Navigation – Plan du site

AccueilNumérosHors SérieLes strates du passé : histoire, ...Γράφοντας, διαγράφοντας και επανε...

Les strates du passé : histoire, architecture, anthropologie

Γράφοντας, διαγράφοντας και επανεγγράφοντας:Διαδοχικά παρελθόντα και μνημεία-παλίμψηστα

Écrire, effacer et réécrire : Passages successifs et monuments palimpsestes de Thessalonique
Writing, deleting and rewriting: Successive pasts and palimpsest monuments of Thessaloniki
Penny Koutsou et Michalis Koyias

Résumés

Écrire, effacer et réécrire : Passages successifs et monuments palimpsestes de Thessalonique.
Les villes ne sont pas seulement des lieux d'habitation ou de cohabitation. Elles constituent en même temps des corps urbains et architecturaux sur lesquels des temporalités successives créent des revêtements spatiaux différents. En partant de la conception de Genette, nous lisons la rotonde et l'église de la Panagia Acheiropoietos comme des monuments palimpsestes qui médiatisent et enferment de manière matérielle les passés successifs de la ville (romain, byzantin, ottoman, réfugié). Sur la base de la rencontre entre l'ancienne et la nouvelle écriture, nous discutons de la tentative du stratagème dominant d'imposer la nouvelle identité de la ville en augmentant finalement les revêtements sur la surface du palimpseste et, par extension, sur le corps de la ville elle-même.

Haut de page

Texte intégral

  • 1 Lefebvre, 2009, σ. 170-71.

1«Ουσιαστικά, ο χώρος είναι ένα κοινωνικό προϊόν που φέρει μέσα του την ιδεολογία»1: Με αυτή τη θέση, ο Henri Lefebvre εισάγει μία νέα φιλοσοφική αντίληψη για την οικοδόμηση, την αποδόμηση αλλά και την πρόσληψη του χώρου. Ο χώρος της πόλης μεταπλάθεται από ουδέτερο, αντικειμενικό και φυσικοποιημένο γεωγραφικό πεδίο, σε πολιτικό, ιδεολογικό και ευρύτερα πολιτισμικό διακύβευμα. Ανάγεται, δηλαδή, σε πεδίο ανταγωνισμού και έκφρασης διαφορετικών συμφερόντων, βλέψεων και οραμάτων που εναρμονίζονται ή ανταγωνίζονται τον Λόγο και τις στρατηγικές της εξουσίας.

  • 2 Ηγγλετον, 2013, σ. 299.

2Οι πόλεις, επομένως, δεν είναι μονάχα πεδία κατοίκησης ή συγκατοίκησης. Συνιστούν τόπους στους οποίους εγγράφονται συγκρούσεις, συμβιβασμοί, πολιτικές και πολιτισμικές στρατηγικές. Με την ακραία, μάλιστα, συνέπεια της διαλεκτικής που κυριαρχεί στη σκέψη του Terry Eagleton, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι και αυτές με τη σειρά τους εκπέμπουν συγκεκριμένα συμβολικά νοήματα2. Δεν αποτελούν, δηλαδή, μονάχα πεδία «έκφρασης» ιδεολογίας, αλλά και ιστορικές μορφές παραγωγής της.

3Η αποφυσικοποίηση της χωρικής επιφάνειας της πόλης και η εστίαση στους πολιτικούς και ιδεολογικούς επικαθορισμούς λειτουργεί ως χρήσιμο εργαλείο για να αναζητήσουμε σε δύο μνημεία της Θεσσαλονίκης, τη Ροτόντα και την Εκκλησία Παναγία Αχειροποίητο, συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις και συναρμογές που αφορούν τη σχέση του χώρου με τα διαδοχικά παρελθόντα της πόλης, τα οποία και συγκροτούν το αστικό τοπίο και παίρνουν τη μορφή κτιρίων, μνημείων, πολεοδομικών διαμορφώσεων, αρχιτεκτονικών τάσεων και χαρακτηριστικών.

  • 3 «Το παλίμψηστο είναι μια περγαμηνή όπου έχει αποξεστεί μια πρώτη εγγραφή για να χαραχθεί μια άλλη, (...)

4Η θεωρία του παλίμψηστου που συγκεφαλαιώνεται στο –καταστατικό για τις πολιτισμικές και συγκριτολογικές σπουδές μελέτημα– του Gérard Genette3 ανοίγει νέους δρόμους για να ακτινογραφηθούν οι αντικρουόμενες δυνάμεις που διαμόρφωσαν τα μνημεία αυτά. Πράγματι, η τεχνική του παλίμψηστου, η τεχνική, δηλαδή, των αλλεπάλληλων επιστρώσεων γραφής, κυριαρχεί στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία του δομημένου περιβάλλοντος κάθε πόλης που η ιστορία της απλώνεται στους αιώνες. Οι εποχές εναλλάσσονται και στα διαδοχικά αυτά περάσματα αφήνουν τις δικές τους αρχιτεκτονημένες οντότητες, συγκροτώντας ένα πολεοδομικό σώμα πολλαπλών στρώσεων, όπου το παρελθόν και το παρόν συγκρούονται αλλά και συνδιαλέγονται.

5Μία τέτοια περίπτωση πόλης-παλίμψηστου είναι και η Θεσσαλονίκη. Οι νεότερες εγγραφές μέσα στον αστικό ιστό επιτρέπουν στον παρατηρητή να αναγνώσει ή έστω να υποψιαστεί την παρουσία παλαιότερων γραφών. Και αυτό γιατί τα ίχνη του παρελθόντος δεν εξαλείφονται πλήρως, αλλά συνυπάρχουν με τις τρέχουσες χωρικές εγγραφές. Η πόλη λειτουργεί, έτσι, ως παλίμψηστο, όπου η κάθε νέα γραφή δεν αντικαθιστά πλήρως την προηγούμενη, αλλά αλληλοδιαπλέκεται με εκείνη. Όπως υπονοεί και ο Genette, η επιφάνεια έπειτα από κάθε νέα εγγραφή παρουσιάζεται φαινομενικά και μόνο ως ένα «τέλειο όλον». Στην ουσία είναι το αποτέλεσμα μίας σύνθετης, μακροπερίοδης και κοπιαστικής διαδικασίας αλλεπάλληλων μετασχηματισμών, κατεδαφίσεων, επικαλύψεων και ανοικοδομήσεων. Επομένως, αν αληθεύει η υπόθεση ότι όλα τα κείμενα θεωρούνται υπερκείμενα, βασίζονται, δηλαδή, σε προγενέστερα κείμενα, άλλο τόσο αλήθεια είναι ότι καμία χωρική συνθήκη δεν αποτελεί προϊόν παρθενογένεσης. Το τελικό αστικό τοπίο απαιτεί, επομένως, ανάλυση και μελέτη των χωρικών δομών και οικοδομικών συνόλων, τόσο ως υπερκείμενων οντοτήτων όσο και ως προς τη σχέση τους με τα υποκείμενα.

  • 4 Lefebvre, 2009, σ. 170-71.

6Η ανάγνωση της πόλης ως παλίμψηστου βοηθά όχι μόνο στην κατανόηση του είναι της Θεσσαλονίκης, αλλά των τρόπων παραγωγής του είναι της4. Πράγματι, ξύνοντας την επιφάνεια της πόλης-παλίμψηστου, αποκαλύπτονται το πιο πρόσφατο οθωμανικό, αλλά και το απώτερο βυζαντινό και ρωμαϊκό παρελθόν της, καθώς και η μεταξύ τους αλληλεπίδραση στον δομημένο χώρο. Το αναγνωστικό αυτό εγχείρημα επιχειρεί την ανασύσταση των στρωμάτων που συγκροτούν το σώμα της πόλης, καθώς και τη διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους αυτοί οι φλοιοί ιστορικότητας συνυπάρχουν και αλληλενεργούν. Την ώσμωση αυτή επιχειρούμε να ιχνηλατήσουμε διαβάζοντας τη Ροτόντα και την Εκκλησία Παναγία Αχειροποίητο ως μνημεία-παλίμψηστα που διαμεσολαβούν με υλικό τρόπο τα διαδοχικά παρελθόντα της πόλης (ρωμαϊκό, βυζαντινό, οθωμανικό).

  • 5 Στεφανιδου-Τιβεριου, 2020, σ. 285, 292-93.
  • 6 Παζαρας, 1985, σ. 15.

7Πιο συγκεκριμένα, το Γαλεριανό Συγκρότημα συνιστά ένα από τα σπουδαιότερα χνάρια του ρωμαϊκού παρελθόντος της πόλης και αποτελείται από τη Ροτόντα, την Αψίδα του Γαλερίου, το Ανάκτορο και τον Ιππόδρομο. Υπήρξε προϊόν ενιαίου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και διακρίνεται σε δύο οικοδομικά σύνολα, συνδετικός κρίκος των οποίων είναι η Αψίδα του Γαλερίου (Καμάρα) η οποία κτίστηκε μεταξύ 298 και 305 μ.Χ., μετά τη νίκη του Γαλερίου κατά των Περσών5. Αποτελούσε το συνδετικό σημείο, καθώς ένωνε το νότιο σύνολο, τα Ανάκτορα, με το βόρειο, τη Ροτόντα. Η Ροτόντα αποτελεί ένα μεγαλειώδες περίκεντρο θολοσκεπές κτίριο. Κτίστηκε την ίδια περίοδο με την Καμάρα ως ναός ή πιθανόν ως Μαυσωλείο του Γαλερίου, και οφείλει την ονομασία της στο χαρακτηριστικό κυκλικό της σχήμα. Παρότι δεν είναι ξεκάθαρος ο αρχικός σκοπός για τον οποίο κτίστηκε, οι ερευνητές συγκλίνουν στην άποψη πως η Ροτόντα εξυπηρετούσε δημόσιους λατρευτικούς σκοπούς και ότι σε αυτή τελούνταν οι επίσημες θρησκευτικές τελετές των ανακτόρων6.

8Κατά τα χρόνια του Μεγάλου Θεοδοσίου και την καθιέρωση του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του κράτους, το ρωμαϊκό κτίσμα μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό. Πρόκειται για μια πρακτική που παρατηρείται σε περιόδους μετάβασης της ηγεμονίας από τη μια θρησκεία στην άλλη. Έτσι, και ο Χριστιανισμός χρησιμοποίησε ναούς των εθνικών, εντάσσοντάς τους στην υπηρεσία της νέας πίστης ως κέντρα λατρείας και προσαρμόζοντάς τους στο περιεχόμενο της νέας θρησκείας. Η νέα χρήση έφερε τροποποιήσεις στον ναό, ώστε να συμφωνεί με τη χριστιανική τυπολογία: η ανατολική κόγχη μετατράπηκε σε ιερό βήμα και το δυτικό τμήμα διανοίχθηκε για να δημιουργηθεί είσοδος και νάρθηκας (Εικόνα 1). Επίσης, στο εξωτερικό του ναού προστέθηκε κυκλικό περιτείχισμα διαμέτρου 8 μέτρων, ώστε να στεγάζεται άνετα το αυξανόμενο πλήθος των πιστών Χριστιανών.

  • 7 Ζυγομαλας, 2023, σ. 104.
  • 8 Παζαρας, 1985, σ. 32.
  • 9 Νικολακακης, 1997, σ.75-76.

9Την περίοδο της οθωμανικής κατοχής της Θεσσαλονίκης και συγκεκριμένα το 1590-1591, η Ροτόντα μετατράπηκε σε τζαμί, με την ονομασία τζαμί του Χορτατζή-Σουλεϊμάν-Εφέντη. Ακολουθήθηκε η πρακτική προσεταιρισμού λατρευτικών χώρων της προηγούμενης θρησκείας, με την απόδοση νέου συμβολικού περιεχομένου και τις αντίστοιχες χωρικές μεταπλάσεις7. Η χαρακτηριστικότερη ισλαμική προσθήκη αμέσως μετά την κατάληψη του ναού είναι αυτή του μιναρέ, ο οποίος παραμένει μέχρι και σήμερα στον προαύλιο χώρο (Εικόνα 3)8. Την ίδια περίοδο χρονολογείται η κατασκευή της κρήνης, στο πλαίσιο του καθαρισμού των πιστών προ της εισόδου τους στο τζαμί (Εικόνα 4). Επίσης, κατασκευάστηκε ο βωμός (mihrab), στην αψίδα του ιερού, από όπου ο ιεροδιδάσκαλος, προσανατολισμένος προς τη Μέκκα, καθοδηγούσε τους πιστούς κατά την προσευχή. Η βάση του βωμού σώζεται μέχρι και σήμερα9. Στη δυτική είσοδο εντοιχίστηκε κτητική επιγραφή που αναγράφει (Εικόνα 5):

  • 10 Δημητριαδης 2008, σ. 295, 298.

Για την κατάληψη αυτού [του τζαμιού] μόχθησε και κόπιασε ο Şeyh Hortaci. Αυτός ο αρχαίος ναός πραγματικά έγινε τόπος λατρείας του ισλαμικού λαού. Στον δρόμο του Θεού, με τη βοήθεια του Οδηγού, στον Ίσιο Δρόμο [του Θεού] νεοφώτιστος όντας [ο Şeyh Hortaci]. Με το σπαθί του στο τέμενος αυτό έγινε Ιμάμης αρχηγός. Έτος 99910.

  • 11 Ενεπεκιδης 1981, σ. 98.
  • 12 Νικολακακης, 1997, σ. 80.
  • 13 Ό.π.
  • 14 Νικολακακης, 1997, σ. 80.

10Ενδιαφέρον, υπό το πρίσμα της μεταφοράς του παλίμψηστου, παρουσιάζει ο τρόπος που οι Οθωμανοί χειρίστηκαν τον εσωτερικό διάκοσμο. Η ανεικονική αντίληψη του ισλαμισμού επέτασσε την απάλειψη των εικονογραφικών μορφών στο εσωτερικό του ναού. Αυτό άλλοτε γινόταν με την καταστροφή των μορφών και την αφαίρεση των οφθαλμών τους, στην περίπτωση, όμως, της Ροτόντας υιοθετήθηκε η πρακτική του επιχρίσματος. Σε αφήγηση του Γερμανού πολιτικού και ξεναγού Καρλ Μπράουν11 που βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1875, αναφέρεται πως σε μία από τις μεταμορφωμένες σε τέμενος εκκλησίες της πόλης, η οποία αναγνωρίζεται ως η Ροτόντα12, υπήρχαν στον τρούλο αιωρούμενοι άγγελοι, των οποίων τα κεφάλια επιχρωματίστηκαν ως κορυφές δέντρων. Έτσι, απεικονίζονταν δέντρα με κορμούς και σκέλη αγγέλων13. Η νέα ισλαμική γραφή στο μνημείο-παλίμψηστο εξαφάνισε τον χριστιανικό συμβολισμό, στην πραγματικότητα, όμως, δεν τον κατέστρεψε. Πολύ περισσότερο, το ξύσιμο του παλίμψηστου ανέδειξε τη διάσωση του χριστιανικού εικονογραφικού διακόσμου. Η ίδια, μάλιστα, συνεχής χρήση του μνημείου στους αιώνες, παρά την αλλαγή πολιτισμικής δεσπόζουσας, ανέδειξε τον χαρακτήρα του παλίμψηστου που τελικά δεν διαγράφει, αλλά διασώζει τις διαφορετικές γραφές μέσα στον χρόνο14.

11Η χωρική συμπαράθεση διαφορετικών χρονικοτήτων δημιουργεί ένα μνημείο μορφικά υβριδικό και ιστορικά ακατάτακτο. Αυτήν ακριβώς τη μορφική, αλλά και ιστορική, ιδιοσυστασία της Ροτόντας, σχολιάζει και ο Γιώργος Ιωάννου.

  • 15 Ιωαννου, 1982, σ. 58.

Ένα μνημείο που βρίσκεται στο μεταίχμιο, μπορεί και δεν μπορεί να ονομαστεί βυζαντινό, είναι η λεγόμενη Ροτόντα. Το κυκλικό και τεράστιο αυτό μνημείο, ένα από τα σπάνια του είδους του, ανήκει στη ρωμαϊκή εποχή της Θεσσαλονίκης [...]. Πάντως, πολύ γρήγορα μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία, αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, ίσως και σε άλλους αγίους, παλαιότερα. Σήμερα είναι βυζαντινό μουσείο και στην τεράστια αίθουσά της γίνονται πολλές μουσικές εκδηλώσεις, όταν γιορτάζονται κάθε χρόνο τα Δημήτρια. […] Τα ψηφιδωτά αυτά είναι που δίνουν το μεγάλο βυζαντινό ενδιαφέρον στη Ροτόντα και έγιναν φυσικά μετά την μετατροπή της σε χριστιανική εκκλησία γύρω στα 400 μ. Χ. επί Θεοδοσίου Α'. Ο μιναρές που υψώνεται πλάι στη Ροτόντα αφέθηκε για να θυμίζει τη μετατροπή και αυτού του μνημείου σε τζαμί, αλλά και ως δείγμα μουσουλμανικής αρχιτεκτονικής15.

  • 16 Τις διεισδυτικές αυτές παρατηρήσεις, που απαντούν στην πραγματεία Time and History του S. Kracauer, (...)

12Η Ροτόντα είναι δείγμα μνημείου-παλίμψηστου, καθώς διατρέχει όλα τα διαδοχικά παρελθόντα της πόλης και απηχεί το πώς η μία περίοδος κληροδοτεί τα υλικά και αρχιτεκτονημένα ίχνη της στις επόμενες. Σωρευτικά δημιουργείται, τελικά, ένα μνημείο, το οποίο αντανακλά κάθε περίοδο του παρελθοντικού πολιτισμικού πανοράματος της πόλης. Ένα πολιτισμικό και αισθητικό αμάλγαμα που καταδεικνύει αφενός ότι η σημερινή Ροτόντα είναι το αποτέλεσμα πολλαπλών, πολυεπίπεδων και –σε ορισμένες περιπτώσεις– αλληλοσυγκρουόμενων ενεργειών και αφετέρου ότι το αρχικό μνημείο παραμένει παρόν. Την ίδια στιγμή αποτελεί και ένα παλίμψηστο ανθρώπινης δραστηριότητας, καθώς το μνημείο σε κάθε περίοδο αποκτούσε και μία νέα πολιτισμική επίστρωση, τόσο σε υλικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο. Η πολυμορφία αυτή μάς καλεί να στοχαστούμε τον χώρο, και –κατ’ επέκταση– τα μνημεία και την ευρύτερη πολιτιστική κληρονομιά (υλική και άυλη), όχι ως στατικά πολιτισμικά και συμβολικά συστήματα, αλλά ως μία δυναμική συγχώνευση διαφορετικών χρονικών συστημάτων και πολιτισμικών αποσκευών, «ως μείγμα γεγονότων που επισυμβαίνουν σε διαφορετικές στιγμές του ιδιαίτερου χρόνου τους»16.

  • 17 Μπουρας, 1994, σ. 84-86.

13Στο Κέντρο της Θεσσαλονίκης, δυτικότερα της Καμάρας και της Ροτόντας, βρίσκεται ένα ακόμη δείγμα μνημείου-παλίμψηστου. Πρόκειται για την εκκλησία της Παναγίας Αχειροποιήτου που ιδρύθηκε στα μέσα του 5ου αιώνα και αποτελεί το σπουδαιότερο σωζόμενο δείγμα παλαιοχριστιανικής βασιλικής στην Ελλάδα17. Όπως καταγράφει ο Γιώργος Ιωάννου σε σχετικό του απόσπασμα:

  • 18 Ιωαννου, 1982, σ. 58-59.

Η μεγάλη εκκλησία (μήκος 37 μέτρα και πλάτος 15,5) της Αχειροποιήτου (5ος αιών.) είναι η παλαιότερη χριστιανική εκκλησία που σώζεται στη Θεσσαλονίκη. Ανήκει στον τύπο της βασιλικής (τρίκλιτη) και παρουσιάζει μεγάλο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Ο ναός έχει καταστραφεί πολλές φορές και έτσι ελάχιστη από την αρχική διακόσμησή του διατηρεί. Διασώζονται λίγα αλλά πολύ καλής ποιότητας ψηφιδωτά με διακοσμητικά θέματα στα τόξα μεταξύ των κιόνων. Οι κίονες είναι μονόλιθοι με κορινθιάζοντα κιονόκρανα (θεοδοσιανός ρυθμός)18.

  • 19 Κουρκουτιδου-Νικολαϊδου, 1989, σ. 7-8. Για την αναθεώρηση της άποψης περί δημόσιων ρωμαϊκών λουτρών (...)
  • 20 Ό.π., σ. 15.
  • 21 Ό.π., σ. 24-25.

14Το μνημείο περιλαμβάνει και διασώζει τα διαφορετικά παρελθόντα της πόλης, καθώς η εν λόγω εκκλησία κτίστηκε πάνω σε έναν ρωμαϊκό λουτρώνα, ίχνη του οποίου διασώζονται στο βόρειο κλίτος του ναού (Εικόνα 6 και Εικόνα 7)19. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν και ο πρώτος ναός που μετατράπηκε σε τζαμί από τον Μουράτ Β΄, τζαμί που έμεινε γνωστό με την ονομασία «Εσκί Τζουμά»20. Τους αιώνες λειτουργίας του ως τζαμιού πραγματοποιήθηκαν διάφορες επεμβάσεις, όπως η έμφραξη των παραθύρων και το άνοιγμα χαρακτηριστικών οξυκόρυφων (Εικόνα 8). Σε γενικές γραμμές, όμως, ο αρχικός ψηφιδωτός διάκοσμος της βασιλικής, οι κιονοστοιχίες με τα περίτεχνα κιονόκρανα (Εικόνα 9) και διάφορες τοιχογραφίες διασώθηκαν. Στις αρχές του 20ού αιώνα, με την εδραίωση της ελληνικής κυριαρχίας στη Θεσσαλονίκη και στο πλαίσιο της εκτίμησης των βυζαντινών μνημείων, ξεκίνησαν εργασίες αποκατάστασης στον ναό, οι οποίες αφαιρούσαν τις οθωμανικές επεμβάσεις21. Και σε αυτή την περίπτωση, δηλαδή, έχουμε ένα μνημείο-παλίμψηστο που διαμορφώθηκε από τις δυναμικές και τις τάσεις των διαδοχικών πολιτισμικών και ιστορικών παρελθόντων της πόλης.

15Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το παρελθόν του μνημείου παρουσιάζει η έλευση των προσφυγικών ρευμάτων το 1922 από τη Μικρά Ασία στη Θεσσαλονίκη (Εικόνα 10). Οι πρόσφυγες από τη Ραιδεστό της Ανατολικής Θράκης έφεραν μαζί τους την εικόνα της Παναγίας της Ρευματοκρατόρισσας και την τοποθέτησαν στο εσωτερικό του ναού, διατυπώνοντας μία νέα γραφή στην επιφάνεια του μνημείου-παλίμψηστου. Ο Γιώργος Ιωάννου διασώζει στο ομότιτλο πεζογράφημά του την προσφυγική ιστορία του μνημείου και το συνδέει άμεσα με το τραύμα του ξεριζωμού:

  • 22 Ιωαννου, 2005, σ. 62-63.

Στη μισοβυθισμένη μες στα χώματα Αχειροποίητο σε μια γωνιά του νάρθηκα, βρίσκεται σχεδόν παραπεταμένη η Παναγία η Ρευματοκρατόρισσα. […] Τη Ρευματοκρατόρισσα τη φέραν οι παππούληδές μου από μία πολιτεία της Προποντίδας. [...] Στη Σαλονίκη τους πιο πολλούς τους στρίμωξαν στην Αχειροποίητο ή εκεί γύρω. Οι Τούρκοι είχαν μετατρέψει για αιώνες την τεράστια εκκλησία σε τζαμί κι έτσι την είχαν μαγαρίσει. Μπορούσαν λοιπόν να τη μαγαρίσουν λιγάκι κι οι ανοικονόμητοι πρόσφυγες. Αυτοί, αφού έστησαν την εικόνα τους στη θέση του ιερού, χώρισαν με κουβέρτες και σεντόνια χώρους σα δωμάτια κι άρχισαν να ζουν. Έρωτες, καβγάδες, ξυλοδαρμοί, γλέντια, χαρές και γεννητούρια, γίνονταν πίσω απ’ τα κρεμασμένα σεντόνια, που τότε μόνο σηκώνονταν όλα, όταν ήταν ιδιαίτερα μεγάλης σημασίας το γεγονός. [...]. Ύστερα απ’ όλα αυτά, ήταν βέβαια περιττό να ξαναγιαστεί η εκκλησιά, πράγμα όμως που έγινε μεγαλοπρεπώς, μόλις πέταξαν από μέσα τους πρόσφυγες22.

16Αυτή η οικιστική λειτουργία εκτάκτου ανάγκης έφτασε στο τέλος της με τη σχετική ομαλοποίηση του προβλήματος στέγασης των προσφύγων. Έτσι, η Αχειροποίητος πέρασε και πάλι στα χέρια της Εκκλησίας, ξύνοντας την προσφυγική γραφή του παλίμψηστου με τον πιο συμβολικό τρόπο: το μνημείο καθαγιάστηκε και επαναλειτούργησε ως χριστιανικός ναός το 1929.

  • 23 Η μεταφορά αυτή εικονοποιεί μία ιστοριογραφική προσέγγιση, μία στάση απέναντι στο δάμασμα του ιστορ (...)
  • 24 Σύμφωνα με τον Σταυρίδη, «η πόλη φτιάχνεται ως εκείνο το δίκτυο σχέσεων, χωρικών και χρονικών, που (...)

17Στη συμπαρουσία παλαιών και νεώτερων χρωστικών, για να χρησιμοποιήσουμε μία «κινηματογραφική εικόνα» που επανέρχεται σταθερά στο έργο του Κ. Θ. Δημαρά23, διαβάζει κανείς την αμφίθυμη συνύπαρξη –συγκρουσιακή και συνάμα αρμονική– της ρωμαϊκής, βυζαντινής, οθωμανικής, αλλά και προσφυγικής Ιστορίας της Θεσσαλονίκης. Ο χώρος της πόλης τίθεται συνεχώς υπό διαπραγμάτευση, αποδομείται και επαναδομείται μέσα από τη ζωή που αρθρώνεται σε αυτόν. Επικαθορίζεται, τελικά, από ένα σύστημα κοινωνικών σχέσεων24. Οι χωρικές σχέσεις είναι στην πραγματικότητα κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες παίρνουν μία ιδιαίτερη γεωγραφική και χωρική μορφή. Αυτό είναι που μετασχηματίζει τον χώρο σε κοινωνικό προϊόν, σε πεδίο διάτρητο και διαπερατό από τις ευρύτερες πολιτικο-ιδεολογικές μεταβολές.

  • 25 Για την έννοια και τη σημασία της χρήσης ως πυρηνικού στοιχείου της διατήρησης, της συντήρησης και (...)
  • 26 Η μεταφορά ανήκει στον Άρη Κωνσταντινίδη, ο οποίος πίστευε ότι η αληθινή αρχιτεκτονική οφείλει να χ (...)

18Στα παραδείγματα, μάλιστα, της Ροτόντας και της Αχειροποιήτου, η κοινωνική σχέση που καθορίζει τη φυσιογνωμία τους συνυφαίνεται με την πολιτικό-θρησκευτική εξουσία στην πόλη. Οι χώροι, ειδικά, δημόσιας αρχιτεκτονικής λατρευτικού χαρακτήρα αποτελούν κρίσιμα πεδία διεκδίκησης για την εδραίωση στον χώρο κάθε καινούργιας θρησκείας και, επομένως, για τη διευρυμένη επιτέλεση κοινωνικών πρακτικών με διαφορετική πολιτισμική δεσπόζουσα. Όμως, γράφοντας, διαγράφοντας και επανεγγράφοντας πάνω στα μνημεία-παλίμψηστα, δημιουργείται το εξής παράδοξο: ενώ στον βραχύ χρόνο οι μεταπλάσεις του δομημένου χώρου αντιμετωπίζονται ως βεβηλώσεις ή αποδομήσεις, στον μακρό χρόνο αποτελούν έναν ιδιόμορφο τρόπο προστασίας, συντήρησης και διάσωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Απαιτείται, επομένως, μία πολυεστιακή προσέγγιση, η οποία καλείται να υπερβεί τα παραδεδομένα αντιθετικά δίπολα. Μέσα από τον βραχυχρόνιο φακό, τη χρονική, δηλαδή, εστίαση, κυριαρχεί η έννοια της καταστροφής του παλιού προς χάριν του νέου. Μέσα από τον φακό της Ιστορίας της μακράς διάρκειας, τη χωρική, δηλαδή, εστίαση, κυριαρχεί η διατήρηση των προγενέστερων γραφών και η συνανάγνωσή τους με τις νέες. Η ρίζα αυτού του παραδόξου έγκειται στο γεγονός ότι οι δομημένες αυτές οντότητες, παρά τις επιμέρους μεταβολές στις χρήσεις και στα συμβολικά νοήματα που ακτινοβολούσαν, δεν μετατράπηκαν ποτέ σε κουφάρια25. Απεναντίας, η αδιάλειπτη χρήση τους τις κατέστησε ευκίνητες και ανθεκτικές αρθρώσεις κοινωνικών σχέσεων, μακραίωνα δοχεία ζωής26.

  • 27 Lefebvre, 2000, σ. 107-08.

19Η σύμφυρση της χρονικής και της χωρικής εστίασης συνιστά αναγκαία συνθήκη για την επεξεργασία και την ανασυγκρότηση των καταστροφών, των οικοδομήσεων και των αποδομήσεων μιας πόλης. Κι αυτό γιατί συνηθίζουμε να χαρτογραφούμε χρονικά τις πόλεις, εντάσσοντάς τις μέσα στο σχήμα της μεγάλης Ιστορίας. Απέναντι, όμως, στον γραμμικό ρυθμό της διαχρονίας, πρέπει να επιχειρηθούν αλλεπάλληλες συγχρονικές τομές. Αυτές είναι που αναδεικνύουν τη μεγάλη σημασία της χωρικής διάστασης· την αντίληψη τελικά του χώρου ως σκεύους του χρόνου που εσωκλείει απειράριθμες ενεργές ροές των προγενέστερων ιστορικών περιόδων. Ο χώρος συγκροτείται, δηλαδή, ως ενοποιητική φόρμα και βοηθάει στην απαιτητική διαδικασία συναρμογής και ανασυγκρότησης των διαδοχικών παρελθόντων της πόλης. Το διακύβευμα είναι πάντα η αναγνωσιμότητα της πόλης. Γιατί, όπως μας δίδαξε και ο Lefebvre, η πόλη μπορεί να διαβαστεί επειδή η ίδια γράφει, γράφει τον εαυτό της27.

Εικόνες

20Εικόνα 1. Άποψη της ανατολικής κόγχης όπου διαμορφώθηκε το Ιερό Βήμα

Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs

Εικόνα 2. Ψηφιδωτά τρούλου

Εικόνα 2. Ψηφιδωτά τρούλου

Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs

Εικόνα 3. Άποψη του μιναρέ

Εικόνα 3. Άποψη του μιναρέ

Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs

Εικόνα 4. Κρήνη που τοποθετήθηκε στον προαύλιο χώρο του μνημείου για την προσαρμογή στις νέες λατρευτικές πρακτικές

Εικόνα 4. Κρήνη που τοποθετήθηκε στον προαύλιο χώρο του μνημείου για την προσαρμογή στις νέες λατρευτικές πρακτικές

Πηγή: λήψη συγγραφέων-photo des auteurs

Εικόνα 5. Άποψη της δυτικής εισόδου όπου εντοιχίστηκε κτητική επιγραφή

Εικόνα 5. Άποψη της δυτικής εισόδου όπου εντοιχίστηκε κτητική επιγραφή

21Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs

22Εικόνα 6 και Εικόνα 7. Επάλληλα δάπεδα στο βόρειο κλίτος, τα οποία ανήκουν σε παλαιότερο συγκρότημα ρωμαϊκού δημόσιου λουτρού

Πηγή: λήψη συγγραφέων- photos des auteurs

Εικόνα 8. Άποψη της Αχειροποιήτου από τα βορειοδυτικά

Εικόνα 8. Άποψη της Αχειροποιήτου από τα βορειοδυτικά

Σε όλο το μήκος της βόρειας πλευράς διακρίνονται τα φραγμένα ανοίγματα, καθώς και τα οξυκόρυφα παράθυρα που διαμορφώθηκαν μέσα στο περίγραμμα των αρχικών.

Πηγή: Diehl & Saladin, 1918, σ. 38

Εικόνα 9. Περίτεχνα κορινθιάζοντα κιονόκρανα

Εικόνα 9. Περίτεχνα κορινθιάζοντα κιονόκρανα

Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs

Εικόνα 10. Άποψη του εσωτερικού χώρου κατά τη μετατροπή του μνημείου σε κατάλυμα του τελευταίου κύματος προσφύγων, το 1922

Εικόνα 10. Άποψη του εσωτερικού χώρου κατά τη μετατροπή του μνημείου σε κατάλυμα του τελευταίου κύματος προσφύγων, το 1922

Πηγή: <https://archive.saloni.ca/714>

Haut de page

Bibliographie

Βιβλία και διατριβή

Δημητριαδης Βασίλης - Dimitriadis Vassilis, 2008, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας (1430-1912) [Topographie de Thessalonique pendant la Turcocratie (1430-1912)], εκδ. Κυριακίδη [Kyriakidis], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], URL: <http://media.ems.gr/ekdoseis/makedoniki_bibliothiki/ekd_makb_dimitriadis_topographia_61.pdf> (ημ. τελευταίας ανάκτησης: 30/09/2024 - consulté le 30/09/2024).

Diehl Charles & Saladin Henri, 1918, Les Monuments chrétiens de Salonique, Ernest Leroux, Paris, URL: <https://bibliotheque-numerique.inha.fr/idurl/1/16397> (ημ. τελευταίας ανάκτησης: 30/09/2024- consulté le 30/09/2024).

Ενεπεκιδης Πολυχρόνης - Enepekidis Polychronis, 1981, Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875-1912. Γερμανοί πολιτικοί, διπλωμάτες και συγγραφείς αφηγούνται για την ζωή, τους θεσμούς και την ιστορική τοπογραφία της πόλης: με γκραβούρες και εικόνες της εποχής [Thessalonique dans les années 1875-1912, politiques, diplomates et écrivains allemands parlent de leur vie, des institutions, de la topographie historique de la ville, avec des gravures et des illustrations de l’époque], εκδ. Κυριακίδη [Kyriakidis], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 367 p.

Ζυγομαλας Δημήτριος - Zygomalas Dimitrios, 2023, «Η μετατροπή των βυζαντινών ναών της Θεσσαλονίκης σε τζαμιά: τα αίτια και οι επεμβάσεις προσαρμογής και διατήρησης» [La tranformation des sanctuaires byzantins de Thessalonique en mosquées : les causes et les interventions dadaptation et de conservation], Επιστημονική Επετηρίδα του Κέντρου Ιστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης, [Annuaire scientifique du Centre dHistoire de la commune de Thessalonique] τ. 11, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης [Centre dHistoire de Thessalonique], Θεσσαλονίκη [Thessalonique].

Genette Gérard, 2018, Παλίμψηστα. Η λογοτεχνία δευτέρου βαθμού [Palimpsestes, la littérature au second degré], ΜΙΕΤ, Αθήνα [Athènes], 634 p.

Ιωαννου Γιώργος - Ioannou Giorgos, 1982, Εφήβων και μη: διάφορα κείμενα [D’éphèbes ou non : divers textes], Κέδρος, [Kedros] Αθήνα [Athènes], 336 p.

Jauss Hans Robert, 1995, Η θεωρία της πρόσληψης: τρία μελετήματα [La théorie du recrutement : trois études], Εστία [Estia], Αθήνα [Athènes], 152 p.

Jokilehto Jukka J., 1999, A History of Architectural Conservation, Butterworth-Heinemann, Oxford, 508 p.

Κουρκουτιδου-Νικολαϊδου Ευτυχία - Kourkoutidou-Nikolaïdou Eftychia, 1989, Αχειροποίητος: ο μεγάλος Ναός της Θεοτόκου [l’Acheiropoietos: le grand sanctuaire de la Vierge], Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου [Fondation des Études balkaniques], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 80 p.

Lefebvre Henri, 2000, Writings on cities, Blackwell, Oxford, 131 p.

Levebvre Henri, 2009, State, Space, World. Selected Essays, University of Minnesota Press, Minneapolis -London, 344 p.

Μπουρας Χαράλαμπος - Bouras Charalambos, 1994, Ιστορία της αρχιτεκτονικής [Histoire de l’architecture], τ. Β΄, Μέλισσα [Melissa], Αθήνα [Athènes], 564 p.

Παζαρας Θεοχάρης - Pazaras Théocharis, 1985, Η Ροτόντα του Αγίου Γεωργίου στη Θεσσαλονίκη [La Rotonde de Saint Georges à Thessalonique], Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου [Fondation des Études balkaniques], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 112 p.

Rossi Aldo, 1996, Η αρχιτεκτονική της πόλης [L’architecture de la ville], University Studio Press, Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 256 p.

Σταυριδης Σταύρος (επιμ./dir.) - Stavridis Stavros, 2006, Μνήμη και εμπειρία του χώρου [Mémoire et expérience du lieu], Αλεξάνδρεια [Alexandria], Αθήνα [Athènes], 316 p.

Στεφανιδου-Τιβεριου Θεοδοσία - Stefanidou-Tiveriou Theodosia, 2020, Θεσσαλονίκη: όψεις μιας αρχαίας Μητρόπολης: δώδεκα αρχαιολογικά κείμενα [Thessalonique : vues d’une Métropole antique, douze textes archéologiques], University Studio Press, Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 364 p.

'Αρθρα και συμμετοχές

Ηγγλετον Τέρρυ - Iggleton Terry, 2013, «Προς μια επιστήμη του κειμένου» [Vers une science du texte], in Newton Κ. Μ. (επιμ./dir.), Η λογοτεχνική θεωρία του εικοστού αιώνα: Ανθολόγιο κειμένων [La théorie littéraire du xxe siècle], Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héracleion].

Ιωαννου Γιώργος - Ioannou Giorgos, 2005, «Παναγιά η Ρευματοκρατόρισσα» [La Vierge Revmtokratorissa], in Ιωαννου Γιώργος - Ioannou Giorgos, Η Σαρκοφάγος: πεζογραφήματα [Sarcophage : textes en prose], Κέδρος [Kedros], Αθήνα [Athènes].

Κωνσταντινιδης Άρης - Konstantinidis Aris, 1972, «Δοχεία ζωής ή Το πρόβλημα για μιαν αληθινή ελληνική αρχιτεκτονική» [Récipients de vie ou le problème dune veritable architecture grecque] in Για την αρχιτεκτονική: δημοσιεύματα σε εφημερίδες σε περιοδικά και σε βιβλία, 1940-1982: βιβλιογραφία [Sur larchitecture : publications dans des journaux, des revues et des livres, 1940-1982: bibliographie], Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héracleion].

Μητσου Μαριλίζα - Mitsou Mariliza, 1994, «Φιλοσοφικά φροντίσματα στο έργο του Κ. Θ. Δημαρά (1926-1940)» [Considérations philosophiques dans loeuvre de K.Th. Dimaras (1926-1940)], στο Επιστημονική συνάντηση στη μνήμη του Κ. Θ. Δημαρά [Rencontre scientifique à la mémoire de K.Th. Dimaras], Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών [Centre d’études néohelléniques, Fondation nationale de Recherches], Αθήνα [Athènes].

Νικολακακης Ηλίας, Δημ. - Nikolakakis Ilias D., 1999, «Η Θεσσαλονίκη και ο Άγιος Γεώργιος-Ροτόντα» [Thessalonique et la Rotonde Saint Georges] στο Άγιος Γεώργιος - Ροτόντα: λατρευτικός ή μνημειακός χώρος; Ιστορική, Αρχαιολογική, Νομοκανονική και Θεολογική προσέγγιση [Rotonde-Saint Georges : lieu de culte ou de mémoire ? Histoire, Archéologie, Approche légaliste ou théologique]. Πρακτικά επιστημονικής Ημερίδας 21 Μαρτίου 1997, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεολογική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης [Actes de la journée scientifique 21/03/1997, Département de théologie sociale et pastorale, Faculté de théologie, Université Aristote de Thessalonique], Θεσσαλονίκη [Thessalonique].

Ραπτης Κωνσταντίνος Θ. - Raptis Konstantinos Th., 2016, Αχειροποίητος Θεσσαλονίκης: αρχιτεκτονική και γλυπτός διάκοσμος [L’Acheiropoietos de Thessalonique, architecture et decoration sculptée], Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Τομέας Αρχαιολογίας, Φιλοσοφική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης [Thèse non publiée, département d’Histoire et d’Archéologie, secteur Archéologie, faculté de philosophie, Université Aristote de Thessalonique], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], URL: <https://freader.ekt.gr/eadd/index.php?doc=38464#p=2> (ημ. τελευτ. ανάκτ.: 30/09/2024 - consulté le 30/09/2024).

Haut de page

Notes

1 Lefebvre, 2009, σ. 170-71.

2 Ηγγλετον, 2013, σ. 299.

3 «Το παλίμψηστο είναι μια περγαμηνή όπου έχει αποξεστεί μια πρώτη εγγραφή για να χαραχθεί μια άλλη, η οποία δεν κρύβει εντελώς την αρχική, έτσι ώστε να μπορούμε να διαβάζουμε το διαφαινόμενο παλαιό κείμενο πίσω από το νέο. Συνεπώς, μεταφορικά μιλώντας, με τη λέξη παλίμψηστα (στην κυριολεξία: υπερκείμενα) εννοούμε όλα τα έργα που προέρχονται από κάποιο παλαιότερο έργο, μέσω μετασχηματισμού ή μίμησης» (Βλ.: Genette, 2018, οπισθόφυλλο). Στην ομότιτλη μελέτη του, ο Genette στοχάζεται γύρω από την υπέρβαση της μοναδικότητας των λογοτεχνικών κειμένων και ενδοσκοπεί στη δευτέρου βαθμού λογοτεχνία, εκείνη, δηλαδή, που γράφεται διαβάζοντας. Στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία του δομημένου περιβάλλοντος, το παλίμψηστο σχετίζεται με ίχνη ή κτισμένες οντότητες που αναφέρονται σε άλλες, παρελθούσες, κτισμένες οντότητες. Σχετικά με την πόλη ως πολυστρωματικό πεδίο, όπου η κάθε εποχή αφήνει τα ίχνη της, τα οποία συνυπάρχουν και διαμορφώνουν τη συλλογική μνήμη και την ταυτότητα του αστικού χώρου, βλ.: Rossi, 1996.

4 Lefebvre, 2009, σ. 170-71.

5 Στεφανιδου-Τιβεριου, 2020, σ. 285, 292-93.

6 Παζαρας, 1985, σ. 15.

7 Ζυγομαλας, 2023, σ. 104.

8 Παζαρας, 1985, σ. 32.

9 Νικολακακης, 1997, σ.75-76.

10 Δημητριαδης 2008, σ. 295, 298.

11 Ενεπεκιδης 1981, σ. 98.

12 Νικολακακης, 1997, σ. 80.

13 Ό.π.

14 Νικολακακης, 1997, σ. 80.

15 Ιωαννου, 1982, σ. 58.

16 Τις διεισδυτικές αυτές παρατηρήσεις, που απαντούν στην πραγματεία Time and History του S. Kracauer, παραθέτει και ο H. R. Jauss στο καταστατικό μελέτημά του για τη θεωρία της πρόσληψης, προτείνοντας τη μετάβαση από τη διαχρονική μελέτη της ιστορίας στις πολλαπλές συγχρονικές τομές, οι οποίες φέρνουν στην επιφάνεια την ετερογενή πολυμορφία της μη-ομοχρονίας και αποκαλύπτουν την ιστορική διάσταση των πολιτισμικών φαινομένων. Βλ.: εκτενέστερα Jauss, 1995, σ. 78-82.

17 Μπουρας, 1994, σ. 84-86.

18 Ιωαννου, 1982, σ. 58-59.

19 Κουρκουτιδου-Νικολαϊδου, 1989, σ. 7-8. Για την αναθεώρηση της άποψης περί δημόσιων ρωμαϊκών λουτρών και την υποστήριξη της ύπαρξης ιδιωτικού λουτρώνα, βλ.: Ραπτης, 2016, σ. 261-65.

20 Ό.π., σ. 15.

21 Ό.π., σ. 24-25.

22 Ιωαννου, 2005, σ. 62-63.

23 Η μεταφορά αυτή εικονοποιεί μία ιστοριογραφική προσέγγιση, μία στάση απέναντι στο δάμασμα του ιστορικού χρόνου, η οποία επιχειρεί να κατανοήσει την αλληλοδιαδοχή των περιόδων, χωρίς να θέτει διαχωριστικούς φραγμούς στην αδιάκοπη ροή της Ιστορίας. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει η Μαριλίζα Μητσού, μία από τις «ισοδύναμες κινηματογραφικές εικόνες ή μεταφορές που επανέρχονται σαν μουσικά μοτίβα στο έργο του Κ. Θ. Δημαρά […] είναι η εικόνα της χρωστικής που απλώνεται και καλύπτει σταδιακά μια υγρή επιφάνεια, επιβάλλει ολότελα το χρώμα της και ύστερα λίγο - λίγο ελαττώνεται, για να χαθεί στο τέλος οριστικά». Βλ.: Μητσου, 1994, σ. 41-42.

24 Σύμφωνα με τον Σταυρίδη, «η πόλη φτιάχνεται ως εκείνο το δίκτυο σχέσεων, χωρικών και χρονικών, που εκδηλώνουν τις κοινωνικές σχέσεις ως γεγονότα», βλ.: Σταυριδης, 2006. σ. 24. Ο ίδιος ο χώρος, είτε φυσικός είτε αστικός, δεν είναι ουδέτερος, αλλά διαμεσολαβεί τάσεις και διαθέσεις - ιδεολογικές, κοινωνικές, πολιτισμικές. Αυτό σημαίνει ότι η φυσική μορφή της πόλης και οι δομές της δεν μπορούν να διαβαστούν αποκλειστικά με αρχιτεκτονικούς ή πολεοδομικούς όρους, αλλά ως φορείς νοημάτων, αξιών και νοοτροπιών. Η πόλη αναδεικνύεται, έτσι, ως πολιτισμικό και ιδεολογικό παλίμψηστο, ως ένα δυναμικό πεδίο όπου οι σχέσεις εξουσίας, η άρχουσα ιδεολογία και η μνήμη ενσαρκώνονται κυριολεκτικά στον χώρο.

25 Για την έννοια και τη σημασία της χρήσης ως πυρηνικού στοιχείου της διατήρησης, της συντήρησης και της προστασίας ενός κτιρίου, βλ. ενδεικτικά: Jokilehto, 1999. Η διατήρηση ενός κτιρίου χωρίς χρήση είναι μια πράξη αναβολής της φθοράς και όχι πραγματικής επιβίωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, οι αλλεπάλληλες χρήσεις δεν είναι πάντα καταστροφικές, αλλά μπορούν να προσδώσουν πολλαπλές σημασίες και να σώσουν τα κτίρια από την εγκατάλειψη ή την κατεδάφιση. Επομένως, το κρίσιμο δεν είναι να διατηρηθούν μόνο τα υλικά και οι μορφές, αλλά και η λειτουργική σχέση του κτιρίου με την κοινωνική ζωή.

26 Η μεταφορά ανήκει στον Άρη Κωνσταντινίδη, ο οποίος πίστευε ότι η αληθινή αρχιτεκτονική οφείλει να χτίζει δοχεία ζωής και όχι μονάχα «μνημεία», κατασκευές, δηλαδή, που οργανώνουν το «μέσα» και το «έξω» και οι οποίες είναι προορισμένες να υποδεχθούν και να φιλοξενήσουν τη ζωή.: Βλ. Κωνσταντινιδης, 1972.

27 Lefebvre, 2000, σ. 107-08.

Haut de page

Table des illustrations

Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 198k
Titre Εικόνα 2. Ψηφιδωτά τρούλου
Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 271k
Titre Εικόνα 3. Άποψη του μιναρέ
Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 329k
Titre Εικόνα 4. Κρήνη που τοποθετήθηκε στον προαύλιο χώρο του μνημείου για την προσαρμογή στις νέες λατρευτικές πρακτικές
Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων-photo des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 192k
Titre Εικόνα 5. Άποψη της δυτικής εισόδου όπου εντοιχίστηκε κτητική επιγραφή
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 299k
Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων- photos des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 225k
Titre Εικόνα 8. Άποψη της Αχειροποιήτου από τα βορειοδυτικά
Légende Σε όλο το μήκος της βόρειας πλευράς διακρίνονται τα φραγμένα ανοίγματα, καθώς και τα οξυκόρυφα παράθυρα που διαμορφώθηκαν μέσα στο περίγραμμα των αρχικών.
Crédits Πηγή: Diehl & Saladin, 1918, σ. 38
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 176k
Titre Εικόνα 9. Περίτεχνα κορινθιάζοντα κιονόκρανα
Crédits Πηγή: λήψη συγγραφέων- photo des auteurs
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 125k
Titre Εικόνα 10. Άποψη του εσωτερικού χώρου κατά τη μετατροπή του μνημείου σε κατάλυμα του τελευταίου κύματος προσφύγων, το 1922
Crédits Πηγή: <https://archive.saloni.ca/714>
URL http://journals.openedition.org/ceb/docannexe/image/28314/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 148k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Penny Koutsou et Michalis Koyias, « Γράφοντας, διαγράφοντας και επανεγγράφοντας:Διαδοχικά παρελθόντα και μνημεία-παλίμψηστα »Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 02 décembre 2025, consulté le 24 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/28314 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15f63

Haut de page

Auteurs

Penny Koutsou

Université Aristote de Thessalonique

Michalis Koyias

Ministère grec de la Culture

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search