Navigation – Plan du site

AccueilNumérosHors SérieLes strates du passé : histoire, ...«Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης» (1...

Les strates du passé : histoire, architecture, anthropologie

«Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης» (1911) του Γεωργίου Σκωτ: μια πρώιμη απόπειρα αποτύπωσης του υποκόσμου της πόλης κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα

Les Apocryphes de Thessalonique (1911) de George Scott : une première tentative de représenter les bas-fonds dans les dernières décennies du XIXe siècle
The Apokrypha of Thessalonika (1911) by Georgios Scott: An early attempt to portray the city's underworld in the last decades of the 19th century
Sofia Denissi

Résumés

Les Apocryphes de Thessalonique (1911) de George Scott : une première tentative de représenter les bas-fonds dans les dernières décennies du XIXe siècle.
L'énorme succès du roman social d'Eugène Sue,
Les Mystères de Paris (1842-43), a donné naissance à un nouveau genre de fiction, le « roman apocryphe ». C'est ainsi qu'au XIXe siècle et au début du XXe siècle, une série de romans mettant en scène la misère, la corruption et la criminalité des centres urbains a vu le jour dans toute l'Europe. La Grèce n'a pas fait exception, publiant d'abord des romans traduits du genre, puis des originaux. Dès 1848, un premier essai inachevé est réalisé avec Les Apocryphes d'Athènes, de George Aspridis, et les œuvres suivantes suivront : Les Apocryphes de Constantinople en deux versions différentes (1855, deuxième édition 1866 et 1868-1869), Les Apocryphes de Syros (1866), Un Apocryphe de Zakynthos (1875), à nouveau Les Apocryphes d'Athènes (1884), cette fois complet, Les Apocryphes d'Athènes et les aventures du voyageur anglais John Jacket (1889), Les Apocryphes de Smyrne (1889), Les Apocryphes de Péra (1890), Les Apocryphes d'Égypte (1894). Parallèlement, un grand nombre de romans au contenu social similaire ont été publiés à la même époque, sans porter le terme d'apocryphes ou de mystères dans leur titre, qui est le titre alternatif utilisé par le genre. Malgré le grand nombre d'œuvres originales de cette catégorie de fiction qui tentent de décrire la vie des marginaux dans les centres urbains du royaume libre ou dans les zones d'hellénisme qui sont restées en dehors du nouvel état ou qui faisait partie de la diaspora, aucun roman concernant la vie de l'hellénisme à Thessalonique n'a été identifié à ce jour, compte tenu de l'incorporation ultérieure de la Macédoine au royaume grec et de l'existence d'un petit nombre d'œuvres précoces. Ainsi, le roman épistolaire de George Scott, Les Apocryphes de Thessalonique, œuvre de 1911, qui évoque la co-capitale actuelle au cours du dernier quart du XIXe siècle et donne une image sans précédent de son monde souterrain grec pendant les années de la domination ottomane, est d'un immense intérêt. Le but de cette introduction est d'analyser l'œuvre, de l'intégrer dans les romans apocryphes et d'en extraire des informations précieuses sur un aspect de la vie hellénistique à une époque largement inconnue dans les œuvres littéraires.

Haut de page

Texte intégral

  • 1 Στοιχεία για τον Παπανικολάου βλ. στο «Η ίδρυση του Παγχαλκιδικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης ‘Ο Αριστοτέ (...)

1Στις 10 Ιουλίου του 1911 κυκλοφορεί το πρώτο φύλλο της εφημερίδας Μακεδονία, της πρώτης πρωινής ημερήσιας ελληνικής εφημερίδας στην Οθωμανική ακόμη τότε Θεσσαλονίκη. Στη δεύτερη σελίδα του εντύπου, στο κάτω μέρος της, θα ξεκινήσει ως επιφυλλίδα η δημοσίευση του «πρωτότυπου κοινωνιολογικού μυθιστορήματος» Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης υπό Γεωργίου Σκωτ. Πρόκειται για την πρώτη, με τα μέχρι στιγμής στοιχεία, απόπειρα συγγραφής ελληνικού μυθιστορήματος με επίκεντρο την πόλη της Θεσσαλονίκης. Το μυθιστόρημα, πάρεργο του τότε νέου Πολυγυρινού γιατρού Γεωργίου Παπανικολάου (1875-1949), θα δημοσιευτεί σε ημερήσιες συνέχειες μέχρι τις 29 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους, όπου και θα ολοκληρωθεί ο πρώτος του τόμος, χωρίς να δημοσιευτεί ποτέ η συνέχειά του1.

  • 2 Crowquill, 1845, σ. 529-32.

2Από τον τίτλο του βλέπουμε πως ο συγγραφέας του το κατατάσσει στα «μυθιστορήματα των Αποκρύφων», μια μυθιστορηματική κατηγορία που άνθισε με την εμφάνιση του παγκόσμιου best-seller του Eugène Sue Les Mystères de Paris (1842-43). Η απήχηση του μυθιστορήματος αυτού ήταν τόσο ισχυρή ώστε την ακολούθησε ένα φαινόμενο που το διάσημο βρετανικό περιοδικό Bentleys Miscellany αποκάλεσε «Αποκρυφομανία»2. Σύμφωνα με αρθρογράφο του εντύπου:

  • 3 Ό.π.

Τα απόκρυφα φαίνεται πως δεν θα παραμείνουν πλέον απόκρυφα. Οι συγγραφείς, με μια αυτάρεσκη αυτάρκεια, αρχίζουν να φανερώνουν στον κόσμο πως, τουλάχιστον για τους ίδιους, ποτέ δεν υπήρξαν απόκρυφα. Το πέπλο της Γαλλίας σκίστηκε από έναν Γάλλο, που σίγουρα δεν κάνει μεγάλη χάρη στην χώρα του αποκαλύπτοντας ανηθικότητες του πλέον χυδαίου χαρακτήρα, οι οποίες θα ήταν πολύ προτιμότερο να παραμείνουν κρυμμένες τόσο από τους νέους όσο και από τους γηραιούς. Το ηθικό δίδαγμα που θα εξαχθεί από τη μελοδραματική παρουσίαση της αμαρτίας ή της αρετής είναι αμφίβολο. Αυτή η Αποκρυφομανία έχει περάσει το Κανάλι. Οι συγγραφείς κατασκευάζουν κακουργήματα με την οκά… […] Ναι, βλέπουμε Τα Μυστήρια του Παρισιού, Τα μυστήρια του Λονδίνου, αλλά ποιος είναι πράγματι ικανός να ανασηκώσει το πέπλο και να δείξει την σκοτεινή πραγματικότητα;3

  • 4 Το 1848 γίνεται η πρώτη ημιτελής απόπειρα με το έργο Αθηνών Απόκρυφα του Γεωργίου Ασπρίδη, ενώ θα α (...)
  • 5 Για μια αναλυτική καταγραφή βλ.: Γκοτση, 1997, σ. 157-63. Για τα λαϊκά μυθιστορήματα Αποκρύφων στις (...)

3Όπως ήταν αναμενόμενο, το έργο του Sue μεταφράστηκε στα ελληνικά ήδη από το 1845 και σύντομα ακολούθησαν και οι ελληνικές του εκδοχές, αρχής γενομένης από το 1848, μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, όπου το είδος θα περάσει στους συγγραφείς λαϊκών μυθιστορημάτων, με κορυφαία τα έργα του Αριστείδη Κυριακού4. Παράλληλα, κατά την ίδια περίοδο δημοσιεύονται τόσο ένας μεγάλος αριθμός πρωτότυπων μυθιστορημάτων αντιστοίχου κοινωνικού περιεχομένου, χωρίς να φέρουν στον τίτλο τους τον όρο «απόκρυφα» ή «μυστήρια» (που είναι ο εναλλακτικός τίτλος που χρησιμοποιεί το είδος), όσο και πληθώρα μεταφρασμένων έργων της κατηγορίας αυτής5.

  • 6 Για το μυθιστόρημα των Αποκρύφων από την ξένη βιβλιογραφία, βλ. ενδεικτικά: Maxwell, 1992, σ. 416, (...)
  • 7 Ντενιση,1996-97, σ. 46.
  • 8 Ό.π., σ. 47. Χαρακτηριστικά του είδους αποτελούν, ακόμη, η περιγραφή των λαβυρίνθων των φτωχικών γε (...)

4Ποιο είναι, όμως, αυτό το μυθιστορηματικό είδος που ονομάζεται «μυθιστόρημα των Αποκρύφων», στο οποίο και φαίνεται πως κατατάσσονται Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης; Σύμφωνα με τους μελετητές του είδους, πρόκειται για μια υποκατηγορία του κοινωνικού μυθιστορήματος, ένα υβρίδιο τριών μυθιστορηματικών ειδών: του gothic novel (γοτθικού μυθιστορήματος με ιστορίες αγωνίας ή τρόμου, που διαδραματίζονται σε κάστρα ή μοναστήρια με υπόγεια περάσματα), του Newgate novel (μυθιστόρημα των κατορθωμάτων διαβόητων κακούργων, τροφίμων της φημισμένης φυλακής του Λονδίνου Newgate) και, τέλος, του Sensation novel (μυθιστόρημα με προκλητικά, απίθανα και μακάβρια συμβάντα και με ένοχα μυστικά)6. Τα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα αυτής της κατηγορίας πραγματεύονται τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων στις πολυπληθείς μεγαλουπόλεις που προέκυψαν ως αποτέλεσμα της βιομηχανικής επανάστασης. Η αντιξοότητα των κοινωνικών συνθηκών και η έλλειψη κρατικής μέριμνας οδηγεί τη φτωχολογιά στο έγκλημα, στην πορνεία, στην κλοπή και σε κάθε είδους ανομήματα. Πραγματεύονται, όμως, και μια άλλη μορφή ατιμίας, αυτήν των ανώτερων στρωμάτων, που συγκαλύπτεται από τον μανδύα της υποκρισίας και, γι’ αυτό τον λόγο, είναι πολύ πιο επικίνδυνη. Ο όρος απόκρυφα, λοιπόν, παραπέμπει αφενός στις κρυφές πτυχές της ζωής του προλεταριάτου, αφετέρου στις μυστικές καταχρήσεις, απάτες και στα ηθικά παραπτώματα των αστών που παραμένουν αθέατα7. Αυτές τις όψεις επιθυμούν να αποκαλύψουν οι συγγραφείς τέτοιου είδους έργων, όπως ο Sue και ο Reynolds, για να επιτύχουν ευνοϊκές μεταρρυθμίσεις για το κοινό καλό. Ασφαλώς, όμως, η τεράστια απήχηση των έργων αυτών στο αναγνωστικό κοινό δεν έγκειται στις μεταρρυθμιστικές προθέσεις των συγγραφέων τους, που συχνά ήταν σοσιαλιστές ή Χαρτιστές, αλλά στην περιγραφή της ζωής των χαμηλών στρωμάτων και του υποκόσμου, στην περιδιάβαση στις άγνωστες για τους πολλούς φτωχογειτονιές των μεγαλουπόλεων, που αποτελούσαν εν πολλοίς απαγορευμένες ζώνες, καθώς επίσης και στο αστυνομικό στοιχείο, δηλαδή στην αποκάλυψη κλοπών και εγκλημάτων που διεξάγονται από φτωχούς απατεώνες ή από πλούσιους εκμεταλλευτές και, τέλος, στο ερωτικό στοιχείο που είναι αναπόσπαστο στα έργα αυτά8.

5Ποια από τα παραπάνω γνωρίσματα, όμως, συναντώνται στο μυθιστόρημα του Παπανικολάου Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης; Περιγράφει πράγματι ο συγγραφέας την κρυφή ζωή και τα ανομήματα προλεταριάτου και αριστοκρατίας σε μια μεγαλούπολη, με στόχο τη στηλίτευση των κακώς κειμένων της κοινωνίας της εποχής; Υπάρχει η περιγραφή των απαγορευμένων χώρων δράσης του υποκόσμου που γοήτευσε το ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό, μαζί με απιθανότητα πλοκής, αστυνομικού τύπου ανίχνευση εγκλημάτων και άλλων κακουργημάτων; Υπάρχουν ένοχα μυστικά, αμαρτίες αριστοκρατών και όλα τα υπόλοιπα συστατικά του είδους, μαζί με τις απαραίτητες ρεαλιστικές περιγραφές και τη χαρτογράφηση της πόλης, στοιχεία που δίνουν την απαιτούμενη αληθοφάνεια στο εγχείρημα; Ας προσεγγίσουμε το μυθιστόρημα για να τα διαπιστώσουμε.

  • 9 Η πρόθεση του συγγραφέα φαίνεται πως ήταν το μυθιστόρημα να περιλαμβάνει τουλάχιστον δύο τόμους, αφ (...)
  • 10 Mazower, 2006, σ. 272, Τομανας, 1992, σ. 58, Τρακοσοπουλου, 2008, σ. 219.
  • 11 Ό.π., 2008, σ. 219-20. Με τη μεταφορά της πλοκής στα τέλη του 19ου αιώνα, διαπιστώνουμε πως ο νεαρό (...)

6Το μυθιστόρημα του Παπανικολάου τοποθετεί τη δράση των γεγονότων στην οθωμανική Θεσσαλονίκη των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα9. Η επιλογή της χρονικής περιόδου δεν πρέπει να είναι τυχαία. Είναι σαφές πως το μυθιστόρημα των αποκρύφων απαιτεί ως τόπο διεξαγωγής του μια μεγαλούπολη, όπως αυτές που γέννησε ο 19ος αιώνας μετά τη βιομηχανική επανάσταση, η ύπαρξη των οποίων, εξάλλου, το ενέπνευσε. Και μεγαλούπολη φαίνεται πως έγινε η Θεσσαλονίκη κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Mazower, η πόλη αριθμούσε τους 98.000 κατοίκους στη δεκαετία του 1890, ο Τομανάς μιλά ήδη για πληθυσμό 93.000 ανθρώπων από τη δεκαετία του 1860 και η Τρακοσοπούλου για 120.000 κατοίκους στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα10. Επιπλέον, πρόκειται για μια περίοδο ανάπλασης και εξέλιξης της πόλης, προσπαθειών εξευρωπαϊσμού της εικόνας της με μεγάλα εκσυγχρονιστικά έργα, καθώς και αναβάθμισης του ρόλου του ελληνικού πληθυσμού της11.

7Στο μυθιστόρημα περιγράφονται σαφώς δύο πολύ διαφορετικοί κόσμοι: αυτός της πλούσιας ελληνικής αστικής τάξης, αλλά και ο κόσμος των φτωχών κατεργαρέων· κόσμοι που συχνά συνδέονται πολύ στενά και ενίοτε ταυτίζονται. Ο κόσμος των πλούσιων Ελλήνων αστών εκπροσωπείται από τις αριστοκρατικές οικογένειες της Ιουλίας και από αυτήν του Ελληνοϊταλού εραστή της, Πέπου. Ο κόσμος των λωποδυτών από τη συμμορία του μεγαλοαπατεώνα Μπαντή, ανθρώπου ευφυέστατου, δεξιοτέχνη της μεταμφίεσης, στα πρότυπα του δημοφιλούς τότε Sherlock Holmes, απατεώνα που μέσα από απίθανες περιπέτειες θα αποδειχτεί πως είναι ο ετεροθαλής αδελφός της Ιουλίας. Η μητέρα της Ιουλίας, Νίνα, κόρη δημογέροντα και αντιπροσώπου της ελληνικής κοινότητας της πόλης, όταν ήταν νεαρή και αθώα κοπέλα, έπεσε στα δίχτυα ενός απατεώνα και γέννησε το νόθο παιδί του, το οποίο εγκατέλειψε σε βρεφοκομείο της Σμύρνης. Η ιστορία εκτυλίσσεται ως ιστορία εκδίκησης του αδικημένου εγκαταλελειμμένου παιδιού, του Μπαντή, καρπού ενός απατεώνα και μιας αριστοκράτισσας, προς αυτούς που θεωρεί πως τον αδίκησαν, δηλαδή τους νόμιμους κληρονόμους της περιουσίας της πλούσιας αριστοκράτισσας μητέρας του. Η Ιουλία, κόρη που αποκτήθηκε από τον γάμο της Νίνας με τον θείο του Πέπου, Μιχάλη, θα απαχθεί από τη συμμορία για λόγους εκδίκησης. Όλα τα συμβάντα που αφορούν τη γέννηση του νόθου παιδιού υπάρχουν καταγεγραμμένα σε ένα χειρόγραφο, τo οποίo θέλει να υφαρπάξει ο Μπαντής για να ανακτήσει τη θέση που του αρμόζει στην κοινωνία. Τον Πέπο συνδράμουν ο παλιός κηπουρός του θείου του, Γερο-Ζάχος, αλλά και ένας πανέξυπνος μυστικός αστυνομικός, ο Σπανός, που, εκτός από τις πολλές μεταμφιέσεις που θα χρησιμοποιήσει για να γίνει μέλος της συμμορίας, στο τέλος του Α’ τόμου θα αποδειχθεί και μέτρ της παρενδυσίας. Παράλληλα, υπάρχουν δυο ακόμη πλοκές στενά συνδεδεμένες με την κύρια: αυτή του πιστού ακολούθου του Πέπου, του Γερο-Ζάχου και της δικής του οικογένειας, που θα αδικηθεί και αυτή από τη συμμορία του Μπαντή, και αυτή του Μπάρμπα-Στέργιου, ξεπεσμένου αστού, πιστού οπαδού του αρχηγού της συμμορίας, Μπαντή, και της πανούργας γυναίκας του, Στέργινας. Στην εξέλιξη της πλοκής, θα δούμε πως διαπράττονται τέσσερεις φόνοι, δύο απόπειρες φόνου, πολλαπλές απαγωγές, εμπρησμοί, επιθέσεις με βιτριόλι, εκπορνεύσεις γυναικών και πλήθος πάσης φύσεως άλλων ανομημάτων.

8Έτσι, ήδη από τη σύντομη περιγραφή της πλοκής, αντιλαμβάνεται κανείς πως οι βασικές προδιαγραφές του είδους είναι όλες παρούσες: υπάρχει η σκοτεινή ατμόσφαιρα των gothic novels, με την ύπαρξη ενός δικτύου υπονόμων μέσω του οποίου τα μέλη της συμμορίας κυκλοφορούν υπογείως στην πόλη· όπως υπάρχει και η περιγραφή του σπηλαίου-κατοικίας του Μπαντή, του στολισμένου με γιαταγάνια και κουμπούρες με ασημένιες λαβές, που φέρουν χαραγμένα «ερωτικά ή κουτσαβάκικα» στιχάκια. Υπάρχει, ακόμη, η –σύμφωνη με τα Newgate novels– περιγραφή των κακουργημάτων της συμμορίας του Μπαντή και η τρομακτική τους δράση, γεμάτη φόνους, απαγωγές αθώων θυμάτων, κλοπές, βασανισμούς, ξυλοδαρμούς, εκπορνεύσεις γυναικών, ψευδώνυμα και μεταμφιέσεις. Υπάρχει, τέλος, η αγωνία των Sensation novels, με τις παράλληλες ιστορίες ερώτων, προδοσιών, κρυφών μυστικών, πολύτιμων χειρογράφων και τρομακτικών αποκαλύψεων του είδους αυτού. Και όλα αυτά μαζί με τις ρεαλιστικές περιγραφές της πόλης.

  • 12 Η ταβέρνα που συχνάζει η συμμορία κοσμείται με εικόνες του κακούργου Πραντζίνη (Pranzini), υπαίτιου (...)
  • 13 Ενδεχομένως η χαρτογράφηση αυτή προήλθε από αναγνώσματα και προφορικές μαρτυρίες μεγαλυτέρων, αφού (...)

9Καθένας από τους δύο κόσμους, που περιγράψαμε συνοπτικά, κατοικεί και σε ένα άλλο τμήμα της πόλης, το οποίο χαρτογραφείται από το συγγραφέα στον βαθμό που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον αναγνώστη του. Έτσι, θα δούμε πως η έμφαση δίνεται στις περιοχές που δρα ο υπόκοσμος. Τόπος διεξαγωγής του μεγαλύτερου μέρους του μυθιστορήματος, λοιπόν, είναι η περιοχή της Καμάρας. Σύμφωνα με τον Παπανικολάου, εκεί βρίσκεται το άντρο των κακοποιών στοιχείων της πόλης, τους οποίους ονομάζει «οι μάγκες της Καμάρας». Αυτοί συχνάζουν στα καταγώγια-ταβέρνες της περιοχής, τις διακοσμημένες με πορτρέτα διαβόητων Ευρωπαίων κακούργων της περιόδου, για να σχεδιάσουν τις εγκληματικές τους ενέργειες12. Η περιοχή αυτή βρίσκεται σε υπόγεια σύνδεση, μέσω υπονόμων, με την Πύλη του Γιαλού, όπου υπάρχει το σπήλαιο-κρησφύγετο του αρχηγού της συμμορίας, διαμορφωμένο από τα απομεινάρια του θαλάσσιου τείχους της πόλης που γκρεμίστηκε το 1866. Στον αντίποδα της Καμάρας βρίσκεται ο Φραγκομαχαλάς, με τα αριστοκρατικά δίπατα σπίτια, με τα θερμοκήπια και τους μεγάλους κήπους, τα οποία και φτάνουν μέχρι την Εγνατία. Εκεί κατοικεί η ανώτερη τάξη, με την οποία βρίσκεται σε διαρκή διαμάχη ο υπόκοσμος. Πέρα όμως από αυτές τις δύο κεντρικές και εναλλασσόμενες περιοχές διεξαγωγής της δράσης, γίνεται από τον συγγραφέα μια συστηματική προσπάθεια ευρύτερης χαρτογράφησης της παλιάς Θεσσαλονίκης13.

10Στο έργο υπάρχουν, επομένως, διαρκείς αναφορές σε μνημεία, δρόμους, γειτονιές εντός και εκτός πόλης, εκκλησίες, μοναστήρια, πύλες του παλιού τοίχους και, συχνά, ακόμα και συγκρίσεις περιοχών παλαιότερων εποχών με την εποχή της συγγραφής του έργου. Έτσι, στο μυθιστόρημα, εκτός από τις δύο κεντρικές περιοχές της Καμάρας και του Φραγκομαχαλά, υπάρχει αναφορά στην περιοχή του Κάμπου, δηλαδή στη συνοικία της Παναγιάς Δεξιάς και του Ιπποδρομίου, στη συνοικία της Μονής Βλατέων ή Τσαούς Μοναστήρ, στη συνοικία της Λαοδηγήτριας, στο Μετόχι της Αγίας Αναστασίας, στο Τζαμί του Αγίου Γεωργίου (Ροτόντα), στη Δυτική Εκκλησία, στην Αγορά, στην Τάμπια, στον Κάραβο, στον Λευκό Πύργο, στην οδό του Τοπ-Χανέ, στην Εγνατία, στην οδό Αγίου Γεωργίου, στη λεωφόρο Μιδάτ- Πασσά, στην οδό Πόρτα Καπού, στην Πύλη της Καλαμαριάς, στην Πύλη του Γιαλού ή Γιολή Καπού, στις δύο βρύσες, στον Αστυνομικό σταθμό Καλαμαριάς, στο Θεαγένειο Νοσοκομείο. Ακόμη, αναφέρεται μεγάλος αριθμός τόπων φυλάκισης της οθωμανικής επικράτειας, όπως η φυλακή που βρίσκεται «στις Εφτά Ογλάδες», το Γεντή Κουλέ, η φυλακή της Ρόδου, της Ταρσούς, των Αδάνων και του Φεζάν. Στο μυθιστόρημα περιγράφεται και η ύπαρξη παλαιοχριστιανικών βυζαντινών εκκλησιών στα υπόγεια σπιτιών της Θεσσαλονίκης, ενώ αναφέρονται και μεταγενέστερες περιοχές ή μνημεία από την εποχή που διαδραματίζεται η πλοκή, όπως το Σιντριβάνι ή το Βουλεβάρ, η περιοχή των «καθεκλοποιείων» κοντά στην Πύλη του Γιαλού ή η Τράπεζα Μυτιλήνης. Όλα τα παραπάνω περιγράφονται σε μια ήπια καθαρεύουσα με στοιχεία της αργκό, όταν αποδίδει συνομιλίες των μελών της συμμορίας του Μπαντή, αλλά και συνεργάτες του Πέπου με ταπεινή καταγωγή. Έτσι, στο κείμενο συναντούμε ιδιαίτερες εκφράσεις, όπως αυτές του χώρου της ταβέρνας, όπου συχνάζουν παλληκαράδες «μύρτηδες» που «σκοτώνουν το σκουλήκι» πίνοντας ρακές ή ακόμη αναφέρεται πως δεν βγαίνουν νωρίς από την ταβέρνα, γιατί φοβούνται πως ο πασβάντης έχει «ντουμπέτι» και τότε «βάρδα μπένε», ή ακόμη, αν τους κυνηγήσουν, «βάστα ρίγανη» και θα τους κυνηγάνε «ως που να πατήσου[ν]ε χιόνι» και τότε «γεια στα μουλάρια [τους]». Και, ασφαλώς, εκτός από τη χρήση του γλωσσικού ιδιώματος των μελών της συμμορίας, ο συγγραφέας περιγράφει και το ενδυματολογικό τους κομμάτι. Μαθαίνουμε, λοιπόν, πως οι μάγκες της Καμάρας φορούν «γιλέκο σταυρωτό, παντελόνι ριγέ, λουστρίνια παπούτσια και μαύρη ρεπούμπλικα με άσπρη στενή ταινία, κάτι αντίστοιχο με τους κουτσαβάκηδες των Αθηνών, ενώ φέρουν αξύριστο γένι και μικρό τσιγκελωτό μουστάκι. Οι αστοί, από την άλλη, περιγράφονται να φορούν παλτό με σάλι και ημίψηλο καπέλο και να καπνίζουν πούρα Αβάνας πίνοντας σαμπάνια στα πλούσια διακοσμημένα σπίτια τους.

11Υπάρχει, όμως, κοινωνική κριτική στο μυθιστόρημα αυτό ή έχουμε απλώς μια μελοδραματική ιστορία ερώτων και ανομημάτων δύο συγκρουόμενων κόσμων χωρίς πρόθεση κοινωνικής καταγγελίας από την πλευρά του συγγραφέα;

12Το εκτενές μυθιστόρημα του Παπανικολάου, δεδηλωμένου οπαδού του κοινωνικού αναμορφωτή Βίκτωρος Ουγκώ, εκθέτει πληθώρα κοινωνικών προβλημάτων, ασκώντας δριμεία κριτική. Στο επίκεντρο της κριτικής του θα βρεθεί η εισροή των δυτικών ηθών, με τα καταστροφικά της αποτελέσματα για την ελληνική κοινωνία. Η διαφθορά της κοινωνίας, παρατηρεί, έχει ξεκινήσει από τα ανώτερα στρώματα και έχει διαδοθεί σαν την πανώλη στα κατώτερα. Αφορά σε μεγάλο βαθμό την ηθική των γυναικών. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η εισροή ευρωπαϊκών συνηθειών, όπως η διοργάνωση φιλανθρωπικών χορών, όπου συμμετέχουν νεαρά κορίτσια, αλλά, ταυτόχρονα, διεισδύουν και διάφοροι επιτήδειοι και τα αποπλανούν, αποτελεί μεγάλη κοινωνική μάστιγα. Αναρωτιέται τι εμποδίζει έναν φιλάνθρωπο να προσφέρει τη δωρεά του χωρίς την ύπαρξη χοροεσπερίδων; Βάλλει, επίσης, ενάντια στην έκκληση των ηθών που προξενείται από διεφθαρμένες γυναίκες, οι οποίες, ενώ δεν τιμούν τον γάμο τους, συνεχίζουν να γίνονται δεκτές στα σαλόνια, μολύνοντας έτσι και άλλες, χωρίς να στηλιτεύεται η απιστία τους. Ρίχνει τα βέλη του, ακόμα, εναντίον της πολυτέλειας, που έχει εξαπλωθεί σε έναν τέτοιο βαθμό, ώστε πλέον δεν μπορεί κανείς να διακρίνει τη διαφορά των κοινωνικών τάξεων. Αναρωτιέται, μάλιστα, πώς γίνεται να έχουν εξεγερθεί οι εργάτες κατά του κεφαλαίου μέσω των σοσιαλιστικών ιδεών, αλλά κανείς να μην εξεγείρεται κατά της πολυτέλειας και των δυτικών ηθών που καταστρέφουν οικογένειες. Η επικράτηση των δυτικών ηθών, κατά τον συγγραφέα, έχει προξενήσει μια ακόμη μεγαλύτερη βλάβη: έχει οδηγήσει στον εκφυλισμό του έθνους και στην απώλεια των ελληνικών παραδόσεων και διασκεδάσεων. Έτσι καταλήγουμε να προτιμώνται οι επιβλαβείς χοροεσπερίδες από τους λεβέντικους ελληνικούς χορούς. Άρρηκτα συνδεδεμένη με τα δυτικά ήθη είναι ασφαλώς και η προβληματική ανατροφή των κοριτσιών. Η λανθασμένη ανατροφή, οι «σουφραζετικές ιδέες», η ανάγνωση μυθιστορημάτων η έλλειψη ηθικής μόρφωσης, σωστής παιδείας και των διδαγμάτων της θρησκείας, μαζί με τη διαφθορά των μητέρων, οδηγούν στη διαφθορά των κοριτσιών και στην κατάρρευση της κοινωνίας.

13Στο μυθιστόρημα στηλιτεύονται, ακόμη: η εκπόρνευση των γυναικών, η σύναψη σχέσεων με στόχο των πλουτισμό, η κραιπάλη των ανδρών, ο αλκοολισμός και η χαρτοπαιξία. Επιπλέον, θίγεται η ατελής λειτουργία των βρεφοκομείων που έχουν ιδρύσει το κράτος ή οι φιλανθρωπικές εταιρείες και τα οποία δεν εκπληρώνουν τον σκοπό τους, αφήνοντας τα ορφανά στα μοίρα τους, καθώς και η προβληματική λειτουργία της αστυνομίας που βρίσκεται σε άμεση συνεργασία με τον υπόκοσμο, αφού οι περισσότεροι αστυνομικοί είναι πρώην κακοποιοί που διορίζονται με την παρέμβαση μπέηδων και πασάδων. Στηλιτεύεται, τέλος, η διαιώνιση αρχαίων προλήψεων, με γυναίκες και άνδρες, όλων των μορφωτικών και κοινωνικών επιπέδων, να εμφανίζονται να τρέχουν στις Οθωμανίδες μάγισσες για να μάθουν τα μελλούμενα.

14Σύμφωνα με όσα αναπτύξαμε παραπάνω, βλέπουμε πως ο Παπανικολάου κατάφερε πράγματι να συνθέσει ένα γνήσιο μυθιστόρημα αποκρύφων, αφού πληρούνται όλα τα κριτήρια του είδους, και προφανώς, για τον λόγο αυτό, διακόπτεται η δημοσίευση του έργου με την ολοκλήρωση του Α΄ τόμου. Όπως λοιδορήθηκαν ως ανήθικα τα Παρισίων Απόκρυφα ή τα Λονδίνου Απόκρυφα από μερίδα του κοινού και της κριτικής, ασχέτως της τεράστιας εμπορικής τους επιτυχίας, προφανώς και το έργο αυτό πρέπει να ενόχλησε τη συντηρητική κοινωνία της Θεσσαλονίκης. Και ο Παπανικολάου, χωρίς να διαθέτει το συγγραφικό τάλαντο του Sue ή του Reynolds, καταδικάστηκε στη διακοπή της δημοσίευσης του έργου του και οδηγήθηκε στην εγκατάλειψη της μυθιστοριογραφίας άπαξ και διαπαντός.

Haut de page

Bibliographie

Βιβλία

Βουτουρης Παντελής - Voutouris Pandelis, 1995, Ως εις Καθρέπτην. Προτάσεις και υποθέσεις για την ελληνική πεζογραφία του 19ου αι [Comme dans un miroir. Propositions et hypothèses pour la prose grecque du xixe siècle], Νεφέλη [Nefeli], Αθήνα [Athènes], 296 σ.

Κασσης Κυριάκος Δ. - Kassis Kyriakos D., 1983, Το ελληνικό λαϊκό μυθιστόρημα 1840-1940 [Le roman populaire grec 1840-1940], χ.ε. [s.e], Αθήνα [Athènes].

Maxwell Richard, 1992, The Mysteries of Paris and London, University of Virginia Press, Charlottesville/London, 440 p.

Mazower Mark, 2006, Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων [Thessalonique, ville des fantômes] εκδ. Αλεξάνδρεια [Alexandria], Αθήνα [Athènes], 576 σ.

Τομανας Κώστας - Tomanas Kostas, 1992, Οι κάτοικοι της παλιάς Θεσσαλονίκης [Les habitants de l’ancienne Thessalonique], Νησίδες [Nisides], Θεσσαλονίκη [Thessalonique], 200 σ.

Άρθρα και συμμετοχές

Crowquill Alfred, 1845, “Outlines of Mysteries”, Bentley’s Miscellany XVII, p. 529-32.

Γκοτση Zέτα - Gotsi Zeta, 1997, «Η μυθιστορία τωνΑποκρύφων’» [Le roman apocryphe], in Βαγενας Νάσος - Vagenas Nasos (επιμ.) Από τον Λέανδρο στον Λουκή Λάρα, Μελέτες για την πεζογραφία της περιόδου 1830-1880 [De Léandros à Loukis Laras, Études sur la prose de la période 1830-1880], Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης [Presses universitaires de Crète], Ηράκλειο [Héraclion], σ. 149-68.

Γκοτση Γεωργία - Gotsi Georgia (επιμ./dir.), 01/08/1997, «Το ελληνικό απόκρυφο μυθιστόρημα του 19ου αιώνα» [Le roman grec apocryphe du xixe siècle], in Αντί [Anti], τχ. 641, σ. 4-64.

«Η ίδρυση του Παγχαλκιδικού Συλλόγου ΘεσσαλονίκηςΟ Αριστοτέλης’» [La fondation de l’Association Panchalkidiki de Thessalonique], 2023, in Παγχαλκιδικός Λόγος [Parole de Panchalkidiki] τχ. 55, σ. 13.

Humphreys Anne, 1990-91, “Generic Strands and Urban Twists: the Victorian Mysteries Novel”, in Victorian Studies, τχ 34, τ. 4, p. 455-72.

Nteniση Σοφία - Denissi Sophia, 1996-97, «Μυθιστόρημα των Αποκρύφων: μια μορφή κοινωνικού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα» [Le roman apocryphe : une forme de roman social du xixe siècle], in Περίπλους [Periplous] [, τχ. 43, σ. 38-63.

Σκωττ Γεώργιος & Παπανικολάου Γεώργιος - Scott Georgios & Papanikolaou Georgios], 1911, «Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης» [Les Mystères de Thessalonique], εφ. Μακεδονία [journal Makedonia] [φ.1, 10/07/1911 - φ. 74, 29/09/1911, όπου το τέλος του Α΄ τόμου].

Τρακοσοπουλου Κορνηλία - Trakosopoulou Kornelia], 2008, «Η Θεσσαλονίκη στους Οθωμανικούς χρόνους (19ος - αρχές 20ού αι.)» [Thessalonique à l’époque ottomane (xixe et début du xxe siècle], in Μπρουσκαρη Έρση - Brouskari Ersi (επιμ./dir.) Η Οθωμανική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα [Larchitecture ottomane en Grèce], εκδ. Υπουργείου Πολιτισμού [éd. du ministère de la Culture], Αθήνα [Athènes], σ. 219-21.

Haut de page

Notes

1 Στοιχεία για τον Παπανικολάου βλ. στο «Η ίδρυση του Παγχαλκιδικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης ‘Ο Αριστοτέλης’», 2023, σ. 13.

2 Crowquill, 1845, σ. 529-32.

3 Ό.π.

4 Το 1848 γίνεται η πρώτη ημιτελής απόπειρα με το έργο Αθηνών Απόκρυφα του Γεωργίου Ασπρίδη, ενώ θα ακολουθήσουν τα: Απόκρυφα της Κωνσταντινουπόλεως σε δύο διαφορετικές εκδοχές (1855, β΄ έκδοση 1866 και 1868-69), Απόκρυφα Σύρου (1866) , Εν Ζακύνθιον Απόκρυφον (1875), εκ νέου Απόκρυφα Αθηνών (1884), ολοκληρωμένα αυτή τη φορά ως: Τα Απόκρυφα των Αθηνών και αι περιπέτειαι του Άγγλου περιηγητού Τζων Τζάκετ (1889), Απόκρυφα Σμύρνης (1889), Πέραν Απόκρυφα (1890), και Απόκρυφα της Αιγύπτου (1894).

5 Για μια αναλυτική καταγραφή βλ.: Γκοτση, 1997, σ. 157-63. Για τα λαϊκά μυθιστορήματα Αποκρύφων στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, βλ.: Κασσης, 1983, σ. 188, 196-97.

6 Για το μυθιστόρημα των Αποκρύφων από την ξένη βιβλιογραφία, βλ. ενδεικτικά: Maxwell, 1992, σ. 416, Humphreys, 1990-91, σ. 455-72. Από την ελληνική βιβλιογραφία, βλ.: Γκοτση, 1997, σ. 157-63, Γκοτση (επιμ.), 1997, σ. 4-64, Ντενιση, 1996-97, σ. 38-63, όπου και περιλαμβάνεται εκτενής ξένη βιβλιογραφία για το είδος, Βουτουρης, 1995, σ. 174-98.

7 Ντενιση,1996-97, σ. 46.

8 Ό.π., σ. 47. Χαρακτηριστικά του είδους αποτελούν, ακόμη, η περιγραφή των λαβυρίνθων των φτωχικών γειτονιών που συνδέονται άμεσα με (και συχνά υπαινίσσονται) το έγκλημα και ο σημαντικός ρόλος του χαρτιού, ως μέσου που αποκαλύπτει μυστικά ή ως συμβόλου που δηλώνει διάφορες μορφές εξουσίας στις πόλεις.

9 Η πρόθεση του συγγραφέα φαίνεται πως ήταν το μυθιστόρημα να περιλαμβάνει τουλάχιστον δύο τόμους, αφού στη Μακεδονία δημοσιεύεται το τμήμα εκείνο που αναφέρεται ως πρώτος τόμος. Ο τόμος αυτός είναι δομημένος σε τρία μέρη. Το κάθε ένα από αυτά φέρει ως τίτλο κάποιο κεντρικό ως προς την εξέλιξη της πλοκής του μέρους αυτού συμβάν, χρονολογία ή πρόσωπο. Καθένα από τα τρία μέρη χωρίζεται σε κεφάλαια με τίτλους χαρακτηριστικούς, εκ νέου, ως προς την εξέλιξη της πλοκής.

10 Mazower, 2006, σ. 272, Τομανας, 1992, σ. 58, Τρακοσοπουλου, 2008, σ. 219.

11 Ό.π., 2008, σ. 219-20. Με τη μεταφορά της πλοκής στα τέλη του 19ου αιώνα, διαπιστώνουμε πως ο νεαρός, τότε , γιατρός Παπανικολάου, αν και επιθυμεί με το μυθιστόρημά του να ακολουθήσει την μόδα των αποκρύφων και να αποκαλύψει τα κακώς κείμενα της πόλης στην οποία τότε ζει και εργάζεται, μεταφέρει την πλοκή σε μια παλαιότερη εποχή για να μην δημιουργήσει αντιδράσεις από το αναγνωστικό του κοινό, κάτι που ενδεχομένως δεν κατόρθωσε, αν αναλογιστούμε πως η δημοσίευση του μυθιστορήματος διεκόπη με την ολοκλήρωση του πρώτου τόμου. Το δεύτερο, μάλιστα, μέρος αυτού το πρώτου τόμου του μυθιστορήματος το τοποθετεί ακόμη πιο πίσω χρονικά, στη δεκαετία του 1850.

12 Η ταβέρνα που συχνάζει η συμμορία κοσμείται με εικόνες του κακούργου Πραντζίνη (Pranzini), υπαίτιου της τριπλής δολοφονίας της οδού Μονταίν το 1887 στο Παρίσι. Η υπόθεση δημιούργησε παγκόσμιο σάλο.

13 Ενδεχομένως η χαρτογράφηση αυτή προήλθε από αναγνώσματα και προφορικές μαρτυρίες μεγαλυτέρων, αφού ο ίδιος είναι γεννημένος το 1875.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Sofia Denissi, « «Τα Απόκρυφα της Θεσσαλονίκης» (1911) του Γεωργίου Σκωτ: μια πρώιμη απόπειρα αποτύπωσης του υποκόσμου της πόλης κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα »Cahiers balkaniques [En ligne], Hors Série | 2025, mis en ligne le 08 janvier 2026, consulté le 25 janvier 2026. URL : http://journals.openedition.org/ceb/28699 ; DOI : https://doi.org/10.4000/15gwn

Haut de page

Auteur

Sofia Denissi

École Supérieure des Beaux-Arts, Université d’Athènes

Haut de page

Droits d’auteur

CC-BY-NC-4.0

Le texte seul est utilisable sous licence CC BY-NC 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont susceptibles d’être soumis à des autorisations d’usage spécifiques.

Haut de page
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search