες Χα (Frances Ha, 2012) του Noah Baumbach που περιπλανιέται στους δρόμους της Νέας Υόρκης, προσπαθώντας να βρει ποιο θα είναι τo επόμενο βήμα στη ζωή της.

  • 14 Considine, 1985, σ. 1-11.
  • 15 Shary, 2005. Ανάμεσα στις teen movies της δεκαετίας του ’50, ο Shary ξεχωρίζει τον Επαναστάτη χωρίς (...)

8Επιχειρώντας μια σύντομη ιστορική αναδρομή, θα μπορούσε κανείς να εντοπίσει τις αρχές του είδους στο ευρύτερο πλαίσιο της youth culture που διαμορφώνεται στην αμερικανική κοινωνία της δεκαετίας του ’50 ως αποτέλεσμα της οικονομικής άνθησης και ανάπτυξης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, της εισβολής της τηλεόρασης στην καθημερινή ζωή, της κυριαρχίας του ροκ εν ρολ και της ανάδειξης του εφήβου ως της κύριας αγοραστικής δύναμης14. Ανταποκρινόμενα στη νέα αυτή συνθήκη, τα χολιγουντιανά στούντιο επιχείρησαν με τη σειρά τους να προσελκύουν το νεανικό κοινό μέσα από την εντυπωσιακή αύξηση στην παραγωγή εφηβικών ταινιών (teen films), οι οποίες, ωστόσο, στη μεγάλη πλειοψηφία τους, προσεγγίζουν και αποτυπώνουν τους εφήβους μέσα από μια ενήλικη οπτική, αναπαράγοντας στερεοτυπικές προβληματικές συμπεριφορές και λειτουργώντας ουσιαστικά ως προειδοποιητικές ιστορίες για τους γονείς και την κοινωνία15.

  • 16 Για τις βασικές τάσεις και εκπροσώπους του κινήματος, βλ. ενδεικτικά: Neupert, 2007.
  • 17 Fox, 2017, σ. 6-9.

9O καθοριστικότερος, όμως, σταθμός στη διαμόρφωση του είδους αποτελεί η ανάδυση του ρηξικέλευθου κινηματογραφικού κινήματος της Νουβέλ Βαγκ στη Γαλλία των τελών της δεκαετίας του ’50 και των αρχών της δεκαετίας του ’6016. Αποκλίνοντας από τις teen films του Χόλιγουντ, οι ταινίες ενηλικίωσης του γαλλικού Νέου Κύματος είναι χαμηλού προϋπολογισμού, με γυρίσματα σε εξωτερικό χώρο και προσπαθούν αφενός να αποδώσουν την νεότητα όχι αποκλειστικά ως ρομαντική εξύμνηση της ζωής και του παρόντος, αλλά και ως πηγή άγχους, δυσκολιών και εμποδίων, και αφετέρου να υπερβούν το στερεότυπο του περιθωριακού, παραβατικού εφήβου και να φτάσουν όσο το δυνατόν πιο κοντά στην προσωπική αλήθεια του/της κάθε σκηνοθέτη/-τριας17. Υπό αυτό το πρίσμα, οι ταινίες ενηλικίωσης ενσαρκώνουν ίσως καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο είδος το όραμα του Truffaut για το σινεμά του αύριο:

  • 18 Truffaut, 1975, όπως αναφέρεται και στο Fox, 2017, σ. 6-7 (η μετάφραση δική μου).

Το σινεμά του αύριο μου φαίνεται ακόμα πιο προσωπικό από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, σαν εξομολόγηση ή ημερολόγιο. Οι νέοι κινηματογραφιστές θα εκφράζονται στο πρώτο πρόσωπο και θα αφηγούνται τι τους συνέβη: μπορεί να είναι η ιστορία του πρώτου ή του τελευταίου τους έρωτα,της πολιτικής τους αφύπνισης, η ιστορία ενός ταξιδιού, μιας ασθένειας, της στρατιωτικής τους θητείας, του γάμου τους, των τελευταίων τους διακοπών... και θα είναι απολαυστικό γιατί θα είναι αληθινό και καινούργιο... Το σινεμά του αύριο θα είναι μια πράξη έρωτα18.

10Έχοντας διαμορφώσει τα συστατικά του χαρακτηριστικά στο πλαίσιο του γαλλικού Νέου Κύματος, το coming of age συνεχίζει έκτοτε να εξελίσσεται, αποκτώντας εξέχουσα θέση και στη φιλμογραφία του Νέου Xόλιγουντ, που θα προσφέρει ορισμένα από τα πιο εμβληματικά δείγματα του είδους, όπως ο Πρωτάρης (The Graduate, 1967) του Mike Nichols και τα Νεανικά συνθήματα (American Graffiti, 1973) του George Lucas. Kατά τις τελευταίες δεκαετίες, μάλιστα, διανύει μια εντυπωσιακή άνθηση που εκφράζεται μέσα από την έκρηξη στον αριθμό των παραγωγών, την καθολική αναγνώριση που γνώρισαν από την κριτική ταινίες όπως τα Κορίτσια (Bande de filles, 2014) της Celine Sciamma και το, βραβευμένο με Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας, Moonlight (2015) του Barry Jenkins, την εντυπωσιακή δημοφιλία και απήχηση που έχουν στο ευρύτερο κοινό εφηβικές σειρές του Netflix, όπως τα Sex Education (2019-2023), Wednesday (2022-) και Adolescence (2025), καθώς και την ιδιαίτερη αδυναμία και προτίμηση που δείχνουν επανειλημμένα στο είδος οι νέοι/-ες δημιουργοί, όπως αποδεικνύει και το παράδειγμα των νέων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης.

Όψεις της ενηλικίωσης στις ταινίες νέων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης (2020-2024)

11H ανάλυση των επιλεγμένων ταινιών που γυρίστηκαν από νέες/ους δημιουργούς της Θεσσαλονίκης κατά την πενταετία 2020-2024 οργανώνεται με βάση τέσσερις άξονες που αντιστοιχούν σε τέσσερις αλληλοσυμπληρωματικές όψεις και εκδοχές της διαδικασίας της ενηλικίωσης: 1) μετάβαση από μια εξιδανικευμένη, αφελή ή διαστρεβλωμένη θεώρηση της πραγματικότητας στη συνειδητοποίηση και την αναμέτρηση με την αλήθεια, 2) διαδικασία απορρόφησης ή προσπάθεια απόδρασης του/της ήρωα/-ίδας από ένα καταπιεστικό περιβάλλον, 3) υπαρξιακό δίλημμα και αμφιταλάντευση των πρωταγωνιστ(ρι)ών ανάμεσα σε δύο πιθανά μονοπάτια και 4) συνθήκη πλήρους αποπροσανατολισμού, στην οποία ο/η ήρωας/-ίδα καλείται να διαχειριστεί το υπαρξιακό κενό και να βρει το επόμενο του/της βήμα. Με στόχο την όσο το δυνατόν εναργέστερη αποτύπωση των ενδεικτικών αυτών τύπων διαμόρφωσης, προτάσσονται κάθε φορά αναγνωρισμένες ταινίες του είδους ως αντιπροσωπευτικά σημεία αναφοράς και διαλόγου με τα έργα των νέων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης.

1) Αθωότητα - Συνειδητοποίηση

12Μια από τις βασικότερες πτυχές της ενηλικίωσης σχετίζεται με το τέλος της αθωότητας, την πτώση από τον παράδεισο της παιδικής ηλικίας. Σε αυτές τις αφηγήσεις, οι ήρωες/-ίδες ξεκινούν το ταξίδι διαμόρφωσης από μια απολύτως αμέριμνη και ανέμελη περίοδο που συνδέεται συχνά με μια ανώριμη ή διαστρεβλωμένη θεώρηση της πραγματικότητας, για να οδηγηθούν τελικά στην οδυνηρή συνειδητοποίηση, την επώδυνη ματαίωση των ψευδαισθήσεων, την απότομη προσγείωση στη σκληρή πραγματικότητα. Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης μάς προσφέρει το Boy του Taika Waititi, όπου ο ήρωας-παιδί συνειδητοποιεί πως ο πατέρας του απουσίαζε τόσο καιρό από το σπίτι, όχι γιατί ήταν ένδοξος ήρωας πολέμου ή διάσημος παίκτης ράγκμπι, αλλά ένας απλός μικροκακοποιός που βρισκότανε στη φυλακή. Αντίστοιχα, στο Αστόρια (2021), τη διπλωματική ταινία του Γαβριήλ Αθανασίου που συμμετείχε στο Medfilm Festival της Ρώμης, τέσσερις έφηβοι που γιορτάζουν το τέλος των πανελληνίων, αποφασίζουν, έχοντας πρώτα πιει, να πάρουν κρυφά ένα αμάξι από το συνεργείο του πατέρα ενός μέλους της παρέας. Η αίσθηση της απόλυτης ελευθερίας και των άπειρων προοπτικών που ξεδιπλώνονται όσο τα ντεσιμπέλ και η ταχύτητα ανεβαίνουν, θρυμματίζεται τη στιγμή που πατάνε με το αμάξι και παρατάνε έναν άτυχο περαστικό, μια πράξη που δεν θα τους οδηγήσει στη φυλακή (ένοχος κρίνεται ο ιδιοκτήτης του αυτοκινήτου), αλλά θα εξαλείψει αυτόματα κάθε ίχνος παιδικότητας και θα τους στοιχειώσει για τα επόμενα χρόνια.

  • 19 «Ταινίες τσέπης 2023…»

13H γείωση στην πραγματικότητα μπορεί, όμως, να επέλθει και με λιγότερο δραματικούς τρόπους, μέσα από τη συνειδητοποίηση του ανέφικτου των ονείρων, το γενναίο κοίταγμα στον καθρέφτη, τον αναπόφευκτο συμβιβασμό: στο Θερμοκήπιο (2023), την ταινία του Γιώργου Γεωργακόπουλου που απέσπασε το βραβείο ανδρικής ερμηνείας στο 46ο Φεστιβάλ Δράμας και ταξίδεψε σε διάφορα φεστιβάλ του εξωτερικού, ο Σάλι, ένας νεαρός αλβανικής καταγωγής που δουλεύει σε θερμοκήπια για να μαζέψει λεφτά και να δοκιμαστεί στην ακαδημία της Γιουβέντους, συνειδητοποιεί πως το ταλέντο του στο ποδόσφαιρο δεν είναι αρκετό για να του εξασφαλίσει μια θέση στο ιταλικό πρωτάθλημα, όπως τόσο περίτρανα υποστήριζε σε όλους. Βγαίνοντας από τη φούσκα του ονείρου του, αποφασίζει να προσαρμοστεί στο παρόν και να αναζητήσει τη χαρά σε πράγματα απλούστερα που μέχρι τώρα παραμέριζε: μια κυριακάτικη εκδρομή, μια ενδεχόμενη ρομαντική σχέση. Ανάλογη είναι και η περίπτωση της Ραδιοσυχνότητας Saturnight (2023), σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Λαουλάκου, η οποία και διακρίθηκε στον διαγωνισμό19 του περιοδικού Cinematek για ταινίες αποκλειστικά γυρισμένες στο κινητό. Σε μια δυστοπική Θεσσαλονίκη, ένας νεαρός υπάλληλος που είναι αναγκασμένος, από τη μέρα που έκλεισε τα 18, να δουλεύει κάθε Σαββατόβραδο σε μια απρόσωπη εταιρεία, αποφασίζει, ανήμερα των 25ων γενεθλίων του, να το σκάσει και, καταδιωκόμενος από δύο φύλακες, καταλήγει να αναζητά την «καρδιά» του μυθικού Σαββατόβραδου, για να αντικρίσει τελικά μια έρημη πόλη και να αποδεχτεί μια μελλοντική ζωή δίχως μεγάλες συγκινήσεις.

1. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο

1. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο

Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη

2. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight

2. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight

Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη

2) Καταπίεση - Απόδραση

14Η έλξη της βαρύτητας που ψαλιδίζει τα φτερά των πρωταγωνιστ(ρι)ών δεν περικλείεται μόνο σε αυτές τις ξαφνικές στιγμές συνειδητοποίησης, αλλά πολύ συχνά οφείλεται σε ένα μονιμότερο μαγνητικό πεδίο, ένα καταπιεστικό προβληματικό περιβάλλον που επηρεάζει καθοριστικά τη διαμόρφωσή τους και περιορίζει τις προοπτικές τους, είτε πρόκειται για το σπίτι δίχως γονική αγάπη στα 400 χτυπήματα (Les quatre cents coups, 1959) του Truffaut, είτε για το γκέτο του Λος Άντζελες και τον φαύλο κύκλο βίας και εγκληματικότητας στα Παιδιά της γειτονιάς (Βoyz n the Hood, 1991) του John Singleton.

  • 20 “The chaos she left behind…”
  • 21 «Δράμα 2022…».

15Στο Χάος που άφησε πίσω της (2023), τη διπλωματική ταινία του Νίκου Κολιούκου που βραβεύτηκε στο 46οΦεστιβάλ Δράμας και ταξίδεψε μέχρι τις Κάννες20, η Άννα μελετά σκληρά για τις εξετάσεις πιάνου που θα της δώσουν την ευκαιρία να σπουδάσει σε μια μουσική σχολή στο Παρίσι, καλούμενη ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει καθημερινά τον αλκοολικό πατέρα της. Ο τελευταίος, την κρίσιμη νύχτα πριν τις εξετάσεις, πέφτει αναίσθητος έξω από ένα μπαρ, αναγκάζοντας την Μαρία να τον μαζέψει και να τον συνοδεύσει στο νοσοκομείο, με αποτέλεσμα να καθυστερήσει και να αποτύχει, τελικά, στις εξετάσεις. Μια παρόμοια συνθήκη περιγράφεται και στα Τσουλάκια (2022) της Δέσποινας Μαυρίδου, την κατά κοινή ομολογία «αποκάλυψη» του 45ου Φεστιβάλ Δράμας21. Εδώ, η Θέμη καλείται να ξεπληρώσει τα χρέη του πατέρα της, έχοντας ταυτόχρονα να συντηρεί τη μικρότερη και πλήρως αποσυνδεδεμένη από τον έξω κόσμο αδελφή της, τη Μάτι, που περνά όλη τη μέρα στο σπίτι ακούγοντας ποπ τραγούδια και κλαίγοντας με σαπουνόπερες (βλ. εικόνα 3). Το βάρος της καθημερινότητας πέφτει αφόρητο και στις πλάτες του Σάλι στο Θερμοκήπιο: προκειμένου να μαζέψει τα απαραίτητα χρήματα για να δοκιμαστεί στις ακαδημίες της Γιουβέντους, τα πρωινά, έχοντας παρατήσει το σχολείο, δουλεύει σε θερμοκήπια, τα απογεύματα πηγαίνει για προπονήσεις με την τοπική ομάδα, ενώ το βράδυ, γυρνώντας εξαντλημένος στο –δίχως γονείς– σπίτι του, προσπαθεί να κοιμηθεί αγνοώντας τον αδερφό και την παρέα του, τη δυνατή μουσική, τα ναρκωτικά.

  • 22 Fox, 2017, σ. 8-9.

16O εγκλεισμός στην ασφυκτική πραγματικότητα τροφοδοτεί ταυτόχρονα τα όνειρα για απόδραση, η οποία, μάλιστα, θεματοποιείται συχνά μέσα από τη συμβολική λειτουργία συγκεκριμένων αντικειμένων22. Όπως ακριβώς στα 400 χτυπήματα του Truffaut, τα βιβλία αλλά και η εικόνα του Balzac στο Θερμοκήπιο συνιστούν τη μόνη διέξοδο του πρωταγωνιστή, η αφίσα του εμβληματικού αρχηγού της Γιουβέντους, Alessandro Del Piero, υπενθυμίζει διαρκώς στον Σάλι τον στόχο του και τον παρακινεί να συνεχίσει παρά τα πολλαπλά εμπόδια, ενώ, ταυτόχρονα, στο τέλος της ταινίας, το κλείσιμο της πόρτας, πάνω στην οποία είναι κολλημένη η αφίσα, δηλώνει εύγλωττα το τέλος της ονειροπόλησης (βλ. εικόνα 4). Αυτή η σχέση έλξης και άπωσης βρίσκει την παραδειγματική της έκφραση στο Χάος που άφησε πίσω της, μέσα από την παρτιτούρα της Pathétique και τις ριζικά διαφορετικές αναγνώσεις της από τους δύο χαρακτήρες: για τον αλκοολικό πατέρα, το βιβλίο μουσικής διαβάζεται ως pathetic, η αξιολύπητη, δηλαδή, προσπάθεια της κόρης του να αφήσει απλώς «τον μπαμπάκα της στους πέντε δρόμους». Για την Άννα, δηλώνει το πάθος, το κυνήγι του ονείρου και την υπέρβαση της οποιασδήποτε δυσκολίας.

3. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια

3. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

4. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο

4. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο

Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη

3) Αμφιταλάντευση

17Δεν είναι, όμως, όλες οι ηρωίδες τόσο κατασταλαγμένες και στοχοπροσηλωμένες όπως η Άννα. Ορισμένες φορές βρίσκονται σε δίλημμα και καλούνται να πάρουν μια σημαντική απόφαση που θα καθορίσει το μέλλον τους εντός, συχνά, μιας ασφυκτικής προθεσμίας. Στα Νεανικά συνθήματα του George Lucas, παρακολουθούμε την τελευταία νύχτα των καλοκαιρινών διακοπών, όπου ο Κερτ, απόφοιτος λυκείου, έχοντας εξασφαλίσει υποτροφία για το κολέγιο, αμφιταλαντεύεται ως προς το αν θα πάρει το επόμενο πρωί την πτήση ή αν θα παραμείνει στη μικρή του πόλη. Παρόμοια, στα Κακά παιδιά με ονόματα αγίων (2023), την ταινία της Βίκυς Αναστασιάδου που προβλήθηκε, μεταξύ άλλων, στο 46ο Φεστιβάλ Δράμας, παρακολουθούμε την τελευταία ανέμελη μέρα των καλοκαιρινών διακοπών του Αλέξη, ενός εφήβου με την παρέα του, πριν φύγει στο εξωτερικό για να εργαστεί με τον αυταρχικό πατριό του, ο οποίος, όπως ανακαλύπτουμε σταδιακά στη διάρκεια αυτής της ημέρας, κακοποιεί σωματικά τον Αλέξη. Λίγο πριν το ξημέρωμα, ο πρωταγωνιστής, με την παρότρυνση των φίλων του, ορθώνει για πρώτη φορά ανάστημα και εξωτερικεύει βίαια τα καταπιεσμένα του αισθήματα, βανδαλίζοντας μαζί με την παρέα το αμάξι του πατριού του (βλ. εικόνα 5).

18Η συγκεκριμένη εκδοχή της ενηλικίωσης δεν εξαντλείται στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης απόφασης που χρειάζεται να ληφθεί εντός μιας συγκεκριμένης προθεσμίας, αλλά αποτυπώνει την κομβική απόληξη μιας ευρύτερης, χρόνιας σχάσης του εαυτού ανάμεσα σε δύο ταυτότητες. Στο Αστόρια, τα τέσσερα μέλη της παρέας ζουν για τρία ολόκληρα χρόνια κάτω από το αφόρητο βάρος της πράξης τους που στοίχισε τον θάνατο ενός άτυχου περαστικού και τη φυλάκιση ενός αθώου, αμφιταλαντευόμενα ανάμεσα στη συνέχιση μιας ελεύθερης, αλλά ενοχικής ζωής και στην αποκάλυψη του μυστικού που συνεπάγεται μεν την καταδίκη, αλλά, ταυτόχρονα, και την εσωτερική ανακούφιση και επούλωση των ρηγμάτων στη μεταξύ τους σχέση. Το θέμα της διπλής ταυτότητας και της χρόνιας απόκρυψης μιας σημαντικής πτυχής του εαυτού διερευνάται και στο Ποπ (2024) της Λίνας Κουντούρα, το οποίο και απέσπασε το βραβείο Καλύτερης Σπουδαστικής Ταινίας και Σκηνογραφίας στο 47ο Φεστιβάλ Δράμας. Η Βάσια, η μια εκ των τριών φίλων που σχεδιάζουν να λύσουν τα οικονομικά τους προβλήματα κλέβοντας ένα καφέ, εναλλάσσεται ανάμεσα στον φορτικό ρόλο της καλής κόρης και φοιτήτριας ιατρικής και στην πραγματική κλίση της ως επίδοξης καλλιτέχνιδας, ανάμεσα στον μόνιμο φόβο για την αντίδραση του πατέρα-γιατρού και της βαθιάς ανάγκης για προσωπική έκφραση και δημιουργία. Η διττότητα αυτή αποτυπώνεται εύγλωττα μέσα από την παιγνιώδη αμφισημία των λέξεων και των εικόνων: το «εργαστήριο» που αναφέρει η Βάσια στον πατέρα της δεν σχετίζεται με την ιατρική σχολή, αλλά με τα μαθήματαζωγραφικής και η κόκκινη πιτσιλιά στο πρόσωπό της δεν είναι αίμα, αλλά μπογιά (βλ. εικόνα 6): η ντόκτορ Τζέκιλ δεν είναι, τελικά, παρά μια φανταστική περσόνα που η κυρία Χάιντ πλάθει ενώπιον του πατέρα της.

5. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων

5. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

6. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

6. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

4) Αποπροσανατολισμός

19Πηγαίνοντας, τέλος, ένα βήμα παραπέρα, ορισμένες αφηγήσεις απεικονίζουν τους ήρωες σε μια συνθήκη πλήρους αποπροσανατολισμού: η δοκιμασία των πρωταγωνιστ(ρι)ών δεν συνίσταται εδώ στη δυσκολία τους να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο σαφώς καθορισμένα μονοπάτια, αλλά στην ολοκληρωτική τους αδυναμία να βρουν το νόημα σε οποιαδήποτε πιθανή προοπτική και μελλοντική εκδοχή του εαυτού τους. Εμβληματική, ως προς αυτήν την άποψη, είναι η περίπτωση του Πρωτάρη, όπου ο Dustin Hoffmann υποδύεται έναν 21χρονο απόφοιτο κολεγίου που, παρά τις παρακινήσεις των γονιών του, περνά τη μια βδομάδα μετά την άλλη στην πισίνα του σπιτιού χωρίς να κάνει απολύτως τίποτα: «Just drifting here in the pool».

20Από τη βαθιά νωθρότητα του Hoffman που επιπλέει πάνω στο θαλάσσιο στρώμα θα μπορούσε να περάσει κανείς με ένα cutστο απλανές βλέμμα της Σοφίας που αιωρείται πάνω σε ένα μηχάνημα στο λούνα παρκ (βλ. εικόνα 7), μιας εκ των τριών ηρωίδων της βραβευμένης ανθολογίας της Αριάδνης Αγγελικής Θυφρονίτου Λήτου, με τον χαρακτηριστικό τίτλο Άντε ντε (2021). Αδυνατώντας για καιρό να αποφασίσει τι θα κάνει στο μέλλον, η Σοφία δεν μπορεί να συμμεριστεί τη χαρά των φίλων και συγγενών της όταν μαθαίνει πως, με πρωτοβουλία της αδερφής της, έγινε δεκτή σε ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα στο Λονδίνο. Το αφηρημένο μυαλό της διαγράφει τις ίδιες κυκλικές κινήσεις με το μηχάνημα στο οποίο είναι ανεβασμένη, την ίδια ώρα που τα συγχαρητήρια μηνύματα κατακλύζουν απειλητικά και καταπίνουν την οθόνη και την ηρωίδα (βλ. εικόνα 8). Η πίεση αυτή θεματοποιείται ακόμα πιο ρητά στο κάλεσμα της αδερφής της για άμεση ενεργοποίηση και αναπλήρωση του χαμένου χρόνου, κάλεσμα στο οποίο η Σοφία απαντά με μια ατάκα που τίθεται ως tagline της ταινίας και συνοψίζει γενικότερα το αίσθημα αποπροσανατολισμού στις αφηγήσεις ενηλικίωσης: «Θα είμαι έτοιμη όταν θα είμαι έτοιμη. Και αυτό είναι οκ.»

21Η υπαρξιακή σύγχυση προσλαμβάνει ορισμένες φορές έναν πιο απτό και έντονο χαρακτήρα, ως απουσία διεξόδου ή πτώση στο κενό.

7. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε

7. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

8. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε

8. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

9. Λίνα Κουτσουρά, Ποπ

9. Λίνα Κουτσουρά, Ποπ

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

  • 23 «Ο άνθρωπος που πέφτει, δεν έχει το δικαίωμα ούτε να νιώσει, ούτε καν ν’ ακούσει πως σκάει στον πάτ (...)

22Στη Ραδιοσυχνότητα Saturnight, ο σαφής στόχος του ήρωα να ξεφύγει από τους φύλακες και η βαθιά επιθυμία του να ανακαλύψει την «καρδιά» του Σαββατόβραδου σταδιακά εξασθενεί και τελικά σβήνει μέσα στο αδιέξοδο στενό που ο ίδιος εγκλωβίζεται για να παραδοθεί άνευ όρων στους φύλακες. Σε μια αντίστοιχη συνθήκη βρίσκεται η ηρωίδα-αφηγήτρια στο Ποπ, η οποία, επιστρέφοντας από το πρόγραμμα Εράσμους της στη Νορβηγία, συνειδητοποιεί πως η ζωή της έχει αποσταθεροποιηθεί, οι κολλητές της την αγνοούν, ενώ το τεστ εγκυμοσύνης που κάνει βγαίνει θετικό. Οι ανέμελες, εναέριες περιφορές της Σοφίας στο λούνα παρκ δίνουν εδώ τη θέση τους σε μια ιλιγγιώδη βουτιά στο κενό (βλ. εικόνα 9), και η ηρωίδα γίνεται, ως μετενσάρκωση του Χόλντεν Κόλφιντ στο μυθιστόρημα Στη σίκαλη, στα στάχια, ο πιάστης…, «ο άνθρωπος που […] απλώς πέφτει, πέφτει, πέφτει…»23.

23Το coming of age ως μέσο επαναπροσέγγισης της πόλης

24Όλες οι παραπάνω όψεις της διαδικασίας της ενηλικίωσης δεν μας αφορούν μόνο ως προς τον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζονται συγκεκριμένα στα ιδιαίτερα δεδομένα της Θεσσαλονίκης και την προσωπική ματιά των νεαρών δημιουργών της, αλλά και ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα συστατικά στοιχεία του είδους του coming of age μπορούν δυνητικά να αναδιαμορφώσουν την αλληλεπίδρασή μας με την πόλη και τους χώρους στους οποίους κινούμαστε καθημερινά.

25Σε ένα πρώτο επίπεδο, η σχέση έντασης ανάμεσα στην παιδική και την ενήλικη θέαση μεταφράζεται οπτικά μέσα από την αναπαράσταση μικρών περιθωριακών εστιών καταφυγής, ονειροπόλησης και αντίστασης απέναντι σε έναν ομοιογενή, σοβαρό, ορθολογικό, ενήλικο κόσμο, όπως: ->η απομονωμένη έπαυλη στον Επαναστάτη χωρίς αιτία, όπου ο Τζιμ, η κοπέλα και ο φίλος του καταφεύγουν για να κατασκευάσουν, για μια νύχτα, τη δικιά τους εκδοχή της οικίας και της οικογένειας, ->το ορμητήριο των κακών παιδιών την τελευταία μέρα των διακοπών τους (βλ. εικόνα 10), ->το θερμοκήπιο, όπου ο Σάλι δουλεύει, καλλιεργώντας, μαζί με τις ντομάτες, και τα όνειρά του για μια λαμπρή ποδοσφαιρική καριέρα, ->το γεμάτο γκλίτερ και χρώματα σπιτικό της Θέμης και της Μάτι, όπου η ζωή μπορεί για λίγο ακόμα να κυλά ως σαπουνόπερα (βλ. εικόνα 11), ->το ωδείο, όπου η Άννα μπορεί για λίγες ώρες να παίζει σε ένα κανονικό πιάνο και όχι σε αρμόνιο με ακουστικά και να ονειρεύεται μια άλλη ζωή στο Παρίσι, ->οι τουαλέτες της εταιρείας, όπου ο νεαρός υπάλληλος ακούει μέσω ασυρμάτου το τραγούδι της μυστηριώδους κοπέλας της Άλλης Πλευράς και πλάθει νοερά την εικόνα του Σαββατόβραδου.

2610. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

11. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια

11. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

27Πέρα, όμως, από τη διαμόρφωση μικρών τεχνητών παραδείσων με ημερομηνία λήξης, το coming of age λειτουργεί, παράλληλα, ως μια εναλλακτική δυνατότητα αλληλεπίδρασης του ατόμου με την πόλη, μια λοξή οπτική γωνία μέσω της οποίας κτίρια, δρόμοι και άλλοι αστικοί χώροι χάνουν την καθιερωμένη τους όψη και λειτουργία, για να προσλάβουν μια νέα, απροσδόκητη διάσταση. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Godard, ο οποίος στο Μια ξεχωριστή συμμορία (Bande à part, 1964) μετέτρεψε το Λούβρο σε έναν στίβο που οι ήρωες διασχίζουν τρέχοντας μέσα σε 9 λεπτά και 43 δευτερόλεπτα, στη Ραδιοσυχνότητα Saturnight ο Λαουλάκος συγκολλά ετερόκλητα στοιχεία της πόλης (μια πολυκατοικία στην Ηρακλέως Βασιλείου, τον χώρο των υπολογιστών της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Α.Π.Θ., τις τουαλέτες του Πανεπιστημίου Μακεδονίας), για να συνθέσει τη δυστοπική Εταιρεία (βλ. εικόνα 12) και, αντίστοιχα, στο Ποπ, η Κουντουρά μετατρέπει τις τηλεφωνικές γραμμές σε μουσικές χορδές (βλ. εικόνα 13), ενώ, μέσα από την τεχνική του backprojection, προσδίδει στις γειτονιές της Θεσσαλονίκης μιαν αύρα παιδικότητας, φρεσκάδας και νοσταλγίας των αμερικανικών ταινιών της δεκαετίας του1950 (βλ. εικόνα 14).

12. Μιχαήλ Λαουλάκης Ραδιοσυχνότητα Saturnight

12. Μιχαήλ Λαουλάκης Ραδιοσυχνότητα Saturnight

Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη

13-14. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

13-14. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια

  • 24 Mennel, 2019, σ. 19-34.

28Στο ίδιο πλαίσιο, τέλος, εντάσσεται και η ανανεωμένη εκδοχή του λογοτεχνικού φλανέρ που κατέχει κεντρική θέση γενικότερα στις ταινίες ενηλικίωσης:24 εδώ οι ήρωες και οι ηρωίδες δεν περιπλανιούνται απλώς στην πόλη, αλλά την ρουφάνε ως το μεδούλι, δεν περπατάνε, αλλά τρέχουν, χορεύουν, χτυπιούνται, εκτονώνονται, όπως ο Denis Lavant στo περίφημo τράβελινγκ από το Κακό Αίμα (Mauvais Sang, 1986) του Leos Carax που θα αναβιώσει και η Greta Gerwig στο Φράνσες Χα (Frances Ha, 2012). Με τον ίδιο τρόπο, ο νεαρός υπάλληλος τρέχει σε μια δυστοπική Θεσσαλονίκη για να προλάβει να βρει την καρδιά του Σαββατόβραδου πριν τον πιάσουν οι διώκτες του (Ραδιοσυχνότητα Saturnight), η Άννα τρέχει για να μαζέψει τον αναίσθητο πατέρα της από τον δρόμο, λίγες ώρες πριν τις καθοριστικές εξετάσεις (To χάος που άφησε πίσω της), τα κακά παιδιά τρέχουν για να απολαύσουν την τελευταία ξέγνοιαστη μέρα του καλοκαιριού υπό τη σκιά του κακοποιητικού πατριού (Κακά παιδιά με ονόματα αγίων), η παρέα των φίλων που μόλις τέλειωσε τις Πανελλήνιες τρέχουν με το αμάξι για να γευτούν την ελευθερία, λίγες στιγμές πριν πατήσουν τον άτυχο άνδρα (Αστόρια), ο Σάλι τρέχει με τη μηχανή του για να προλάβει το λεωφορείο της εκδρομής και, μαζί με αυτό, όσα μέχρι τώρα στερήθηκε (Θερμοκήπιο), οι τρεις φίλες τρέχουν ανεβασμένες πάνω στο ίδιο ποδήλατο μετά την «πιο πετυχημένη ληστεία στον κόσμο» (Ποπ). Κινούμενοι/-ες, οι ήρωες/-ίδες κινούν μαζί τους και την κάμερα, θολώνουν την οθόνη, μεταμορφώνουν τους δρόμους, τα κτίρια, το τοπίο γύρω τους: καθώς τα παιδιά του άστεως ενηλικιώνονται, η μητέρα-πόλη γίνεται ξανά παιδί.

15. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight

15. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight

Με άδεια από τον σκηνοθέτη

16. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων

16. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων

Με άδεια από τη σκηνοθέτρια

17. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

17. Λίνα Κουντουρά, Ποπ

Με άδεια από τη σκηνοθέτρια

29Η προτεινόμενη σύνδεση του coming of age με το αίτημα για μια εναλλακτική, «εφηβική» προσέγγιση της πόλης αναδεικνύει πως το ταξίδι ενηλικίωσης δεν είναι γραμμικό, μονοδιάστατο ούτε έχει τον ίδιο πάντα προορισμό. Η κατάκτηση της ωριμότητας δεν συνεπάγεται αυτόματα και την απόρριψη των ονείρων και των αγώνων, του παιδικού βλέμματος και τoυ πάθους για ζωή, όπως απέδειξαν με το παράδειγμα τους όχι μόνο οι ήρωες και οι ηρωίδες των εξεταζόμενων ταινιών, αλλά και οι ίδιες/-οι οι δημιουργοί τους. Υπό αυτήν την έννοια, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως, αν, το 1945, στην ταινία-ορόσημο του γαλλικού ποιητικού ρεαλισμού, ο Marcel Carné και ο Jacques Prévert μάς σύστησαν το Παρίσι της δεκαετίας του 1820 ως τον κόσμο των ‘Εnfants du paradis, την τελευταία πενταετία, μια ομάδα νεαρών μικρομηκάδων με κοινά βιώματα και διαφορετικές μα εντέλει συγκλίνουσες οπτικές συνεχίζουν, μέσα από χαμηλόφωνες ιστορίες ενηλικίωσης, να μεταπλάθουν τη Θεσσαλονίκη του 2020 ως την πόλη των παιδιών που καλούνται, μεγαλώνοντας, να ανασυνθέσουν όψεις και θραύσματα του χαμένου παράδεισου.

Haut de page

Bibliographie

Φιλμογραφία

Αθανασιου Γαβριήλ - Athanasiou Gabriel, 2021, Αστόρια [Astoria].

Αναστασιαδου Βίκυ - Anastasiou Viki, 2023, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων [Mauvais garçons aux noms de saints].

Γεωργακοπουλος Γιώργος - Georgakopoulos Giorgos, 2023, Θερμοκήπιο [Serre].

Θυφρονιτου Λητου Αριάδνη - Αγγελική - Thyronitou Litou Ariadni-Angeliki] 2021, Άντε ντε [Allez, va].

Κολιουκος Νίκος - Kolioukos Nikos, 2023, Το χάος που άφησε πίσω της [Le chaos quelle a laissé derrière elle].

Κουντουρα Λίνα - Koudoura Lina, 2024, Ποπ [Pop].

Λαουλακος Μιχαήλ - Laoulakos Michail], 2023, Ραδιοσυχνότητα: Saturnight [Fréquence : Saturnight].

Μαυριδου Δέσποινα - Mavridou Despina], 2022, Τσουλάκια [Chiennes].

Βιβλία, Ηλεκτρονικές πηγές

Bakhtin Mikhail, 2014, Δοκίμια ποιητικής [Essais de poétique], μτφρ/trad: Πινακουλας Γιώργος [Pinakoulas Giorgos], Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héracleion] 268 σ.

Βαrber Stephen, 2002, Projected Cities: Cinema and Urban Space, Reaktion Books, London, 224 p.

Considine David M., 1985, The Cinema of Adolescence, McFarland, Jefferson, North Carolina, 296 p.

Δημοτροπουλος Θοδωρής - Dimopoulos Thodoris, 16/07/2023, «Τσουλάκια: Πώς μια σπουδαστική έγινε μια από τις κορυφαίες ελληνικές ταινίες της χρονιάς» [Chiennes : comment un film étudiant est devenu l’un des films grecs principaux de l’année], News 24/7.gr, URL: https://www.news247.gr/magazine/tsoulakia-pos-mia-spoudastiki-egine-mia-apo-tis-korifaies-ellinikes-tainies-tis-xronias/ (ανακτήθηκε στις 25/04/2025- consulté le 25/04/2025).

Fox Alistair, 2017, Coming-of-Age Cinema in New Zealand. Genre, Gender and Adaptation, Edinburgh University Press, Edinburgh, 512 p.

Howells Richard, 2006, «Louis Le Prince: Τhe Βody of Εvidence», Screen, τχ. 47, τ. 1, p. 179-200, URL: <https://doi.org/10.1093/screen/hjl015> (ανακτήθηκε στις 24/04/2025 - consulté le 24/04/2025).

Καλεα Βασιλική [Kalea Vasiliki], 2022, Το σινεμά της κρίσης: ελληνικές ταινίες ενηλικίωσης, 2010-2017: Από την αναπαράσταση του «τραύματος» στις πολιτικές του βίου [Le cinéma de la crise : films grecs du passage à l’âge adulte, 2010-2017], Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης [Thèse de doctorat non publiée, Université Aristote de Thessalonique], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], URL: https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/52191 (ανακτήθηκε στις 25/04/2025- consulté le 25/04/2025).

Καυκαλας Γρηγόρης - Kavkalas Grigoris, Λαμπριανιδης Λόης - Lamprianis Loïs & Παπαμιχος Νίκος - Papamichos Nikos (επιμ./dir), 2008, Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο: Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών [Thessalonique à la frontière : la ville comme processus de changement], Κριτική [Kritiki], Αθήνα [Athènes], 712 σ.

Kolioukos Νikos [Kolioukos Nikos], “Τhe chaos she left behind”, Festival de Cannes, <https://www.festival-cannes.com/en/f/the-chaos-she-left-behind/> (ανακτήθηκε στις 10/05/2025, consulté le 10/05/2025).

Kρανακης Μανώλης - Kranakis Manolis, 12/09/2022, Flix.gr, «Δράμα 2022 | ΤαΤσουλάκιατης Δέσποινας Μαυρίδου ήταν η ανακάλυψη του Φεστιβάλ» [les “Chiennes” de Despina Mavridou a été la découverte du festival], URL: https://flix.gr/articles/drama-ffest-2022-hussies-interview.html (ανακτήθηκε στις 25/04/2025 - consulté le 25/04/2025).

Mennel Barbara, 2019, Cities and Cinema, Routledge, New York-London, 250 p.

Minden Michael, 1997, The German Bildungsroman: Incest and Inheritance, Cambridge University Press, Cambridge, 304 p.

Neupert Richard, 2007, A History of the French New Wave, University of Winsconsin Press, Madison, Wisconsin, 376 p.

«Πανόραμα ταινιών τμήματος κινηματογράφου ΑΠΘ», [Panorama des films du département cinema de l’APTH] sur <https://linktr.ee/panorama_authfilmschool> (ανακτήθηκε στις 10/05/2025 - consulté le 10/05/2025).

Salinger J. D., 2014, Στη σίκαλη, στα στάχια, ο πιάστης [Dans le seigle, dans les épis, l’arracheur], μτφρ./trad. Μaστορακη Τζένη - Mastoraki Jenny, Γράμματα, [Grammata] Αθήνα [Athènes].

Sandercock Leonie, 2004, Cosmopolis II: Mongrel Cities of the 21st Century, Continuum, London, 288 p.

Selbo Jule, 2014, Film Genre for the Screenwriter, Routledge, New York - London, 340 p.

Shary Timothy, 2005, Teen Movies. American Youth on Screen, Wallflower Press, London - New York, 144 p.

«Ταινίες τσέπης 2023 - Διαγωνιστικό», 2023, [Courts-métrages festival, 2023] Κανάλι του Cinematek in Youtube.com, <https://www.youtube.com/playlist?list=PLvwHbwgWleemaRzDbQemujlFGDxK3eOEo> (ανακτήθηκε στις 10/05/2025 - consulté le 10/05/2025).

Truffaut François, 1975, Les films de ma vie, Flammarion, Paris, 368 p.

Weihsmann Helmut, 1997, “The City in Twilight: Charting the Genre of the ‘City Film’ 1900-1930”, in Penz François, Thomas Maureen (επιμ./dir.), Cinema & Architecture: Méliès, Mallet-Stevens, Multimedia, British Film Institute, London, 223 p.

Haut de page

Notes

1 Αν και λιγότερο γνωστός, ο Louis Le Prince προηγείται χρονικά των αδελφών Lumière στη δημιουργία ταινιών. Πιο αναλυτικά ως προς τη θέση και τη συμβολή του στη γέννηση του κινηματογράφου, βλ.: Howells, 2006.

2 Για την αποτύπωση του μεταβαλλόμενου αστικού τοπίου ως συστατικού χαρακτηριστικού της πρώιμης περιόδου του κινηματογράφου, βλ.: Barber, 2002 και Mennel, 2019.

3 Ευχαριστώ θερμά το Πανόραμα Ταινιών Τμήματος Κινηματογράφου Α.Π.Θ. και –ειδικότερα– τον προπτυχιακό φοιτητή του τμήματος, Θανάση Λαγάνη, για την πολύτιμη βοήθεια και καθοδήγηση, καθώς και όλες/-ους τις/τους δημιουργούς για την ευγενική παραχώρηση της άδειας χρήσης εικόνων από τις ταινίες τους. Για την ιστοσελίδα του, βλ.: «Πανόραμα ταινιών τμήματος κινηματογράφου ΑΠΘ».

4 Weihsmann, 1997.

5 Για τον μεταιχμιακό αυτό χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης, βλ. ενδεικτικά: Καυκαλάς, Λαμπριανίδης & Παπαμίχος, 2008.

6 Ό.π. 2008, σ. 71.

7 Η Sandercock ορίζει την υβριδική πόλη ως τη «νέα αστική συνθήκη, όπου κυριαρχούν η διαφορά, η ετερότητα, ο κατακερματισμός, ο θρυμματισμός, η πολλαπλότητα, η ετερογένεια, η ποικιλομορφία και η πολυφωνία».: Βλ.: Sandercock, 2003, σ. 1.

8 Για την πολιτική λειτουργία και την κριτική αποτύπωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας στις ταινίες ενηλικίωσης, βλ.: Καλέα,2022.

9 Βλ. ενδεικτικά: Swales, 1976, σ. 9-37. Στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο εντάσσει την ανάδυση του Bildungsroman και ο Moretti, εστιάζοντας στη διαμόρφωση μιας νεοτερικής αντίληψης περί νεότητας, και, ταυτόχρονα, μιας νεανικής εκδοχής της νεοτερικότητας ως μιας διαδικασίας αέναης κινητικότητας, γεμάτης από «μεγάλες προσδοκίες» και «χαμένες ψευδαισθήσεις». Βλ.: Moretti, 1987, σ. 5.

10 Selbo, 2014, σ. 289.

11 Η αποτυχία αναγνωρίζεται από τον Mindenως ο πλέον καθοριστικός παράγοντας διαμόρφωσης του ατόμου στο Bildungsroman, αλλά και ο κινητήριος μοχλός της αφήγησης. Bλ.: Minden, 1991, σ. 14.

12 Ενδεικτική, σε αυτό το πλαίσιο, είναι η παρατήρηση του Bakhtin πως ο χαρακτήρας δεν αποτελεί μια έτοιμη κατασκευή, όπως συμβαίνει σε άλλες αφηγήσεις, αλλά μια δυναμική διαδικασία εξέλιξης. Βλ.: Bakhtin, 2014.

13 Selbo, 2014, σ. 291.

14 Considine, 1985, σ. 1-11.

15 Shary, 2005. Ανάμεσα στις teen movies της δεκαετίας του ’50, ο Shary ξεχωρίζει τον Επαναστάτη χωρίς αιτία (Rebel without a Cause, 1955) που, χάρη στη σκηνοθεσία του Nicholas Ray και την εμβληματική ερμηνεία του James Dean, καταφέρνει, σε μεγάλο βαθμό, να υπερβεί τα στερεότυπα και τον διδακτισμό και να παρουσιάσει μια πιο ειλικρινή και σύνθετη αποτύπωση του εφηβικού ψυχισμού. Bλ.: Shary, 2005, σ. 21-23.

16 Για τις βασικές τάσεις και εκπροσώπους του κινήματος, βλ. ενδεικτικά: Neupert, 2007.

17 Fox, 2017, σ. 6-9.

18 Truffaut, 1975, όπως αναφέρεται και στο Fox, 2017, σ. 6-7 (η μετάφραση δική μου).

19 «Ταινίες τσέπης 2023…»

20 “The chaos she left behind…”

21 «Δράμα 2022…».

22 Fox, 2017, σ. 8-9.

23 «Ο άνθρωπος που πέφτει, δεν έχει το δικαίωμα ούτε να νιώσει, ούτε καν ν’ ακούσει πως σκάει στον πάτο. Απλώς πέφτει, πέφτει, πέφτει… Η όλη διαδικασία είναι ειδικά μελετημένη γι’ ανθρώπους που, κάποια στιγμή στη ζωή τους, ζήτησαν κάτι, αλλά ο περίγυρός τους δεν μπορούσε να τους το προσφέρει. Ή πίστεψαν πως ο περίγυρός τους δεν μπορούσε να τους το προσφέρει. Κι έτσι έπαψαν να το αναζητούν. Παραιτήθηκαν, πριν καν αρχίσουν». Βλ.: Salinger, 2014, σ. 239.

24 Mennel, 2019, σ. 19-34.

Haut de page

Table des illustrations

Titre 1. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο
Crédits Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 50k
Titre 2. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight
Crédits Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-2.png
Fichier image/png, 301k
Titre 3. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 58k
Titre 4. Γιώργος Γεωργακόπουλος, Θερμοκήπιο
Crédits Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-4.png
Fichier image/png, 218k
Titre 5. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-5.png
Fichier image/png, 325k
Titre 6. Λίνα Κουντουρά, Ποπ
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-6.png
Fichier image/png, 151k
Titre 7. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-7.png
Fichier image/png, 308k
Titre 8. Αριάδνη Αγγελική Θυφρονίτου Λήτου, Άντε ντε
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-8.png
Fichier image/png, 315k
Titre 9. Λίνα Κουτσουρά, Ποπ
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-9.png
Fichier image/png, 265k
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-10.png
Fichier image/png, 393k
Titre 11. Δέσποινα Μαυρίδου, Τσουλάκια
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-11.jpg
Fichier image/jpeg, 48k
Titre 12. Μιχαήλ Λαουλάκης Ραδιοσυχνότητα Saturnight
Crédits Με άδεια χρήσης από τον σκηνοθέτη
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-12.png
Fichier image/png, 265k
Titre 13-14. Λίνα Κουντουρά, Ποπ
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-13.png
Fichier image/png, 206k
Crédits Με άδεια χρήσης από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-14.png
Fichier image/png, 439k
Titre 15. Μιχαήλ Λαουλάκος, Ραδιοσυχνότητα Saturnight
Crédits Με άδεια από τον σκηνοθέτη
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-15.png
Fichier image/png, 289k
Titre 16. Βίκυ Αναστασιάδου, Κακά παιδιά με ονόματα αγίων
Crédits Με άδεια από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-16.png
Fichier image/png, 568k
Titre 17. Λίνα Κουντουρά, Ποπ
Crédits Με άδεια από τη σκηνοθέτρια
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/27732/img-17.png
Fichier image/png, 263k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Ioannis Marcopoulos, « Les enfants du paradis perdu : Ταινίες ενηλικίωσης νέων κινηματογραφιστ(ρι)ών της Θεσσαλονίκης (2020-2024) »Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 19 décembre 2025, consulté le 24 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/27732 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15f5w

Haut de page

Auteur

Ioannis Marcopoulos

Université Aristote de Thessalonique

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search