Navigation – Plan du site

AccueilNumérosHors SérieThessalonique dans les arts : thé...Μάρτη στη Θεσσαλονίκη, καλοκαίρι ...

Thessalonique dans les arts : théâtre, musique, cinéma, littérature

Μάρτη στη Θεσσαλονίκη, καλοκαίρι στο Ντεπώ…: Η μορφή και ο ρόλος της Θεσσαλονίκης στην έντεχνη στιχουργία

« Mars à Thessalonique, l’été à Dépôt... » : la forme et le rôle de Thessalonique dans la poésie mise en musique
“March in Thessaloniki, summer in Depot...”: the form and the role of Thessaloniki in art lyrics”
Thanos Giannoudis

Résumés

Dans le domaine littéraire et poétique, la ville de Thessalonique a été largement entourée de brume et de l'arrière-plan d'un mythe encapsulé par son histoire palimpseste et son passé multiethnique. Et son image et sa présence dans la chanson populaire mettent fondamentalement l'accent sur certaines formes prêtes à l'emploi et certains motifs délimités, en insistant sur les axes préfabriqués de la fête, de la folklorisation pure, de la vie authentique et - surtout - sur le contraste avec la ville d'Athènes, son centre d'intérêt et sa perception dominante. Cet article vise à élargir ce spectre étroit, en mettant en lumière la forme et le rôle joué par la ville de Thessalonique dans l'art lyrique (qui est organiquement équilibré entre le chant folklorique pur et la poésie mise en musique) et en retraçant, en même temps, l'identité et les résonances lyriques de la ville à une époque de transition, de migration, de reconstruction rapide et, en fin de compte, d'un changement de paradigme évident.

Haut de page

Texte intégral

1Η εποχή μας αρέσκεται πολύ στις συζητήσεις περί ρευστών ταυτοτήτων, αενάως μεταβαλλόμενων συνθηκών, καθώς και στη διαλεκτική περί σωμάτων και τοποθεσιών υπό το κράτος μιας διαρκούς μετάβασης και υπό το πρίσμα μιας ασαφούς «συμπεριληπτικότητας». Αυτή ακριβώς, όμως, η περιγραφή λειτουργεί εντέλει λιγότερο ως μια αντικειμενική καταγραφή του επιστητού και περισσότερο δρα εν είδει αυτοεκπληρούμενης προφητείας, σαν ένα, δηλαδή, προκατασκευασμένο και έτοιμο αφήγημα που θα εγγράψει ετεροβαρείς και ανισομερείς αφηγήσεις επάνω στον ίδιο επιφανειακό άξονα αναφοράς, απαλλάσσοντας, έτσι, τον ερευνητή από το βάρος της δόμησης ενός σχήματος που διέπεται έστω και από μια στοιχειώδη συνεκτική αφήγηση. Από την ιδιότυπη αυτή «μανιέρα» φαίνεται πως δεν έχει ξεφύγει ούτε η περί των πόλεων ερευνητική συζήτηση που συνήθως καταλήγει να φωτίζει αποσπασματικά το παρελθόν τους, να κρίνει διαφορετικής κοσμοαντίληψης περιόδους με τα μέτρα και τα σταθμά της εκάστοτε χρονικής στιγμής, υπερτονίζοντας μη κομβικές στη συνολική ιστορική πορεία λεπτομέρειες και να συνδέει, τέλος, συχνά τα ερευνητικά αιτήματα με εφήμερα project, ακόμα και επιχειρηματικού τύπου, που χάνουν γρήγορα την επικαιρική τους σημασία και καταλήγουν να αφορούν μονάχα τα επιμέρους λόμπι συμφερόντων που τα προωθούν.

  • 1 Θεοδωρακης, 2011, σ. 1225-32, Παπανικολαου, σ. 305-25.
  • 2 Κωτοπουλος, 2014, Σερεφας (επιμ.), 2006.

2Έχοντας υπ’ όψιν μας την παραπάνω ερευνητική « μανιέρα », ως σκόπελο που επιδιώκουμε να αποφύγουμε, θα επιχειρήσουμε να κάνουμε λόγο για το ρόλο και τη θέση της πόλης της Θεσσαλονίκης εντός του έντεχνου - λαϊκού τραγουδιού κι εντός μιας στιχουργικής γενιάς που τόλμησε να αναμετρηθεί ισότιμα με το εγχείρημα της μελοποιημένης ποίησης που προέταξε ο Μίκης Θεοδωράκης1, ανεβάζοντας τη στάθμη της αμιγώς στιχουργικής παραγωγής στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο. Η πόλη της Θεσσαλονίκης μπορεί μεν να έχει εν πολλοίς περιβληθεί στο λογοτεχνικό και ποιητικό πεδίο με την αχλή και το υπόβαθρο ενός μύθου εγκιβωτισμένου στην παλίμψηστη ιστορία και στο πολυεθνικό της παρελθόν, με τις μελέτες, ιδίως ως προς την πεζογραφική εξακτίνωση του φαινομένου, να είναι αρκετές και πολυδιάστατες2, η πορεία της, ωστόσο, εντός του λαϊκού τραγουδιού φαίνεται πως είναι διαφορετική. Η εκεί εικόνα και παρουσία της, όπως σχηματοποιήθηκε από το ρεμπέτικο και το πρώιμο λαϊκό τραγούδι κατά τα πρώιμα μεταπολεμικά χρόνια, υπερτονίζει κατά βάση ορισμένα έτοιμα σχήματα και οριοθετημένα μοτίβα, συναφή συνήθως με τους άξονες του γλεντιού, του έρωτα, της ανόθευτης και ανυπόκριτης λαϊκότητας, της αυθεντικής ζωής και –ιδίως– της αντίθεσης με την πολύβουη και χαοτική πόλη της Αθήνας και της εκεί κυρίαρχης εστίασης και αντίληψης. Η δε πρωτεύουσα φαίνεται πως λειτουργεί ως ένα διαρκές μέτρο σύγκρισης κι αναφοράς κι εντέλει ως ο πυλώνας δόμησης μιας ετεροκαθοριστικής ταυτότητας για τη λαϊκή στιχουργική απεικόνιση της Θεσσαλονίκης.

  • 3 Ανδριοπουλος, Μπουρμπουλης, 1980.

3Η έντεχνη - λαϊκή στιχουργία ξεκινά και αυτή με τη σειρά της από το ελλαδικό γεωγραφικό κέντρο που κυριαρχεί πολιτισμικά (και σχεδόν ιμπεριαλιστικά) έναντι της ελλαδικής περιφέρειας και βρίσκει την πόλη σε μια περίοδο αλλαγής παραδείγματος μέσω της ραγδαίας αντιπαροχής και ανοικοδόμησης κατά το αθηναϊκό πρότυπο που θα αλλοιώσει διαπαντός τη φυσιογνωμία της και θα ανατρέψει την πληθυσμιακή της σύνθεση. Παράλληλα δε, την συναντά και μέσα σε μια Ελλάδα μετεμφυλιακή και σε μια εξουσία μονοδιάστατη, με τις παρακρατικές ομάδες να δρουν ανεξέλεγκτες υπό την ασυλία του κυρίαρχου καθεστώτος, οδηγώντας εκτός των άλλων και στη δολοφονία Λαμπράκη που έλαβε χώρα στο κέντρο της πόλης και συντάραξε τα ελληνικά 60s. Σχεδόν όλοι οι μείζονες (και μη) στιχουργοί των δεκαετιών του ’60 και του ’70 θα κάνουν λόγο στο έργο τους για τη Θεσσαλονίκη, τις περισσότερες, όμως, φορές ως μη γηγενείς Θεσσαλονικείς και σχεδόν πάντα ως παροδικοί επισκέπτες ή εκ του μακρόθεν παρατηρητές της, γεγονός που έχει τη δική του σημασία ως προς το ενίοτε επιφανειακό πρόσημο της επαφής τους με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της. Ακόμα και μέσα σ’ αυτές, βέβαια, τις συνθήκες, η έντεχνη στιχουργία είναι εκείνη που θα θέσει πρώτη καίρια τις βάσεις για μια πιο ριζοσπαστική θέαση της πόλης και για μια συνεξέταση της πρόσφατης ιστορίας και της ταυτότητάς της με κομβικά ιστορικά γεγονότα, με το προσφυγικό και μεταναστευτικό φαινόμενο, με τις ταξικές αντιθέσεις, καθώς και με την επτάχρονη δικτατορική περίοδο, μέσω των επιμέρους τραγουδιών που εξερευνούν το καθένα τους τμηματικά όψεις και πτυχές ενός ευρύτερου φαινομένου. Αυτό που λείπει, πάντως, αναμφίβολα, είναι το «μεγάλο έργο» για την πόλη, ένας δίσκος - σταθμός, δηλαδή, που θα αγγίξει συνολικά και ολιστικά τον τόπο και τη σύγχρονη και δημόσια ιστορία του, όπως έχει επιχειρηθεί για παράδειγμα με τα Λαϊκά Προάστια3 του Μιχάλη Μπουρμπούλη για την πόλη της Αθήνας.

  • 4 Παπαδοπουλος, 2006, σ. 300.
  • 5 Παπαδοπουλος, 2002, σ. 120.
  • 6 Ό.π., σ. 183.
  • 7 Παπαδοπουλος, 2006, σ. 237.
  • 8 Γιαννουδης Θάνος, «Η επαρχία στο στιχουργικό έργο (…)».

4Παρατηρούμε, λοιπόν, αρχικά πως η Θεσσαλονίκη λειτουργεί μερικές φορές εκείνη ως το υπόβαθρο ή το γεωγραφικό πλαίσιο όπου και τοποθετούνται ορισμένα (ελάσσονα στο ευρύτερο άνυσμα) τραγούδια μειζόνων στιχουργών της περιόδου, όπως των: Νίκου Γκάτσου, Πυθαγόρα, Σώτιας Τσώτου και Λευτέρη Παπαδόπουλου. Ο τελευταίος μάς ενδιαφέρει ερευνητικά λίγο περισσότερο, μιας και η δική του προσωπική ζωή και η προερχόμενη από τη Θεσσαλονίκη σύζυγός του λειτουργούν ως το εφαλτήριο που του επιτρέπει να προσεγγίσει σε μεγαλύτερο βάθος την πόλη και τις επιμέρους πτυχές της και να εντρυφήσει με σεβασμό στη φυσιογνωμία της είτε με άμεσες αναφορές σε ειδικότερες τοποθεσίες (Γεντί Κουλέ4, Ντεπώ5, περιοχή του κέντρου κ.α.) είτε με τραγούδια που εμπνέονται εμμέσως από εκείνη («Στην αλάνα»6, «Κίτρινη πόλη»)7, αποτελώντας μάλλον την καλύτερη απόπειρα σκιαγράφησης της συμπρωτεύουσας από την πλευρά ενός αμιγώς Αθηναίου δημιουργού που έχει ρίξει τους προβολείς του όσο κανείς στις επιμέρους γωνιές της πρωτεύουσας. Από την άλλη, η Θεσσαλονίκη απουσιάζει πλήρως και ηχηρά από το πολυσχιδές έργο του (επίσης μείζονος) Μάνου Ελευθερίου, πιθανότατα επειδή η ενδιάμεση θέση και το μέγεθός της λειτουργεί ως παράγοντας πρόκλησης αμηχανίας στο αυστηρά οριοθετημένο δίπολο Αθήνας - επαρχίας που ο δημιουργός επιμελώς στήνει σε όλο το εύρος του ποιητικού και στιχουργικού του έργου8, με την πρώτη να οριοθετεί την αλλαγή του τύπου ανθρώπου και τη μετάβαση στη νεωτερική πια ζωή και τη δεύτερη να ταυτίζεται με το τέλμα και την αέναη στασιμότητα. Η Θεσσαλονίκη δομεί, δηλαδή, μια άπαξ περίπτωση στο ελλαδικό σύστημα κι ένα εντελώς αυτόνομο παράδειγμα που καθιστά δύσκολη την περιγραφή της με εξωτερικά μέτρα και σταθμά.

  • 9 Καββαδιας, 1989, σ. 29-30, Καββαδιας, 1990, σ. 26-27.
  • 10 Μικρουτσικος, Καββαδιας, 1979.

5Προτού περάσουμε, πάντως, σε πιο συγκεκριμένες περιπτώσεις, αξίζει να κρατήσουμε από τα επιμέρους τραγούδια για την πόλη τη συχνή επιστροφή της στιχουργικής οπτικής στις προαστιακές περιοχές της Καλαμαριάς και του Ντεπώ που αποτελούν το ανατολικό άκρο του αστικού ιστού κι ένα τμήμα της τέως «συνοικίας των Εξοχών» της, συνδέονται άμεσα με τη διαφυγή που η θάλασσα παρέχει και λειτουργούν εντέλει κατά βάση ως ένα αυτόνομο σύμβολο και ως μια αντανάκλαση της ολότητας της Θεσσαλονίκης. Καθοριστικό ρόλο σ’ αυτή την ιδιότυπη «μυθοποίηση» διαδραμάτισε και η αύρα με την οποία το Ντεπώ έχει περιβληθεί στο έντεχνο μουσικό φαντασιακό εξαιτίας της αναφοράς του στο χαρακτηριστικό πρώτο ποίημα του Νίκου Καββαδία από τα δύο που συνέθεσε για την πόλη9, η μελοποίηση του οποίου από το συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο10 γνώρισε τεράστια επιτυχία και καθόρισε την πρώιμη μεταπολιτευτική περίοδο.

  • 11 Κινδυνης, 2007, σ. 20.
  • 12 Tζιφας, Κινδυνης, 1970.
  • 13 Κινδυνης, 2007, σ. 27, 30-31.

6Ό, τι πιο κοντινό σε συνολικότερη προσπάθεια δόμησης ενός ενιαίου στιχουργικού σχήματος για την πόλη της Θεσσαλονίκης, παραδόξως, το αποπειράται ένας μάλλον ελάσσων στιχουργός, που έχει, μάλιστα, γράψει και άλλα τραγούδια για τη συμπρωτεύουσα11: ο (άνισος ως προς την παραγωγή του) Κώστας Κινδύνης με το δίσκο Γειτονιές: Αθήνα - Θεσσαλονίκη12 του 1970 που συνεξετάζει εντελώς ισότιμα τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας και τους προσωπικούς καημούς των κατοίκων τους13. Όσο πρωτότυπη και (κυριολεκτικά) ανεπανάληπτη κι αν είναι η ιδέα, πάσχει μάλλον στο κατ’ εξοχήν στιχουργικό αποτέλεσμα, μιας και η εναλλαγή των περιοχών των δύο πόλεων λαμβάνει χώρα εντελώς παραδειγματικά, δίχως αναφορά στην ιδιαίτερη τοπογεωγραφία τους και προτάσσεται εντέλει κατά βάση το ερωτικό στοιχείο, με ένα στιχουργικό λεκτικό που ορισμένες φορές προσιδιάζει στο αμιγώς λαϊκό κι όχι στο έντεχνο τραγούδι. Τους στίχους του δίσκου διατρέχουν εγκάρσια περιοχές όπως η Τούμπα, ο Άγιος Δημήτριος, ο Βαρδάρης, το Ντεπώ, το Καραμπουρνάκι και οι Σαράντα Εκκλησιές, περισσότερο, όμως, ως φόντο και δίχως να αφήσουν κάποιο ιδιαίτερο αποτέλεσμα, ενώ ορισμένοι ρηματικοί τύποι, όπως ο παρατατικός «κουβάλαγα» του νοτιοελλαδίτικου ιδιώματος που τοποθετείται εσφαλμένα στο στόμα ενός υποκειμένου προερχόμενου από τη βόρεια Ελλάδα («σαν κουβάλαγα ασβέστη, / μες στην κάψα και τη ζέστη, / στις Σαράντα Εκκλησιές»), δηλώνουν περίτρανα την απόσταση του στιχουργού από το ζωντανό λεκτικό της πόλης, δημιουργώντας μέχρι και μια αίσθηση θυμηδίας. Η προγραμματικά ισότιμη, πάντως, συνεξέταση της συμπρωτεύουσας με την πρωτεύουσα καταγράφεται ως μια τολμηρή και αξιέπαινη απόπειρα, αν και δε γνώρισε, ομολογουμένως, ούτε αισθητική δικαίωση ούτε κάποια επιγονική συνέχεια.

  • 14 Σαββοπουλος, 2025, σ. 75-93.
  • 15 Γιαννουδης Θάνος, «Σκόρπιες και ψύχραιμες σκέψεις (…)».
  • 16 Σαββοπουλος, 2004, σ. 246-51.
  • 17 Ό.π., σ. 418.
  • 18 Ό.π., 2004, σ. 238-39.

7Συζητώντας για την προαναφερθείσα διαλεκτική Αθήνας - Θεσσαλονίκης, σίγουρα η πιο ιδιόμορφη περίπτωση Θεσσαλονικιού δημιουργού, ο οποίος εγκατέλειψε νωρίς τη γενέτειρά του για τα θέλγητρα της πρωτεύουσας14 κι ανέπτυξε εν συνεχεία μία αμφίθυμη σχέση έλξης και απώθησης μαζί της, είναι ο τραγουδοποιός Διονύσης Σαββόπουλος. Η Θεσσαλονίκη στο έργο του Σαββόπουλου εμφανίζεται με πολλαπλά προσωπεία, αντανακλώντας τόσο την ενδιάμεση θέση της στο ελλαδικό σχήμα όσο και τις επιμέρους αλλαγές ύφους ενός καλλιτέχνη που προοδευτικά μετεξελίχθηκε από εκφραστή της εγχώριας πτυχής των καινοτόμων τραγουδιών και των ρευμάτων διαμαρτυρίας των 60s σε «από τα πάνω» σύμβολο εθνικής ενότητας, ελληνικής συνέχειας και ομοψυχίας15. Έτσι, παρατηρούμε την πόλη να παρουσιάζεται στο έργο του άλλοτε ανοιχτά ως «επαρχία» («Μακρύ ζεϊμπέκικο για το Νίκο»)16, με μια εκφραστική τόλμη που σχεδόν κανείς άλλος γηγενής δεν θα επιχειρούσε («κατέφυγε στην επαρχία […] στη Σαλονίκη τον τσακίσαν»), κι άλλοτε ως το θετικό αντίστροφο της Αθήνας με όρους ανάβασης στον Παράδεισο και καθόδου στον Κάτω Κόσμο, αντίστοιχα Κόσμο («θα κατεβώ στον Άδη / να την ξυπνήσω / μ’ ένα φιλί ένα βράδυ», «Φιλημένη μες στους κινηματογράφους»)17. Σε μια προσωπική, ακολούθως, καταγραφή, στο (εν μέρει) αυτοβιογραφικό του τραγούδι «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη»18, θα τοποθετήσει την πόλη και την εσωτερική της διαστρωμάτωση μέσα στην ταραχώδη ζωή της κατοχικής και της μεταπολεμικής Ελλάδας («με μια μοτοσικλέτα του ΕΛΑΣ / η μάνα μου ετοιμόγεννη, γυρίζει ο θανατάς […] κάστρα ανεμισμένα, καΐκια μες στο φως […] το πλήθος βλέπει οπτασίες»), συνδεόμενος, έτσι, άμεσα με τον πυρήνα των αποτυπώσεων της συμπρωτεύουσας στην έντεχνη - λαϊκή στιχουργία της περιόδου. Η περίπτωση Σαββόπουλου κρίνουμε πως αξίζει σαφέστατα περαιτέρω έρευνας, κάτι που θεωρούμε δεδομένο πως θα συμβεί μόλις τα πολιτικά και κοινωνικά πάθη που η πληθωρική παρουσία του έχει γεννήσει καταλαγιάσουν.

  • 19 σουρμαϊδης, καλαμαριωτης, 1976.
  • 20 Γιαννουδης, 2024, σ. 485-95.

8Προχωρώντας, τώρα, στην εξέταση ορισμένων κομβικών τραγουδιών που τέμνουν τις δραματικές στιγμές της τοπικής Ιστορίας κατά τον πολυτάραχο 20ο αιώνα, αξίζει να σταθούμε πρώτα στις εικόνες της άφιξης ενός μεγάλου αριθμού προσφύγων στην πόλη, όπως αυτές αποτυπώνονται στο τραγούδι «Καλαμαριά» που εστιάζει ειδικά στο ποντιακό στοιχείο. Ο στιχουργός Γιώργος Καλαμαριώτης (ψευδώνυμο του δημοσιογράφου Γιώργου Μπέρτσου) εξετάζει στον δίσκο Στο δρόμο για το Τσιμενλί19 τη μοίρα και τον ξεριζωμό του ποντιακού Ελληνισμού. Στο συγκεκριμένο τραγούδι εν προκειμένω περιγράφει τη νέα πραγματικότητα των προσφύγων με όρους κοπαδιού που προσέρχεται σ’ έναν βαλτότοπο και καλείται να ξεκινήσει από το μηδέν τη ζωή του, αναδιαμορφώνοντας και εκείνη ώστε να καταστεί ανθρώπινη ξανά, αλλά, συνακόλουθα, και το γύρω τοπίο («εδώ θα χτίσουμε φωλιά. / Θάρρος, μάνα, / με μια δοξαριά, / φύτεψε τα όνειρά μας / μες στη λασπουριά, / στην Καλαμαριά»). Το τραγούδι κατέχει μια ιδιαίτερη θέση, καθώς αγγίζει ταυτόχρονα το δράμα της ιδιαιτερότητας της ποντιακής περίπτωσης, αποτυπώνει ευκρινώς και νατουραλιστικά τη νέα κατάσταση στον προαστιακό χώρο της Θεσσαλονίκης, αλλά κι εντάσσεται εντέλει οργανικά μέσα στον κύκλο των τραγουδιών με άξονα τις χαμένες πατρίδες που είχε ανοίξει η συμπλήρωση μισού αιώνα από τη Μικρασιατική Καταστροφή20, ως μια παράπλευρη μα απαραίτητη εξακτίνωσή του.

  • 21 Mπουρμπουλης, 2004, σ. 138.
  • 22 Χατζηνασιος, 1981.

9Στη Θεσσαλονίκη, έπειτα, της Κατοχής μάς μεταφέρει ο Μιχάλης Μπουρμπούλης με το τραγούδι «Μαυραγορίτης μάγκας»21 από τον δίσκο Τα συναξάρια22 που φέρει έναν ανατρεπτικό τίτλο ο οποίος σε μια πρώτη ανάγνωση ξενίζει και δημιουργεί την εσφαλμένη εντύπωση της δικαίωσης των πράξεων του υποκειμένου. Στο τραγούδι, που περιγράφει τη σύλληψη και τον εγκλεισμό κι υπονοεί, ακολούθως, την εκτέλεση ενός μαυραγορίτη, ο στιχουργός δεν επιχειρεί σε καμία περίπτωση να δικαιολογήσει καταστάσεις παρά να περιγράψει το κοινωνικό πλαίσιο της ακραίας φτώχειας και της ανέχειας που γέννησαν το έγκλημα οδηγώντας τον στη συγκεκριμένη πρακτική. Η τελευταία δεν περιγράφεται καθόλου, αλλά τονίζονται αντ’ αυτής το «πριν» και το «μετά» της, το υπόβαθρο, δηλαδή, της χρόνιας σκληρής κατοχικής ζωής στην Καλαμαριά («φτωχιά Θεσσαλονίκη, / Καλαμαριά πικρή, / ο βίος καταδίκη / κι η φτώχεια φυλακή») από τη μία και η μετέπειτα προσπάθεια του πρωταγωνιστικού προσώπου να κρατήσει ακέραιες την τιμή και την αξιοπρέπειά του μετά την σύλληψή του («τέτοιος λεβέντης άντρας / μες στο Γεντί Κουλέ») από την άλλη, δίνοντας την εντύπωση πως λιγότερο ο Μπουρμπούλης επιχειρεί να μιλήσει για τον μαυραγορίτη καθεαυτό παρά περισσότερο να κάνει λόγο εν γένει για τους ανθρώπους της φτωχοποίησης, του περιθωρίου και του αποκλεισμού, ενδεχομένως ακόμα και τους πολιτικούς κρατούμενους (και) της δικής του εποχής.

  • 23 Bεντουρα, 1994, σ. 48-93.
  • 24 Κωχ, 1976.
  • 25 Nikολοπουλος, 1983.

10Τα μεταπολεμικά, ακολούθως, χρόνια που έπονται της λήξης του πολέμου και του εμφυλίου που τον ακολουθεί, ανθεί εκ νέου, μετά τις αρχές του 20ου αιώνα, το μεταναστευτικό φαινόμενο, με τις χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης αυτή τη φορά να είναι εκείνες που δέχονται το ελληνικό εργατικό δυναμικό23. Την τομή του φαινομένου με τη σύγχρονη Ιστορία της πόλης θα έρθει να σχολιάσει η τραγουδοποιός Μαρίζα Κωχ, με το τραγούδι της «Νέα Μαινεμένη» (σ.σ. : παλαιότερη ορθογραφία) από τον δίσκο Άσε με να ταξιδέψω24, τραγούδι που εξιστορεί ένα προσωρινό ταξίδι επιστροφής ενός οικονομικού μετανάστη στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Ο μη γραμμικός τρόπος που η αφήγηση δομείται, μέσω παρατακτικών φωτογραφικών περιστατικών και σταδιακών αναδρομών κι εμβάθυνσης, επιτρέπει στον ακροατή να συνθέσει και να ξεκλειδώσει σε δεύτερο χρόνο τη συνολική εικόνα, εντείνοντας κι επιτείνοντας την αίσθηση της αρχικής αποξένωσης. Οι εικόνες της φτώχειας και της στασιμότητας που ο μετανάστης νόμιζε πως είχε αφήσει οριστικά πίσω («σπίτια μικρά με τα παλιά καφασωτά / αιώνες πλάι στο κάστρο μένουν κουρνιασμένα») και ξαναβρίσκει αναλλοίωτες μπροστά του, ο χαμένος και λησμονημένος πια έρωτας («μα δεν θυμάσαι ούτ’ οδό ούτ’ αριθμό, / ούτε αν την λέγανε Σταυρούλα ή Ελένη»), ως αντανάκλαση μιας χαμένης ζωής, που αχνοφαίνεται στο υπόβαθρο, καθώς και η ίδια η επιλογή ενός προσφυγικού προαστίου που υποδηλώνει τη διαρκή μοίρα του ελληνισμού στην αέναη μετακίνηση υποβάλλουν τη γενικότερη αίσθηση που το τραγούδι αποπνέει πολύ επιτυχημένα και του προσδίδουν ένα αξιοσημείωτο βάθος. Αποτελούν δε, παράλληλα, και το πρότυπο για τις μετέπειτα απεικονίσεις του μεταναστευτικού καημού, όπως συμβαίνει στο μεταγενέστερο τραγούδι του Λευτέρη Χαψιάδη «Εδώ δεν είναι Σαλονίκη» που περιλαμβάνεται στον δίσκο Ο τραγουδιστής25, όπου συναντούμε έναν αντεστραμμένο ορισμό της πόλης, αφού ο στιχουργός καταγράφει αναλυτικά ποια χαρακτηριστικά της καθημερινότητας και της ζωής της δεν ανιχνεύονται στη σκληρή πραγματικότητα του ξενιτεμένου μετανάστη («εδώ δεν είναι Σαλονίκη, / εδώ δεν είναι το Ντεπώ […] εδώ ο ξένος είναι ξένος / κι οι ξένοι γύρω του βουβοί»).

  • 26 Μπουρμπουλης, 2004, σ. 58.
  • 27 Κουγιουμτζης, 1976.
  • 28 Χατζηνασιος, 1981.

11Η δικτατορική περίοδος, ακολούθως, έρχεται να χαραχθεί ως πληγή στο σώμα της Ελλάδας και να στερήσει ακόμα και την εποχή της άνοιξης από τα ευοίωνα και ανθοφόρα χαρακτηριστικά της. Στο τραγούδι «Θα ’ταν 12 του Μάρτη»26 και λίγο μετά την πτώση της Χούντας, ο Μιχάλης Μπουρμπούλης στον δίσκο, τώρα, Λαϊκές Κυριακές27 συνδέει επιτυχημένα την προσωπική εμπειρία της στρατιωτικής του θητείας στην ανατολική Θεσσαλονίκη με τον εγκλεισμό της χώρας στο «γύψο» που επέφερε το καθεστώς της 21ης Απριλίου, σε μια συνθήκη όπου ακόμα και η εικόνα ενός «Μάρτη στη Θεσσαλονίκη» κι ενός «καλοκαιριού στο Ντεπώ» που λογικά θα απηχούσαν κάτι το ευοίωνο συνδέονται άρρηκτα με την αίσθηση της φυλάκισης, της απομόνωσης και της ασφυξίας («και στην άκρη ξεχασμένη / η ζωή σε περιμένει») και, ταυτόχρονα, σ’ ένα πλαίσιο σφιχτό, όπου ακόμα και ο έρωτας ως ελπίδα λύτρωσης είναι καταδικασμένος («μου ’γραψες δυο λέξεις μόνο, / πως ακόμα μ’ αγαπάς. / Μ’ αγαπάς και με θυμάσαι / μες στο χιόνι που κοιμάσαι»). Μια αντίστοιχα πληγωμένη άνοιξη στην προαστιακή Νέα Κρήνη, αλλά μη πολιτική στο βάθος της, θα περιγράψει, λίγα χρόνια αργότερα, και ο Κυριάκος Ντούμος, στο τραγούδι του «Θεσσαλονίκη, Σαββατόβραδο κι Απρίλης», εκ νέου στον δίσκο Τα συναξάρια28, όπου η μουσική και ο έρωτας συνδέονται ως παράγοντες υποβολής συγκινησιακού κλίματος και ανάκλησης αναμνήσεων («μ’ ένα τζουκ - μποξ να με γυρίζεις στα παλιά»).

  • 29 Πυθαγορας, 1983, σ. 285.
  • 30 Κλωναριδης, 1979.
  • 31 Σολωμος, 1979, σ. 150.

12Το ιδιότυπο αυτό σχήμα μας κι ο κύκλος της κατ’ εξοχήν περιόδου μελέτης μας θα κλείσει ακριβώς στο τέλος της δεκαετίας του 1970 με ένα τραγούδι του στιχουργού Πυθαγόρα που φέρει το όνομα της πόλης29 και προέρχεται από τον τελευταίο του δίσκο30 πριν τον πρόωρο και ξαφνικό θάνατό του. Εδώ ο μείζων στιχουργός κινείται ομολογουμένως σε «ρηχά νερά» και μακριά από τον συνήθη δυνατό εαυτό του, περιγράφοντας επιφανειακά ένα συμβατικό του ταξίδι στη συμπρωτεύουσα, την οποία και παρακολουθεί από την άνεση που του παρέχει η ταξική διαφοροποίηση του προαστίου του Πανοράματος («αγέρας τ’ αυτοκίνητο για τη Θεσσαλονίκη / στην Κέννεντυ με πρόσμεναν η Τζένη και η Βίκη»). Το τραγούδι, ωστόσο, διασώζεται από τη μετριότητα και μας ενδιαφέρει εντέλει ερευνητικά χάρη στο σολωμικό διακείμενο που ενσωματώνει στην επωδό του, όπου «το χάσμα π’ άνοιξ’ ο σεισμός κι ευθύς εγιόμισ’ άνθη»31 ανασημασιοδοτείται κι εγγράφεται σε νέα δεδομένα από το στιχουργό, εν είδει σχολιασμού της πρόσφατης τότε σεισμικής περιπέτειας του 1978 μέσα από την οποία η πόλη είχε διέλθει, αποδεικνύοντας τη στενή σχέση της στιχουργίας της πρώιμης Μεταπολίτευσης με το επικαιρικό στοιχείο που λειτουργεί ως εφαλτήριο για γενικότερο σχολιασμό κι ευρύτερα συμπεράσματα.

  • 32 Θεοδωρακης, 2016, σ. 635.

13Η αλλαγή, τώρα, αφηγήματος που κομίζουν η ανάδυση του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία κατά τη δεκαετία του 1980 και τα χρόνια ευμάρειας που ακολουθούν μέχρι και την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων, παρασέρνουν, όπως είναι προφανές, εκτός των άλλων, και το κίνημα του έντεχνου - λαϊκού τραγουδιού, διαχωρίζοντας προοδευτικά τους δύο πόλους του, σε τέτοιο βαθμό ώστε να καταλήξουν εντός ορισμένων δεκαετιών να εκπροσωπούν δύο εκ διαμέτρου αντίθετους κόσμους32. Η απεικόνιση της Θεσσαλονίκης εντός της στιχουργίας ακολουθεί πιστά τον παραπάνω διχασμό και έτσι σταδιακά αποϊστορικοποιείται και αποσυνδέεται από τον ευρύτερο κοινωνικό ρόλο που είχε κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα, καταλήγοντας να εκπροσωπεί στο διηνεκές απλώς ορισμένα έτοιμα σχήματα και κάποιες σταθερές και αναλλοίωτες μανιερίστικες εικόνες (γλέντι, τιμιότητα, ειλικρίνεια, έρωτας εξ αποστάσεως κτλ) που ντύνουν εφήμερα ελαφρολαϊκά τραγούδια τα οποία με τη σειρά τους συμπληρώνουν δίσκους (πλέον ψηφιακούς) και συνοδεύουν τις περιορισμένες εμφανίσεις των « μεγάλων ονομάτων » στη συμπρωτεύουσα στο τέλος της κάθε σεζόν.

  • 33 Αλκαιος, 2019, σ. 72.
  • 34 Ό.π., σ. 53.
  • 35 Τοκας, 1992.

14Ταυτόχρονα, και εκατόν ογδόντα μοίρες αντίστροφα, η αύρα της πόλης ενσωματώνεται και ως ένα στοιχείο εναλλαξιμότητας μέσα σε « έντεχνα » τραγούδια της εποχής της κυριαρχίας των «τραγουδοποιών», τα οποία και βρίθουν ασαφειών και προσωπικών αναγνώσεων και αναφορών, με ελάχιστες περιπτώσεις στιχουργικών απεικονίσεων της Θεσσαλονίκης, όπως εκείνες του Άλκη Αλκαίου που αξιοποιεί έντεχνα το προαναφερθέν υπόδειγμα Καββαδία («στο Ταζ Μαχάλ και στο Ντεπώ άγκυρα έριξα»33, «τα νιάτα μας διαδρομή Αθήνα - Σαλονίκη»)34 ή του Φίλιππου Γράψα που επιχειρεί μια σύνδεση με το αρχαίο μακεδονικό παρελθόν («αφού με έσπειρε μια μοίρα αυτοκρατόρισσα / μήτρα με γέννησε αρχαία Μακεδόνισσα […] σ’ αναζητώ στη Σαλονίκη ξημερώματα, / λείπει το γέλιο σου απ’ της αυγής τα χρώματα»)35, να διαφεύγουν της λήθης και να καθίστανται αυθύπαρκτες και αναγνωρίσιμες. Παράλληλα δε, και ακόμα εντονότερα με την έλευση του νέου αιώνα, η ανάδυση νέων μουσικών ειδών (rock, hip hop, rap, low bap, εσχάτως και της trap) θα απομακρύνει κάθε ριζοσπαστική θέαση της πόλης από το λαϊκό τραγούδι, συνδέοντας στενά την τελευταία με αιτήματα επιμέρους κοινωνικών (και κατά βάση νεο-προλεταριακών) ομάδων και υπερτονίζοντας το συντηρητισμό και τις εσωτερικές και ταξικές της αντιθέσεις. Αποτελεί, λοιπόν, η περίοδος του έντεχνου - λαϊκού μια παρένθεση που έκλεισε οριστικά και ο θάνατος του Μίκη Θεοδωράκη ως γεγονός απλά επιβεβαίωσε συμβολικά το τέλος μιας εποχής ; Είναι καταδικασμένη η Θεσσαλονίκη να απεικονίζεται στιχουργικά στο διηνεκές αφενός ως μια επιφανειακή πατρίδα του έρωτα, της ανεμελιάς και του γλεντιού κι αφετέρου ως ένας τόπος κλειστός, φοβικός και συντηρητικός ;

  • 36 Σιωμος, 2007.
  • 37 Mazower, 2005, p. 421-42.

15Αντί μιας απαισιόδοξης απάντησης στα παραπάνω ρητορικά ερωτήματα, επιλέγουμε να κλείσουμε την παρούσα ανακοίνωση ελπιδοφόρα, κάνοντας, δηλαδή, μια επιλογική αναφορά σε ένα τραγούδι του 21ου αυτή τη φορά αιώνα, τη «Ραμόνα» του στιχουργού Σωτήρη Νικολαΐδη που κυκλοφορεί το 200736 και λειτουργεί περισσότερο επιγονικά ως προς την κατ’ εξοχήν περίοδο του έντεχνου - λαϊκού παρά ως ένα απλό προϊόν των προταγμάτων της περιόδου στην οποία χρονικά ανήκει. Πρόκειται για την πρώτη καταγραφή του εκτοπισμού και του Ολοκαυτώματος του εβραϊκού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης στην έντεχνη στιχουργία, έστω και με έξι δεκαετίες καθυστέρηση κι έστω υπό την έμμεση επήρεια της συζήτησης που είχε ανοίξει η μελέτη - σταθμός του Mark Mazower για το πολυεθνικό παρελθόν της πόλης37. Το τραγούδι μάς ενδιαφέρει διπλά, αφενός επειδή αξιοποιεί τα όπλα και το υπόβαθρο που άνοιξε το παράδειγμα του έντεχνου - λαϊκού ως προς τη συνομιλία με τις κομβικές στιγμές της αλλαγής ιστορικών κύκλων, αποδεικνύοντας τη ζωοποιό τους δύναμη κι αφετέρου επειδή, λίγα χρόνια προτού η πόλη συμπληρώσει έναν αιώνα από την ελληνική προσάρτηση / απελευθέρωση, τολμά να αναμετρηθεί με τις σκοτεινές στιγμές του πρόσφατου ιστορικού της παρελθόντος («τα τρέν’ αφήνουν το Σταθμό / γεμάτα Εβραίους στα βαγόνια») και να αποτίσει τον απαραίτητο φόρο τιμής στο τμήμα εκείνο της πόλης που δεν συμμετέχει πλέον το ίδιο επιδραστικά και πρωταγωνιστικά στη σύγχρονη ιστορία και πραγματικότητά της («αστέρι κίτρινο φοράς / στο δεξιό σου το μανίκι, / άσκοπα πέτρες κουβαλάς / κι αναπολείς τη Σαλονίκη»). Στιγμές όπως αυτή αποδεικνύουν περίτρανα πως ο σπόρος μιας συνεκτικής αφήγησης και μιας γενικότερης θεώρησης που η έντεχνη στιχουργία άφησε στο σώμα της πόλης μπορεί να φυτρώσει ακόμα και μέσα σε διαφορετικής πολιτισμικής υφής περιβάλλοντα και να τροφοδοτήσει, έτσι, παρά τις εφήμερες αλλαγές των εποχών, τόσο τις συζητήσεις για τη διαχείριση του παρελθόντος της όσο και τις προκλήσεις του παρόντος της και –κυρίως– τα οράματα του μέλλοντός της…

Haut de page

Bibliographie

Βιβλία

Αλκαιος Άλκης - Alkaios Alkis, 2019, Πατησίων και παραμυθιού γωνία: Μελοποιημένοι στίχοι [Patission et le coin des fables : vers mis en musique] Μετρονόμος [Metronomos], Αθήνα [Athènes], 238 σ.

Βεντουρα Λίνα - Vendoura Lina, 1994, Μετανάστευση και Έθνος: Μετασχηματισμοί στις συλλογικότητες και τις κοινωνικές θέσεις, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμούmigration et Nation : transformations dans les positions collectives et sociales, Société d’études du néohellénisme] Μνήμων [Mnimon], Αθήνα [Athènes], 112 σ.

Καββαδιας Νίκος - Kavvadias Nikos, 1989, Πούσι [Brouillard], Άγρα [Agra], Αθήνα [Athènes], 40 σ.

Καββαδιας Νίκος – Kavvadias Nikos, 1990, Τραβέρσο [Vent de travers], Άγρα [Agra], Αθήνα [Athènes], 56 σ.

Κινδυνης Κώστας – Kyndinis Kostas, 2007, Τα τραγούδια: Επιλογή [Les chansons : choix], Γαβριηλίδης [Gabriïlidis], Αθήνα [Athènes], 104 σ.

Κωτοπουλος Τριαντάφυλλος Η. – Kotopoulos Triandafyllos H., 2014, Η Θεσσαλονίκη στο έργο των Θεσσαλονικέων πεζογράφων: Ο ρόλος και οι λειτουργίες της λογοτεχνικής πόλης [Thessalonique dans l’œuvre des prosateurs thessaloniciens : le rôle et les fonctions de la ville en littérature] Επίκεντρο [Epikendro], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 400 σ.

Θεοδωρακης Μίκης - Theodorakis Mikis, 2011, To χρέος. Τόμος Γ΄: Η δημιουργία (1967-1974), [La dette. Tome 3 : la création (1967-1974) Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héraclion].

Θεοδωρακης Μίκης - Theodorakis Mikis, 2016, Διάλογοι στο λυκόφως [Dialogues entre chiens et loups], Ιανός [Ianos], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 680 σ.

Mazower Mark, 2005, Salonica, City of Ghosts. Christians, Muslims and Jews: 1430-1950, Harper Collins Publishers, Νew York, 490 p.

Μπουρμπουλης Μιχάλης - Bourboulis Michalis, 2004, Τα σπίτια είναι χαμηλά σαν έρημοι στρατώνες [Les maisons sont des casernes désertes] Παπαϊωάννου [Papaïoannou], Αθήνα [Athènes], 296 σ.

Παπαδοπουλος Λευτέρης - Papadopoulos Lefteris, 22002, Τα τραγούδια μου: Άπαντα [sic] [Mes chansons : oeuvres complètes], Κάκτος [Kaktos], Αθήνα [Athènes], 604 σ.

Παπαδοπουλος Λευτέρης - Papadopoulos Lefteris, 2006, Τα τραγούδια γράφουν την ιστορία τους [Les chants écrivent l’histoire], Ιανός [Ianos], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 416 σ.

Πυθαγορας - Pythagoras, 1983, 30 χρόνια τραγούδια [30 ans de chansons], Λιβάνης [Livanis], Αθήνα [Athènes], 328 σ.

Σαββοπουλος Διονύσης - Savvopoulos Dionysis, 2004, Η σούμα: 1963 – 2003 [La somme : 1963-2003], Ιανός [Ianos], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 680 σ.

Σαββοπουλος Διονύσης - Savvopoulos Dionysis, 2025, Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα [Car les années filent comme de l’eau], Πατάκης [Patakis], Αθήνα [Athènes], 336 σ.

Σερεφας Σάκης - Seferas Sakis (επιμ./dir.), 2006, Θεσσαλονίκη: Μια πόλη στη λογοτεχνία [Thessalonique : une ville dans la littérature], Μεταίχμιο [Metaichmio], Αθήνα [Athènes], 480 σ.

Σολωμος Διονύσιος - Solomos Dionysios, 41979, Άπαντα. Τόμος πρώτος: Ποιήματαuvres complètes. Tome 1er : poèmes], Πολιτης Λίνος (επιμ.), Ίκαρος [Ikaros], Αθήνα [Athènes], 364 σ.

Άρθρα και συμμετοχές

Γιαννουδης Θάνος - Giannoudis Thanos, 2020, «Η επαρχία στο στιχουργικό έργο του Μάνου Ελευθερίου» [La province dans les vers de Manos Eleftheriou], in Literature.gr, URL: https://www.literature.gr/literature-gr-afieroma-2-chronia-choris-ton-mano-eleytherioy-22-07-2020-meleti-toy-thanoy-giannoydi/ (τελευτ. ανάκτ.: 16/03/2025 – consulté le 16/03/2025).

Γιαννουδης Θάνος - Giannoulis Thanos, 2023, «Σκόρπιες (και ψύχραιμες) σκέψεις για τον Διονύση Σαββόπουλο» [Pensées diverses (et de sang froid) sur Doynisos Savvopoulos], in Νέο Πλανόδιον (ηλεκτρονική έκδοση) [Neo Planodio, édition électronique], URL: https://neoplanodion.gr/2023/09/17/skepseis-gia-ton-d-savvopoulo/ (ημ. τελευτ. ανάκτ.: 16/03/2025 – consulté le 16/03//2025).

Γιαννουδης Θάνος - Giannoudis Thanos, 2024, «Μνήμη και καταλλαγή: Η προσφυγιά στο στιχουργικό έργο των Μάνου Ελευθερίου και Πυθαγόρα Παπασταματίου» [Mémoire et réconciliation: les réfugiés dans l’œuvre en vers de Manos Eleftheriou et de Pythagoras Papastamatiou], in Ηλιαδου – Ταχου Σοφία -Iliadou-Tachou Sofia, Ανδρεου Ανδρέας Π. - Andreou Andreas P., Κασβικης Κώστας – Kasvikis Kostas, Κασκαμανιδης Γιάννης – Kaskamanidis Giannis, Κιμουρτζης Παναγιώτης – Kimourtzis Pangiotis, Κοκκινος Γιώργος - Kokkinos Giorgos (επιμ.), Ο προσφυγικός κόσμος στην Ελλάδα μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης : Ιστορία, Πολιτισμός – Μνήμη, Εκπαίδευση [Le monde des réfugiés en Grèce après le traité de Lausanne : Histoire, Culture - Mémoire, Enseignement], Εκδ. Ασίνη [Éd. Asini], Αθήνα [Athènes], σ. 485-95.

Παπανικολαου Δημήτρης - Papanikolaou Dimitris, 2012, «Όταν χάθηκε η άνω τελεία: Η μελοποιημένη ποίηση στη δεκαετία του ’60» [Quand le point-virgule se perdit : la poésie mise en musique dans les années 60] in Καστρινακη Αγγέλα - Kastrinaki Angela, Πολιτης Αλέξης - Politis Alexis, Τζιοβας Δημήτρης - Tziovas Dimitris (επιμ.), Για μια Ιστορία της ελληνικής Λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα : Προτάσεις ανασυγκρότησης, θέματα και ρεύματα [Pour une histoire de la littérature grecque du 20e siècle : propositions de réorganisation, thèmes et courants], Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héraclion], σ. 305-25.

Δισκογραφία

Προηγείται ο συνθέτης, έπεται ο στιχουργός όταν μνημονεύεται στο εξώφυλλο –δεν καταγράφονται οι ερμηνευτές, εκτός αν ταυτίζονται με τους παραπάνω ή αν καταγράφεται στο εξώφυλλο μόνο το δικό τους όνομα, άνευ άλλων συντελεστών.

Ανδριοπουλος Ηλίας - Andriopoulos Ilias, Μπουρμπουλης Μιχάλης - Bourboulis Michalis, 1980, Λαϊκά προάστια [Banlieues populaires], Lyra, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: SYLP 3748.

Κλωναριδης Ηλίας - Klonaridis Ilias, Ηλίας Κλωναρίδης []Ilias Klonaridis, 1979, Columbia, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: 14C 062-70921.

Κουγιουμτζης Σταύρος - Kouyoumtzis Stavros, 1976, Λαϊκές Κυριακές [Dimanches populaires], Minos, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: MSM 291.

Κωχ Μαρίζα - Koch Mariza, 1976, Άσε με να ταξιδέψω [Laisse-moi voyager], Minos, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: MSM 294.

Μικρουτσικος Θάνος - Mikroutsikos Thanos, Καββαδιας Νίκος Kavvadias Nikos, 1979, Ο Σταυρός του Νότου [La Croix du Sud], Lyra, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: SYLP 3733.

Νικολοπουλος Χρήστος - Nikolopoulos Christos, 1983, Ο τραγουδιστής [Le chanteur], Minos, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: MSM 482.

Σιωμος Θωμάς - Siomos Thomas, 2007, Καράβι αταξίδευτο [Navire sans voyage],, Καθρέφτης [Kathreftis], Αθήνα [Athènes], Κωδικός ψηφιακού δίσκου: 134.

Σουρμαϊδης Γρηγόρης - Sourmaïdis Grigoris, Καλαμαριωτης Γιώργος – Kalamariotis Giorgos, 1976, Στο δρόμο για το Τσιμενλί [Sur la route de Tsimenli], Polydor, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: 2421093.

Τοκας Μάριος - Tokas Marios, 1992, Η εθνική μας μοναξιά [Notre solitude nationale], ΕΜΙ, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: 14C 062 1704591.

Τζιφας Θόδωρος - Tzifas Thodoros, Κινδυνης Κώστας - Kyndinis Kostas, 1970, Γειτονιές: Αθήνα – Θεσσαλονίκη [Quartiers : Athènes-Thessalonique], Lyra, Αθήνα [Athènes],Κωδικός δίσκου: SYLP 3569.

Χατζηνασιος Γιώργος - Chatzinarios Giorgos, 1981, Τα συναξάρια [Les synaxaires], Philips, Αθήνα [Athènes], Κωδικός δίσκου: 6483 285.

Haut de page

Notes

1 Θεοδωρακης, 2011, σ. 1225-32, Παπανικολαου, σ. 305-25.

2 Κωτοπουλος, 2014, Σερεφας (επιμ.), 2006.

3 Ανδριοπουλος, Μπουρμπουλης, 1980.

4 Παπαδοπουλος, 2006, σ. 300.

5 Παπαδοπουλος, 2002, σ. 120.

6 Ό.π., σ. 183.

7 Παπαδοπουλος, 2006, σ. 237.

8 Γιαννουδης Θάνος, «Η επαρχία στο στιχουργικό έργο (…)».

9 Καββαδιας, 1989, σ. 29-30, Καββαδιας, 1990, σ. 26-27.

10 Μικρουτσικος, Καββαδιας, 1979.

11 Κινδυνης, 2007, σ. 20.

12 Tζιφας, Κινδυνης, 1970.

13 Κινδυνης, 2007, σ. 27, 30-31.

14 Σαββοπουλος, 2025, σ. 75-93.

15 Γιαννουδης Θάνος, «Σκόρπιες και ψύχραιμες σκέψεις (…)».

16 Σαββοπουλος, 2004, σ. 246-51.

17 Ό.π., σ. 418.

18 Ό.π., 2004, σ. 238-39.

19 σουρμαϊδης, καλαμαριωτης, 1976.

20 Γιαννουδης, 2024, σ. 485-95.

21 Mπουρμπουλης, 2004, σ. 138.

22 Χατζηνασιος, 1981.

23 Bεντουρα, 1994, σ. 48-93.

24 Κωχ, 1976.

25 Nikολοπουλος, 1983.

26 Μπουρμπουλης, 2004, σ. 58.

27 Κουγιουμτζης, 1976.

28 Χατζηνασιος, 1981.

29 Πυθαγορας, 1983, σ. 285.

30 Κλωναριδης, 1979.

31 Σολωμος, 1979, σ. 150.

32 Θεοδωρακης, 2016, σ. 635.

33 Αλκαιος, 2019, σ. 72.

34 Ό.π., σ. 53.

35 Τοκας, 1992.

36 Σιωμος, 2007.

37 Mazower, 2005, p. 421-42.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Thanos Giannoudis, « Μάρτη στη Θεσσαλονίκη, καλοκαίρι στο Ντεπώ…: Η μορφή και ο ρόλος της Θεσσαλονίκης στην έντεχνη στιχουργία »Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 02 décembre 2025, consulté le 24 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/27804 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15f5x

Haut de page

Auteur

Thanos Giannoudis

Université Aristote de Thessalonique

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search