Skip to navigation – Site map

HomeNuméros16De betekenis van Vesalius’ brieve...

De betekenis van Vesalius’ brieven aan Benedetto Varchi met een Nederlandse en Franse vertaling ervan

L’importance des lettres d’André Vésale à Benedetto Varchi avec leur traduction en néerlandais
The significance of Vesalius’s letters to Benedetto Varchi With Their Translation into Dutch
Maurits Biesbrouck, Theodoor Goddeeris, Omer Steeno, Jacqueline Vons and David Soulier
Translated by Maurits Biesbrouck, Theodoor Goddeeris, Omer Steeno, Jacqueline Vons and David Soulier

Abstracts

Vesalius’s five letters to Benedetto Varchi give us an insight into the difficult episode in his life caused by the change of employment from his professorship in Padua to his function as a court-physician to emperor Charles V. They enlarge our view on his personal life and on the history of the universities of Northern Italy during that period. His relationships with those involved are clearly depicted. Translations of the letters in Dutch and in French are added.

Top of page

Editor’s notes

Een Nederlanse vertaling van de brieven door Maurits Biesbrouck, Theodoor Goddeeris en Omer Steeno en een Franse vertaling door Jacqueline Vons en David Soulier.

Full text

  • 1 Biesbrouck. Brieven door, aan en over Vesalius in hoofdstukken XI – XVI. 2022; Steeno, Biesbrouck, (...)
  • 2 Ongaro. Scritti in onore del prof. Pazzini. 1968, p. 559-574.
  • 3 Ciliberto. Episteme. 1972, p. 30-39.
  • 4 Instituto Centrale per il Catalogo Unico. Cataloghi e collezioni digitali delle biblioteche Italian (...)
  • 5 Kristeller. Iter Italicum. 1992, p. 397.
  • 6 Soulier. In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of An (...)

1Van Andreas Vesalius zijn er vijf brieven gekend aan Benedetto Varchi1. Zij dateren van 11 december 1543 tot 11 mei 1546, een bijzonder interessante periode waarin Vesalius de overstap maakte van zijn academische functie aan de universiteit van Padua naar een functie als medico de familia aan het keizerlijk Hof, een wending waarover niet zoveel bekend is. Meer dan zijn andere brieven laten zij ons toe om hem te leren kennen als mens, daar zij geschreven zijn op een ogenblik waarop hij onder zeer grote druk stond. Dat viel op een moment waarop hij zijn vertrouwde omgeving als professor in Padua diende te verlaten en zijn geliefkoosde bezigheid als anatoom onder de studenten diende te ruilen voor de meer afstandelijke wereld aan het Hof, in een functie waarin hij zich, zeker in de beginperiode, heel onwennig voelde terwijl die veel verantwoordelijkheidszin vereiste. Drie ervan (brief 1, 4 en 5) bevinden zich in de Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze (BNCF) en werden reeds besproken en getranscribeerd door Ongaro en Ciliberto23. De originelen ervan kunnen geraadpleegd worden via het Ministero per i beni e le attività culturali op het Internet Culturale4. De twee originelen van de brieven 2 en 3 bevinden zich in de Biblioteca Apostolica Vaticana (BAV), werden voor het eerst vermeld door Kristeller (1992) en - samen met de andere brieven - kort besproken door David Soulier (2020), die er een transcriptie van geeft met een Engelse vertaling56. Van brief 4 bestaat er een Ms. van de vertaling in het Zweeds door Erik Waller, namelijk benl-00758 uit de Waller-collectie (box 510) in de afdeling Handskrifts- och musikenheten van de universiteitsbibliotheek in Uppsala. Het gaat meer bepaald om de brieven uit:

  1. Padua, 11 december 1543: Quamvis semper ... (BNCF);

  2. Padua, 26 maart 1544: Num me ex venetiis ... (BAV);

  3. Spiers, 20 mei 1544: Tandem eruditissime ... (BAV);

  4. Brussel, 26 november 1544: Eo propemodum ... (BNCF);

    • 7 Afkortingen: zie hoger.

    Regensburg, 11 mei 1546: Interea dum cum ... (BNCF)7.

De transcripties gebeurden op 13 september 2013, met een herziening op 31 december 2020. Ze zijn gecollationeerd met de eerdere afschriften van de brieven 4 en 5 door Giuseppe Ongaro (1968); brief 1 door Michele Ciliberto (1972); brieven 1, 4 en 5 door Vanni Bramanti (2012) en alle vijf de brieven door David Soulier (2020). De Nederlandse vertalingen van deze brieven kwamen reeds tot stand in 2013 maar werden toen niet gepubliceerd.

  • 8 Corsini. Volume pubblicato nel XXX anno di Direzione sanitaria del Prof. D. Barduzzi delle RR. Term (...)

2De voornaamste commentator van Vesalius’ periode in Pisa blijft evenwel Andrea Corsini die zich op de toen bekende documenten baseerde (1915 en 1918)8. Hoe interessant ook, de analyse van deze brieven dient met een zekere omzichtigheid en het nodige voorbehoud te gebeuren daar deze ’correspondentie’ - zoals wij zullen zien - ver van volledig is. Sinds 2013, jaar van onze eerste analyse, konden wij evenwel geen nieuwe brieven van Vesalius of Varchi uit de betrokken periode ontdekken. (Fig. 1)

Figuur 1

Figuur 1

Portret van Andreas Vesalius (1514-1564) toegeschreven aan Johan Stefan van Calcar, De Humani Corporis Fabrica libri septem, 1543

National Library of Medicine, Bethesda, Md.

Benedetto Varchi9

  • 9 Andreoni. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2020: biografie; Pirotti. Benedett (...)

3Benedetto Varchi (Firenze 19 maart 1503 - aldaar 18 dec. 1565) was een Florentijnse humanist, historicus en dichter. (Fig. 2)

Figuur 2

Figuur 2

Titaan, Portret van Benedetto Varchi (olie op doek, 385 x 500)

Kunsthistorisches Museum, Oostenrijk

  • 10 Varchi. Storia Fiorentina. 1721, voorafgegaan van Vita di Messer Benedetto Varchi scritta dall' aba (...)

4Hij leefde in het Firenze van de Medici, die er sinds 1434 heersten. Tweemaal werden zij verbannen, tijdens welke periode een republiek aan de macht was van 1494-1512 en 1527-1530. Bij de eerste terugkeer van de Medici in 1512-1527 regeerden onder andere twee Medici pausen, Leo X en Clemens VII. Bij de tweede restauratie van 1530 werd Alessandro de’ Medici geïnstalleerd, die in 1537 vermoord werd. Daarop werd de onervaren 17-jarige Cosimo I de’ Medici (1519-1574) verkozen, tijdens wiens beleid Firenze opnieuw tot bloei kwam; in 1569 kreeg hij de titel van groothertog van Toscane. Het eerste deel van Varchi’s leven speelde zich af in deze troebele tijden. Hij studeerde rechten in Pisa. Republikeins gezind en tegenstander van de Medici leidde hij na hun terugkeer in 1530 een zwervend bestaan als rebel (fuoruscito), in het gevolg van de anti-Medici familie Strozzi en de fuorusciti, die vernietigend werden verslagen in het debacle van Montemurlo in 1537. Vanaf 1536 verbleef hij in Padua, waar hij lid werd van de Accademia degli Infiammati, gesticht op 5 juni 1540, en het is vermoedelijk daar dat hij Vesalius leerde kennen, die zijn vriend zou worden. In de lente van 1541 trok Varchi naar Bologna, waar hij leerling werd van de gereputeerde aristoteliaan Lodovico Boccadiferro. Cosimo zag in dat een goede verhouding met de geleerde Varchi een groot voordeel kon opleveren. Varchi beschikte over een netwerk aan contacten in de wereld van de letteren en de kunsten. De vorst reikte de hand naar de voormalige rebel en na zeven jaar ballingschap besloot Varchi in 1543 naar Firenze terug te keren en een positie te aanvaarden als lezer aan de Accademia Fiorentina, de letterkundige academie, opgericht door een aantal van zijn Florentijnse vrienden, die de hertog onder zijn hoede had genomen om er een politiek speerpunt van te maken voor de promotie van de Toscaanse taal. Van fuoruscito werd Varchi cortegiano. Cosimo gaf hem de opdracht tot het schrijven van zijn Storia Fiorentina. De zestien boeken behandelen de geschiedenis van Firenze over de periode 1527-1538, zij het door de vele vleierijen aan het adres van Cosimo niet steeds op een zeer objectieve wijze. De eerste gedrukte editie van de Storia verscheen pas in het begin van de 18de eeuw10. Varchi’s verdere oeuvre omvat vertalingen, poëzie, verhandelingen over Dante en Petrarca en het dialogenboek L’Ercolano (1570), waarin hij pleit ervoor het Florentijns tot de Italiaanse taal te verheffen. 

  • 11 Varchi. Orazione Funerale di M. Benedetto Varchi. Fatta, e recitata da Lui pubblicamente nell’esseq (...)

5Varchi werd ook bevriend met Michelangelo Buonarroti. Zijn zeer lange grafrede voor de kunstenaar is bekend11. (Fig. 3)

Figuur 3

Figuur 3

Titelpagina van Varchi’s grafrede voor Michelangelo Buonarroti in Firenze

Firenze: Giunti, 1564

  • 12 Manacorda. Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa: Filosofia e Filologia. 1903; Fiorini. Da (...)
  • 13 Razzi. Lezzioni di M. Benedetto Varchi Accademico Fiorentino lette di lui publicamente nell' Accade (...)
  • 14 Volgens Arbib. Storia Fiorentina di Benedetto Varchi con aggiunte e correzioni tratte dagli autogra (...)

6Moderne biografieën steunen in grote mate op drie levensbeschrijvingen uit de 16de eeuw, vooreerst de “Vita di Benedetto Varchi” geschreven door abt Silvano Razzi en opgenomen in de editie van 1590 van Varchi’s Lezzioni voor Bernardo Medici12. De twee andere anonieme biografieën, een beknopte en een meer uitgebreide, werden waarschijnlijk geschreven door Gio. Battista Busini, een van Varchi’s fuorusciti vrienden13. Volgens Razzi zou Varchi overleden zijn op de leeftijd van 63 jaar op 16 november 1566 (16 kal. dec. 1566), zich baserend op zijn marmeren epitaaf in de Chiesa degli Angeli, maar in werkelijkheid was dat op 18 december 1565, op de leeftijd van 62 jaar14.

  • 15 Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Ren (...)
  • 16 Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, pp. 228-230, 235-237 en 249-251.

7Razzi heeft het niet over de vriendschap tussen Varchi en Vesalius. Lionel Devlieger schreef recent een grondig werk als thesis over het leven en werk van Varchi (2005), te vinden op het internet15. Daarin worden enkel Vesalius’ brieven besproken die zich in de Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze (BNCF) bevinden. Vanni Bramanti gaf die laatste drie brieven opnieuw uit in 201216.

8Varchi speelde als vriend van Vesalius een belangrijke rol om hem zover te krijgen les te geven aan de universiteit van Pisa en voor de praktische regeling daarvan kreeg hij vanwege de hertog Cosimo de’ Medici nagenoeg carte blanche en ook alle nodige middelen. (Fig. 4)

Figuur 4

Figuur 4

Portret van Cosimo I de’ Medici, hertog van Firenze, door Angelo Bronzino

Galleria degli Uffizi, Firenze

9Toen Vesalius, die aanvankelijk wat weigerachtig was, uiteindelijk toch overstag ging en daarin meeging, was Varchi blijkbaar zo opgelucht dat hij daarover een sonnet schreef:

  • 17 Eigen vertaling. Eerder vertaald door Indestege. Scientiarum Historia. 1964, pp. 178-184.

Mijn Vesalius, die de wereld van het kleine
en al zijn onderdelen net zo helder doorgrondt,
als Hij die de grotere wereld schiep. Je bent daarin alleen,
zonder gelijke, om niet te zeggen zonder evenwaardige.
Toen de Hertog van Toscane, niet uw mindere,
van mij vernam hoe u binnenkort
over de Arno naar Pisa komt,
was dat geliefder en beter nieuws dan ik kan zeggen.
Zo schrijf ik u opnieuw met warme gevoelens
dat hij mij opdroeg in alles te voorzien,
wat u voor uw werk zoudt nodig hebben.
Vertrek dus vlug en kom met de vermelde gunst
om hem tevreden te stellen en voer ons
met uw licht weg van die donkere afgrond17.

  • 18 Varchi. De Sonetti di M. Benedetto Varchi. 1555, p. 121; Varchi. Opere di Benedetto Varchi. 1859, p (...)
  • 19 Del Puppo. Imagining Vesalius. An Ekphrastic, Scholarly and Literary Celebration of the 1543 'De Hu (...)

10Het sonnet verscheen in deel I van Varchi’s verzamelde sonetten De Sonetti, uitgegeven in 1555 in Firenze18. Hiervan is een eerste editie te vinden in de verzameling van de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR), call number II 63.843 A (RP), naast talrijke andere werken van en over hem. Er bestaat een recente Engelse vertaling van het sonnet19. (Fig. 5, 6)

Figuur 5

Figuur 5

Titelpagina van de eerste editie van Varchi’s De Sonetti (Firenze: L. Torrentinus, 1555)

KBR, II 63.843 A (RP)

Figuur 6

Figuur 6

Varchi’s sonnet voor Vesalius (B. Varchi, De Sonetti, Firenze, Lorenzo Torrentino, 1555)

KBR, II 63.843 A (RP)

  • 20 Andreoni. La via della dottrina. Le lezioni accademiche di Benedetto Varchi. 2012, pp. 109, n. 74.
  • 21 Scapecchi. Benedetto Varchi 1503-1565, Atti del convegno (Firenze, 16-17 dicembre 2003) a cura di V (...)
  • 22 Margócsy, Somos, Joffe. Medieval and Early Modern Philosophy and Science. 2018.

11Volgens Annalisa Andreoni was Varchi zelf in het bezit van zowel een De humani corporis Fabrica 1543 als van een Epitome20. Maar Piero Scapecchi vermeldt het niet in zijn overzicht21. Ook Dániel Margócsy, Márk Somos en Stephen Joffe verwijzen niet naar een Fabrica in Varchi’s bezit22. Scapecchi wees er evenwel op dat zijn verzameling met werken en documenten in zijn woning in Firenze, gelegen aan de Corso dei Tintori bij de Arno, reeds in 1557 ten prooi viel aan een overstroming, wat laat veronderstellen dat zij deels verloren kan gegaan zijn.

  • 23 de Feyfer. Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde. 1932, pp. 60-73; Veth. De Gids. 1923, pp. 478 (...)

12Van Benedetto Varchi bestaan heel wat portretten. Een ervan is van de hand van Titiaan en is opmerkelijk omdat het door F.M.G. de Feyfer beschouwd wordt als een portret van Varchi, terwijl het door de Nederlandse portretschilder en hoogleraar aan de academie voor beeldende kunsten te Amsterdam Jan Veth (Dordrecht, 1864 - Amsterdam, 1925) aanzien wordt als een Vesalius-portret of daar toch voor in aanmerking kan komen23. Het bevindt zich in het Hofmuseum (Wenen).

De brieven van Vesalius aan Varchi

13De hier volgende brieven van Vesalius aan Varchi handelen over enkele belangrijke gebeurtenissen in zijn leven. Vooreerst over de vraag van hertog Cosimo I van Firenze om in Pisa dissectielessen te geven ter gelegenheid van de opening van de hernieuwde universiteit daar. Naar duidelijk zou worden deed de hertog dit met de bijbedoeling om hem naderhand als professor aan zijn universiteit te kunnen verwelkomen. Daarnaast komen de negatieve gevolgen aan bod die deze demarches hadden voor de positie van Vesalius zelf aan de universiteit in Padua. Tenslotte geven zij zicht op de periode vol twijfels die hij doormaakte bij de overstap van zijn functie als professor aan een van de belangrijkste universiteiten van het Westen naar die van lijfarts, in feite medico de familia, aan het keizerlijk hof van Karel V.

14De interesse van Cosimo I voor Vesalius en zijn werk werd reeds duidelijk vooraleer hij zijn brief met de uitnodiging voor Pisa ontving en wel door een brief van 14 november 1543 van Marzio di Girolamo Marzi aan Pier Francesco Riccio, geschreven uit Poggio a Caiano (Firenze), waaruit blijkt dat de hertog toen samen met een niet nader genoemde kardinaal een nieuw verschenen boek over de anatomie aandachtig doorbladerde, een boek dat moeilijk iets anders kon geweest zijn dan zijn Fabrica. Reeds kort daarop ontving Vesalius dan de invitatie, waarop brief 1 een antwoord is.

15Voor de transcripties is zoveel mogelijk de spelling en de interpunctie van het origineel Ms. gevolgd. De brieven van Vesalius zijn geen wetenschappelijke werken en zijn hoofdzakelijk communicatief bedoeld. Dit kan verklaren waarom de stijl minder verzorgd lijkt dan in zijn Fabrica.

Brief 1: Andreas Vesalius aan Benedetto Varchi, Padua, 11 december 1543 n.s

16Het origineel van die eerste brief bevindt zich in de BNCF, Fondo Palatino, Autografi Palatini, II, 118, ff. 139r-140r). Hier is de transcriptie gebruikt van Ciliberto.

Transcriptie

[139r] ccliij. S.D. Quamvis semper, eruditissime Varchi, tui erga me animi /
promptitudinem singularemque candorem admiratus sim, ac me /
illo imprimis nomine felicem duxerim, nunc sane multo /
magis mihi placeo, quod non vulgaribus coniecturis col- /
ligam tuum in me provehendo studium nequaquam minui, /
verum indies novas vires assumere. Nemo enim quantum- /
vis literarum gratia fortunatus parvi ducendum existima- /
verit, me tua opera ac singulari beneficio, summo virtu- /
tum omnium exemplari Cosmae illustrissimo Florentiae Duci /
adeo commendari, ut me in clarissimo illo totius orbis /
gymnasio professione dignum censeat, atque modo ut temporis /
fert occasio meaque admittit conditio, a me percunctandum /
arbitretur, num ita Pisas, ut aliquando Bononiam administran- /
dae anatomes causa proficisci velim. Quare etiam primarium /
tuarum literarum argumentum eo tendit, ut quidnam hac in /
re statuere possem, ocius perscribam, quod ut praestem citius /
itineris hac tempestate longitudinem difficultatemque haud me- /
diocrem minime praetexam aut culpabo potius, multoque mi- /
nus me quicquam de incredibili Ducis vestri liberalitate /
abs te tantopere praedicatam, dubitare scribam, sed id potissi- /
mum incusabo, quod modo hic diu dissectioni erit im- /
morandum. Quandoquidem hanc omnium, quas forte /
unquam obiturus sum, postremam fore coniicio, mearum erit /
partium pro mea virili illam sedulo & diligenter aggredi, /
ac proinde solito plus temporis impendere, praeterquam quod /
cadaverum opportunitas nobis hic sit opperienda, adeo ut vix tandem /

  • 24 Ciliberto. Episteme. 1972, p. 38, n. 3, schrijft ‘anatom[e]’ en wijst erop dat het Ms. hier 'deels' (...)
  • 25 ‘utcumque’: Ciliberto. Idem. 1972, p. 38 en ook Soulier. In the Shadow of Vesalius. An exciting ser (...)

[139v] ipsis bacchanalibus vobis adessem. Diligentius vero studium anatome24 /
nunc requirit, propter meum in Caesaris aulam infra menses /
aliquot discessum. aliud namque nihil is meos labores offerenti /
praescripsit, quam medici sui munus & stipendia quae tum /
numerari coepissent, si non saltem hanc hyemem Patavii esse /
statuissem, non tam venetorum (qui etiam absenti stipendium de- /
dere) nomine, quam meorum studiorum causa, quae iam diu /
fuerant propter anatomicos conatus intermissa, et in artis /
nostrae operibus a me non admodum fuerat promotum, sic ut /
vel hinc etiam colligere possis me nonnisi studiorum incommodo /
illam profectionem ad quam tantopere me invitas, instituere posse, /
utcumque25 etiam mihi foret quaestuosa. Hac namque in parte potissi- /
mum me tuum officium haud desideraturum plus satis mihi per- /
suadeo, nihilque etiam ambigo mihi priusquam ad vos venirem /
Ducis liberalitate de viatico prospiciendum. adeo ut nihil arbi- /
trarer mihi certi praescribendum quemadmodum modo Ferrarienses /
studiosi non vulgare praemium per amicos proponunt, uti & ve- /
ronenses medici, qui me veronam vocant. Verum nullis /
hactenus quicquam addixi, tuasque literas pro temporis occasio- /
ne expectabo, id solum subiiciens, me amicorum nomine quid- /
vis facturum, si modo per me id dabitur. interim valebis meque /
tibi amicisque commendatum habebis. Quod autem tenue illud /
munus meo nomine oblatum est, nequaquam ingratum extitit /
perplacetque id illi acceptum fuisse. quare pro illo officio eas quas /
possum habeo gratias, verum adhuc maiores tibi ab me debentur /
quod ad meorum librorum distractionem nos iuvas, idque praestas /

  • 26 Ciliberto. Idem. 1972, p. 39, n. 7 : is zonder twijfel 11 december van 1543.

[140r] ut brevi illis satis fiat, qui suis opibus me ad tam sumptuosam /
editionem iuverunt. Iterum vale Patavii XI Decembris26. /

Tibi addictissimus Andreas /
Vesalius.

Doctissimo viro D[omino] Benedicto /
Varchio, amico suo ut fratri. /
[Firenze]

Vertaling van brief 1

17[Adreszijde:] Aan de Zeergeleerde Heer Benedetto Varchi, zijn vriend en broeder. [Firenze]

  • 27 Cosimo werd pas in 1569 groothertog van Toscane dankzij paus Pius V, zoals bijvoorbeeld blijkt op z (...)

18Gegroet. Hoewel ik mij steeds blijf verbazen, zeer geleerde Varchi, over uw spontane en bijzonder hartelijke gezindheid jegens mijzelf, en ik mij in de eerste plaats hierdoor gelukkig voelde, ben ik nu inderdaad nog veel meer verheugd, daar ik sterk vermoed dat uw gedrevenheid voor mijzelf geenszins verminderd is, maar met de dag aan nieuwe krachten wint. Want niemand, hoe begiftigd ook in de Letteren, zou het groot belang van zo’n kans mogen geringschatten, van uw inspanningen en de bijzondere gunst om mij in die mate aan te bevelen bij het grootste toonbeeld van alle deugden, de schitterende hertog Cosimo van Firenze, dat hij mij waardig oordeelt om les te geven aan deze beroemdste universiteit ter wereld en, nu de gelegenheid zich aandient, bij mij wil polsen of ik toch niet naar Pisa zou willen afreizen, zoals ik nu ooit naar Bologna zou willen gaan om er lijkschouwingen te houden27.

19Ik schrijf u vrij vlug terug omdat het belangrijkste punt van uw brief erover gaat of ik op dat vlak vrij vlug mijn beslissing zou kunnen mededelen. Om u mijn antwoord vlugger te kunnen bezorgen zal ik geenszins de - bij dit weer - erg lange en moeilijke reistocht als voorwendsel te gebruiken of er de schuld aan te geven, en ik druk nog veel minder enige twijfel uit aan de door u in zo hoge mate geprezen welwillendheid van uw Hertog, maar enkel dat ik hier dien te blijven tijdens de duur van de dissecties.

20Aangezien ik denk dat van alle dissecties die ik ooit op mij genomen heb, deze wel de allerlaatste zouden kunnen zijn, zal mijn taak erin bestaan ze naar mijn beste vermogen, zorgvuldig en correct aanpakken en ik zou er daarom wat meer tijd voor uittrekken dan gewoonlijk, los van het feit dat ik hier moet wachten op geschikte lijken, in die mate dat ik nauwelijks verwacht met eindelijk bij jullie te zijn. Maar de anatomie vergt nu wel een intensiever studie van mijverplaatsing, in die mate dat ik , wegens mijn vertrek naar het Hof van de Keizer binnen enkele maanden. Toen ik hem mijn werken aanbood beloofde hij mij enkel een betrekking als zijn persoonlijke arts en een inkomen, dat zij reeds vanaf dan zouden uitbetalen, ware het niet dat ik besloot om tenminste nog gedurende deze winter in Padua te blijven, niet zozeer omwille van Venetië (dat zelfs tijdens mijn afwezigheid mijn loon gaf) als omwille van mijn studies, die lange tijd onderbroken waren door mijn anatomische bezigheden, zodat ik niet veel vooruitgang boekte met mijn beoefening van de geneeskunde. Hoezeer dit ook in mijn voordeel zou zijn kunt gij hieruit ook afleiden dat ik enkel ten nadele van mijn studies deze afreis zou kunnen ondernemen, waartoe gij mij zo sterk aanzet.

21Vooral in dit opzicht ben ik er meer dan voldoende van overtuigd dat ik geen gebrek zal hebben aan uw diensten en ik twijfel er ook geenszins aan dat ik, vooraleer bij u te komen, op de vrijgevigheid van de Hertog kan rekenen voor mijn verplaatsing, in die mate dat ik meende niets in detaiol te moeten stipuleren, net nu de studenten in Ferrara mij via mijn vrienden een buitengewone vergoeding voorstellen en net zoals de Veronese dokters, die mij ook naar Verona uitnodigen. Maar tot nu toe heb ik aan niemand ook maar iets toegezegd en zal uw brief op het gepaste ogenblik afwachten. Ik voeg er alleen dit aan toe, dat ik voor mijn vrienden alles zal doen, als het maar in mijn mogelijkheid ligt.

22Het ga u ondertussen goed en houd mij bij uzelf en bij uw vrienden in aanbeveling. Wat echter dit dunne geschenkje betreft dat in mijn naam gegeven werd: dit werd helemaal niet ondankbaar onthaald en het doet mij veel plezier dat het hem welgevallig is geweest. Daarom zeg ik u omwille van deze dienst zeer hartelijk dank, maar die ben ik u in nog grotere mate verschuldigd, omdat gij ons helpt bij de verdeling van mijn boeken en dit bewerkstelligt dat een vlotte betaling mogelijk wordt aan hen, die mij bij een dermate dure editie financiële hulp hebben geboden. Nog eens, het ga u goed. Padua, 11 december [1543 (n.s.)].

23Uw zeer genegen Andreas Vesalius.

Bespreking van brief 1

24Wij worden hier onmiddellijk herinnerd aan de typische stijl van Vesalius, zoals wij die kennen van zijn Fabrica, om in zijn anatomische beschrijvingen en duiding alles zeer gedetailleerd en genuanceerd uit te leggen in lange gecompliceerde volzinnen, die soms als ’Ciceroniaans’ bestempeld worden, hoewel dit in zijn brieven veel minder uitgesproken is.

  • 28 Barker. A Companion to Cosimo I de’ Medici. 2022, p. 568 en n. 200: de hertog was bij de eersten om (...)

25Van bij het begin is het duidelijk dat Varchi een echte vriend is voor Vesalius, die het helemaal voor hem heeft en die constant moeite doet om voor hem in zijn voordeel op te treden zelfs tot in de hoogste kringen. Hij geeft ook te kennen dat zijn jaren gewijd aan de anatomie tegelijk ook een onderbreking inhielden van zijn eigen medische opleiding, die bij zijn toezegging voor Pisa nog meer zou uitgesteld worden. Verder komt deze eerste brief er heel concreet op neer dat Vesalius pas kort vóór 11.12.1543 het nieuws kreeg over Cosimo’s uitnodiging om in Pisa les te geven en er lijkschouwingen te verrichten. Cosimo I de’Medici was erg geïnteresseerd in de wetenschappen, een familietrek, zoals recent uitgelegd door Sheila Barker en hij was - zoals opgemerkt - ook in het bezit van werk van Vesalius dat hij las en zelfs annoteerde28. Vesalius kreeg die uitnodiging blijkbaar via een brief vanwege Varchi zelf, nog kort vóór deze ’eerste’ in Padua.

  • 29 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2018 (Andreas V (...)
  • 30 Vesalius. Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti. 1546, p. 176: … utcunque se (...)
  • 31 Voor Maggi's correct geboortejaar zie Frölich. Biographisches Lexikon der hervorragenden Aerzte all (...)
  • 32 Bèttica-Giovannini. Giornale di batteriologia, virologia ed immunologia. 1965, pp. 405-468. Ook in (...)
  • 33 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1564, pp. 198-199.
  • 34 Maggi. De vulnerum sclopetorum, et bombardarum curatione Tractatus. 1552, f. 9v°.

26Vesalius verwijst naar zijn eerdere anatomische demonstraties in Bologna. Hij was zeker driemaal in die laatste stad. Een eerste keer in 1538 voor een vakantieontmoeting met Matthaeus Curtius; een tweede maal in januari 1540, voor een gastcollege voor de studenten van professor Andreas Albius; en hij zal nog een derde keer gaan begin 1544, namelijk op zijn heenreis naar Pisa, toen hij ook bij Andreas Albius logeerde29. Op het einde van zijn Chinawortelbrief schrijft hij vanuit Bologna naar Pisa getrokken te zijn. Maar hier in die eerste brief aan Varchi schrijft hij vanuit Padua naar Pisa te zullen vertrekken30. Deze schijnbare tegenspraak kan verklaard worden. Vesalius zal vanuit Padua naar Pisa (296 km) in het Zuid-Westen vertrokken zijn, maar onderweg in Bologna (op 120 km van Padua) halt gehouden hebben voor zijn derde anatomische demonstraties daar en pas nadien is hij van Bologna verder gereisd naar Pisa (nog 177 km verder). Zoals hij volgens zijn brief hoopte te doen zal hij de twee (Bologna en Pisa) gecombineerd hebben. Ciliberto verduidelijkt ook dat Vesalius toen eerst nog naar Firenze trok, vanwaar hij samen met Varchi naar Pisa trok. Rond de jaarwisseling 1543-1544 moet hij dus in drie steden dissecties gedaan hebben, achtereenvolgens in Padua, vervolgens een derde keer in Bologna en ten slotte in Pisa voor Cosimo I. Terwijl hij die laatste keer in Bologna was stond Bartolomeo Maggi (Bologna, 1516-1552), daar professor heelkunde en anatomie, op het punt om twee lijken te dissecteren. Maar de twee jaar oudere Vesalius werd verzocht dit over te nemen31. Daags nadien zette hij zijn reis naar Pisa verder, zodat hij de daarop volgende besprekingen van Maggi met de discussies over Galenus niet meer kon meevolgen. Dit wordt vermeld door Francesco dal Pozzo (Franciscus Puteus) in het derde boek van zijn Apologia (1562) en besproken door Renato Bèttica-Giovannini (1965)32. Spijtig genoeg vermelden geen van beiden een exacte datum. Ook O’Malley bespreekt deze episode33. Maggi werd beroemd door de posthume publicatie van zijn werk over de behandeling van oorlogswonden, waarin hij vermeldt kennis te hebben van Vesalius’ Fabrica en zijn controverse daarin met Galenus, zonder evenwel stelling in te nemen34.

  • 35 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 135 en 440 n. 89; Roth. Andreas Vesalius (...)

27Vesalius is er zich zeer goed van bewust dat de dissecties voor Cosimo wel eens zijn allerlaatste zouden kunnen zijn en dat hij dus op een keerpunt staat in zijn loopbaan en hij hoopt ook van de gelegenheid te kunnen profiteren om een tijdje in het gezelschap van zijn goede vriend Varchi te kunnen vertoeven. Hij voorziet op dat ogenblik (11 december 1543) om een paar maanden later definitief naar het keizerlijk Hof te vertrekken. Maar voor wat zijn positie in Padua zelf betreft toont hij zich nog vrij zelfverzekerd, want Venetië betaalde Vesalius’ loon blijkbaar nog door tijdens zijn afwezigheid in Padua toen hij eerder dat jaar in Bazel was. Zoals O’Malley aangeeft blijkt uit een document van 10 december 1543 dat zijn salaris omwille van zijn afwezigheid werd ingehouden, maar dat de autoriteiten van de universiteit de Reformatori vroegen dit te herstellen daar die inhouding ten onrechte was gebeurd35. Volgens Facciolati ontving Vesalius bij het begin van zijn professoraat in 1537 veertig florijnen, die wegens zijn grote ervaring in het dissecteren tot zeventig werden vermeerderd in 1539, en in 1542 werd dit nog eens verhoogd tot tweehonderd florijnen. Aangezien hij geen dissecties kon doen terwijl hij in Bazel was, werd hij toen vervangen door Realdo Colombo van Cremona, die twintig florijnen van Vesalius’ wedde kreeg. Wanneer Vesalius in 1543 terugkeerde aan de universiteit hernam hij zijn lijkschouwingen aan een ongelooflijk tempo (frequentia incredibili) en werden zij door meer dan vijfhonderd studenten bijgewoond.

  • 36 Wolf-Heidegger. Gesnerus. 1945, pp. 207-212.
  • 37 Wolf-Heidegger. Aktuelle Probleme aus der Geschichte der Medizin. Verhandlungen des XIX. Internatio (...)
  • 38 In het kort Vesalius' verplaatsingen met de keizer : Keizer Karel V was in Spiers van 26 juli tot 4 (...)

28In deze brief wordt ook duidelijk dat de keizer Vesalius een functie aan het Hof aanbood op het ogenblik dat hij hem zijn Fabrica gaf. Dat moet begin augustus 1543 geweest zijn, heel kort na de publicatie ervan, volgens het colofon in de maand juni. Vesalius was volgens een brief van Johannes Gast uit Bazel aan Heinrich Bullinger en gedateerd 2 augustus 1543 van plan om naar Spiers (Speyer) te trekken (op 246 km) om de keizer zijn presentexemplaar van het werk te overhandigen36. Maar Vesalius was de dag daarna nog steeds in Bazel daar zijn naam in het parochieregister op 3 augustus opgetekend staat als peter van Hans Rudolff Winter, zoon van Ruprecht37. Zijn plan om naar Spiers te trekken, moet voor hem een ware achtervolgingsrit betekend hebben, daar de keizer reeds op 5 augustus van daar naar Worms reisde, op 6 augustus van Worms naar Oppenheim en op de 7de naar Mainz, waar hij bleef tot 12 augustus38.

  • 39 Vesalius was reeds in Ferrara op bezoek geweest bij Giovanni Battista Canani, waar zijn broer Franc (...)

29In die eerste reactie van Vesalius, op Varchi’s uitnodiging in naam van hertog Cosimo I, voelt het aan alsof die uitnodiging hem bereikte als een hond in een kegelspel. Vesalius is wel zeer vereerd met de invitatie en hij wil de lastige reis in de wintermaanden niet als excuus gebruiken, maar wijst erop dat hij gedurende de dissecties in Padua zelf dient aanwezig te zijn. Hij laat zich terloops ontvallen dat hij ook in Bologna, Ferrara en Verona verwacht wordt39. Dit wijst erop dat Vesalius, zelfs zonder die uitnodiging voor Pisa, al onder tijdsdruk stond.

  • 40 Waar Vesalius het in zijn brief aan Rutgerus Giffeus had over het exemplaar van zijn Paraphrasis da (...)
  • 41 Andreoni. La via della dottrina. Le lezioni accademiche di Benedetto Varchi. 2012, p. 109.
  • 42 Brief van 12 juli 1543 van Johannes Gast in Bazel aan Heinrich Bullinger: Mitto tibi Epitomen, brev (...)
  • 43 Batzen (enkelv. batz) is de oorspronkelijke munt uit Bern, niet ver van Bazel. De kostprijs van een (...)
  • 44 Brief van 2 augustus 1543 van Johannes Gast aan Heinrich Bullinger: … Opus anatomicum per Quirinum (...)
  • 45 Brief van 2 juni 1544 van Johannes Oporinus aan Francisco de Enzinas: Tabellarius hic, qui alteras (...)
  • 46 Biesbrouck. Editions of Vesalius Works and the Vesalian Letters. 2022: hoofdstukken XI en XIII.

30Op het einde dankt Vesalius Varchi omdat hij de hertog een exemplaar van een van zijn werken gaf dat hij hem bezorgde. Dit moet gaan om een exemplaar van zijn Epitome, want zo dient de bescheiden omschrijving tenue illud munus (dit dunne geschenk) ongetwijfeld begrepen te worden40. Het is ook duidelijk dat Varchi hier niet alleen als tussenpersoon fungeerde voor de verspreiding van Vesalius’ Fabrica en Epitome, maar er ook voor zorgde om met de opbrengst de gemaakte kosten ervoor te helpen betalen41. Dit wijst er ook op dat Vesalius zelf moeie deed om zijn werken aan de man te brengen en de praktische zaken daarrond regelde. Hij schakelde daarvoor nog andere vrienden en kennissen in, zoals blijkt uit brief 5 (verder) en ook uit een brief van 12 juli 1543 geschreven door Johannes Gast in Bazel aan Heinrich Bullinger, met de volgende passage: Ik stuur u het Epitome en binnenkort ook het ganse werk [de Fabrica] met een selectie van de mooie platen. Nog eens, al het beste, 12 juli. Dokter Andreas Vesalius stuurt u zijn beleefde groeten42. Johannes Gast had deze zending aan Bullinger reeds enkele dagen ervoor (op 4 juli) per brief aangekondigd. Dit wijst er ook op dat er losse platen circuleerden en dat de omgeving van Vesalius de publicatie van zijn werken op de voet volgde. Het zou dan nog een drietal weken duren voor Gast Bullinger het beloofde kon opsturen, want op 2 augustus 1543 schreef hij hem: Ik stuur u via Quirinus het anatomisch werk van doctor Vesalius, die zich nu klaarmaakt voor een reis. Hij trekt immers naar de Keizer, aan wie hij zijn werk opdroeg, naar Spiers, als hij daar gebleven is. Al het beste. Ik vergiste mij bij mijn raming van de prijs in mijn laatste brief: het Epitome bedraagt tien batzen, het werk [de Fabrica] vier florijnen en 4,5 batzen43. De heer dokter Vesalius zei me dat gij zoveel moogt geven als ge wilt, maar dat ze anders in de boekhandel verkocht worden aan de vermelde prijs. Hij stuurt u zijn hartelijke groet. Mocht ge het Duitse Epitome wensen dan stuur ik het u binnenkort ook want dat is nog niet gepubliceerd44. Zo kennen wij nu ook de toenmalige handelsprijs van Vesalius’ werken. Deze prijs wordt (ongeveer) bevestigd in een brief van 2 juni het jaar daarop van Johannes Oporinus aan Francisco de Enzinas45: De postbode hier bracht nog een brief van u. Hij arriveerde hier twee tot drie uur later na ons en ik stuur u via hem de Anatomie [Fabrica] en het Epitome van Vesalius, die door de boekhandelaren samen tegen vijf florijnen en drie batziones verkocht worden. Wil dat geld voor mij in ontvangst nemen, beste Francis46. Ook uit Vesalius’ brief aan Varchi van 11 mei 1546 vanuit Regensburg (de vijfde) blijkt hoe hij zich zelf met de wederwaardigheden van zijn publicaties bezighield.

  • 47 Biesbrouck, Steeno. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2010, pp. 100-106; Idem 20 (...)

31Deze eerste brief bewijst dat Vesalius na Bazel toch eerst naar Padua terugkeerde in plaats van meteen bij de keizer in dienst te treden, hoewel die hem daartoe had uitgenodigd. Wij mogen nu onrechtstreeks toch ook concluderen dat keizer Karel V meteen al wist wat hij aan Vesalius had: iemand die niet zomaar voor iedereen zou springen. Bij uitbreiding maakt dit het nog meer plausibel dat Vesalius - als man die onafhankelijk zijn eigen weg uitstippelt en volgt - in 1564 van plan kan geweest zijn om naar Padua terug te keren eens hij Jeruzalem verlaten had, ook al had Filips II van Spanje dat veel liever anders. Over een geplande terugkeer naar Padua zijn er (nog) geen documenten gevonden. Het lot besliste daar trouwens anders over47.

  • 48 Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Ren (...)

32Hoewel deze brief als een schoorvoetende toegeving vanwege Vesalius zou kunnen beschouwd worden, belooft hij hier aan Varchi strikt genomen nog niet dat hij op de uitnodiging van Cosimo zal ingaan. Deze interfereert trouwens ook met zijn wens verdere medische studies te ondernemen. Devlieger interpreteert dit antwoord zelfs als half afwijzend48. Vesalius verwacht nog een andere brief van Varchi. Mogelijks heeft Varchi zijn brief van kort voor dit antwoord, in de rapte geschreven om van Vesalius zo vlug mogelijk een definitieve bevestiging te krijgen, maar beloofde hij hem verdere details over de geplande academische activiteiten in Pisa in een later schrijven. Het ware heel aannemelijk mocht Varchi nog via die volgende brief geprobeerd hebben om Vesalius daartoe extra over te halen, want uiteindelijk is hij toch naar Pisa gegaan. Hoe het juist verlopen is kan alleen die bewuste brief duidelijk maken. Feit is wel dat die volgende brief van Varchi reeds moet beantwoord zijn door Vesalius vóór 19 januari 1544, zoals blijkt uit het volgende briefje van Cosimo aan Varchi.

  • 49 Weber. Virorum clarorum saeculi XVI et XVII epistolae selectae e codicibus manuscriptis Gottingensi (...)

33Wij bevinden ons dus op ongeveer een half jaar na de publicatie van de Fabrica (juni 1543) en de kritiek erop begon al los te komen. Het zal nog wel tot 1551 duren vooraleer Sylvius zijn vernietigend pamflet zal schrijven, maar reeds op 1 januari 1544 wees Georg Agricola erop in zijn brief uit Chemnitz aan Wolfgang Meurer dat ’vele grote mannen in conflict treden met Vesalius’ en hoopt dat hij daar voorzichtig mee zal omgaan ’omdat het een ogenblik geworden is dat iemand iets kan toevoegen aan de ontdekkingen van de Ouden49. Het ware verwonderlijk mocht Vesalius toen al niet op de hoogte geweest zijn van die kritiek.

Briefje van Cosimo I aan Varchi, Pisa 19 januari 1544 ns

34Op 19 januari 1544, kreeg Varchi in verband hiermee vanuit Pisa een kort briefje van Cosimo, Hertog van Firenze:

Transcriptie

Messer Benedetto carissimo, Noi haviam’preso con gran piacere, et contento d’intendere la resolutione del Vessalio di venirne a questa volta, quanto di cosa potessimo intendere: Restate costa sino alla sua venuta, Raccoglietelo, e fategli quella bona compagnia, che voi solete, e faresti ad una persona da noi molto amata, com’é lui per le sue rare virtu; et sapendo, che per essermi, oltre alle parte predette, vero amico voi non siete per mancare d’ogni buon ufficio, sanza in altro affaticarci di questo ce ne riposeremo in Voi. bene Valete

  • 50 Dit is volgens Ciliberto in de Florentijnse stijl en moet zijn 1544 n.s. (p. 39, n. 1).
  • 51 Transcriptie juni 2013. Ook in Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture (...)

Di Pisa li XVIIII di Gennaio.
el duca di Firenze
al Magn. M. Benedetto Varchi nostro carissimo a Fiorenza.
154350; 51.

35(Beste heer Benedetto. Met bijzonder veel genoegen en een grote tevredenheid hebben wij kennis genomen van de beslissing van Vesalius om deze keer te komen, voor zover wij dat kunnen begrijpen. Blijf in de buurt tot aan zijn komst, vang hem op en verzeker hem van het goede gezelschap zoals u dat pleegt te zijn voor een persoon, die ons erg geliefd is, wat hij immers is door zijn buitengewone kunde. En wetende dat u voor mij, zoals hierboven gezegd, een echte vriend bent, zal u niet nalaten uw nuttige diensten te verlenen, en kunnen wij hiervoor, zonder onze verdere bemoeienissen op u vertrouwen. Het ga u goed. Vanuit Pisa, 19 januari 1543. Vanwege de hertog van Firenze aan de schitterende en door ons geliefde heer Benedetto Varchi, in Firenze.)

36Door dit briefje van 19 januari 1543 (Florentijnse stijl, 1544 nieuwe stijl) weten wij dat Cosimo toen in Pisa was en Varchi in Firenze. Vesalius moet dus nog vóór deze datum definitief beslist hebben om naar Pisa te trekken en Varchi daarvan op de hoogte te brengen. Het briefje bevestigt ook dat Cosimo ondertussen op de hoogte werd gebracht van Vesalius’ komst, zeer vermoedelijk per brief door Varchi zelf, daar hij nog in Firenze was. Zij moeten niet lang getalmd hebben om van daar naar Pisa te trekken. De hertog laat hierbij de praktische regeling voor het verblijf van Vesalius volledig aan Varchi over en vraagt ook hem met alle egards te ontvangen.

  • 52 Het voorlaatste hoofdstuk in het eerste boek van zijn Fabrica 1543 handelt over de skeletbouw en op (...)
  • 53 Biesbrouck, Steeno. Acta medico-historica Adriatica. 2014 (Andreas Vesalius’ Corpses), pp. 9-26.
  • 54 Vesalius. Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti. 1546, pp. 140-141; Idem Eng (...)

37Wat de juiste bedoeling van Vesalius was in Pisa geeft hij duidelijk weer in zijn Chinawortelbrief. Hij wilde er de anatomie in dezelfde volgorde uitvoeren als hij in zijn Fabrica had gedaan en hij wilde dat de studenten zijn uiteenzettingen konden volgen aan de hand van zijn werk. Toen hij constateerde dat er in Pisa ’geen beenderen’ waren, liet Cosimo I uit Firenze het lijk van een non aanvoeren via een snelboot om er een skelet van te maken52. Zij was ongeveer zesendertig jaar en overleden aan de gevolgen van dolor lateralis (pleuritis). Sommige studenten beschikten ook over sleutels van het kerkhof van de Heilige Pisanus om er de nodige beenderen te halen. Hij beschikte daarnaast over het lijk van een zeventienjarig meisje met een bochel, volgens hem dood door ademhalingsproblemen veroorzaakt door haar skeletafwijkingen53. Zij waren slechts met enkelen bij het voorbereidend ontvlezen van die lichamen aanwezig en maakten van de gelegenheid gebruik om bij die maagdelijke vrouwen het hymen te bestuderen54.

Brief van Marzio Marzi aan Riccio, Pisa 22 januari 1544

  • 55 Arrighi. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2008 : Marzio Marzi (1511-1574) was (...)
  • 56 Fragnito. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2016; Assonitis. The Grand Ducal M (...)

38Op 22 januari 1544 schreef Marzio Marzi55, bisschop van Marsico, in zijn brief aan Pierfrancisco Riccio56, dat Vesalius toen reeds in Pisa was aangekomen met de bedoeling er dissecties te doen. Cosimo is er blij om en beveelt dat twee lijken gezocht worden in het hospitaal van Santa Maria Nuova in Firenze:

Opschrift

Al molto R.mo S.or mio M.r Pier Fran.o
Riccio intimo Secr.rio di S. Ecc.

Molto R.do S.r mio. E arrivato qua il Vessalio per fare la notomia et la venuta sua assai ha dato piacere a S. Ecc.tia et vassi ordinando tutta volta, per farla con tutte quelle cerimonie et modi possibili. La cagione perchè si spaccia questa staffetta è solo per havere a questo effecto di costà duoi corpi d’huomini morti et m’ha comandato S. Ecc.tia lo scriva alla S. V. R. che subito si dia alla busca nello spedale di S.a Maria nuova per haverne duoi non vecchi, ma quanto piu siano giovini non importerà dice il Campana, quando ve ne fussi uno di donna non importerà, et trovati questi corpi lei gli farà chiudere in due casse et gl’invierà giù per lo arno in un barchetto, o navicello et con quella più celerità possible gli farà condurre qua. Questo negotio V. S. R. lo farà fare secretamente si di levar gli corpi come di fargli addurre, et gli farà consegnare qua nel convento di San Franc.o de frati conventuali dove sarà l’ordine. La S. V. R. è tutta diligentia, però in questo non li dirò altro se non la sollecitudine.

L’astrologia di m.ro Don Basilio è accetta nel modo che si gira il capo, non è creduta, hora la può rispondere a lui come le parrà.
S. Ecc.tia fece honore al Guicc.no, et andò alla sua letione et sodisfece.
Saranno con questa alchune resposte et le mie racc.ni alla S. V. R. che Dio la contenti.
Di Pisa li 22 di Genn.o 1543 hore 3 ½. [1544ns]
Ser.
re Martio Vesc.o di Marsico.

  • 57 Francesco Campana (niet voor 1491-1546) was afkomstig uit een familie van niet adellijke afkomst, b (...)

39Cosimo I moet dus bisschop Marzio Marzi, een van zijn secretarissen, daarvan op de hoogte gebracht hebben en hem hebben gevraagd praktische regelingen te treffen. Hij moet Riccio vragen om in het hospitaal van de Santa Maria Nuova voor twee lijken te zorgen van zo jong mogelijke individuen en ze in twee kisten zo vlug mogelijk en dat alles heel discreet via de Arno te laten bezorgen in het klooster van San Francesco in Pisa. Campana trad hierbij op als tussenpersoon57.

Brief van Vincenzo Riccobaldi aan Riccio, Pisa 30 januari 1544

40Vesalius moet daarop onmiddellijk met zijn dissecties gestart zijn, want op 30 januari 1544 schreef Vincenzo Riccobaldi aan dezelfde Riccio dat Vesalius op die dag geen dissecties deed maar les begon te geven over de beenderen en dat het lijk waaruit hij van plan was een skelet te construeren reeds te ver in staat van ontbinding was om dit nog mogelijk te maken. De ribben waren namelijk rot, maar niet door pleuritis zoals gedacht. Vesalius wil zijn dissecties verder zetten en er iets goeds van maken, maar hij heeft meer lijken nodig, zowel menselijke als dierlijke. Hieruit blijkt dat Cosimo ook in die lessen aanwezig was. De volledige tekst luidt:

Opschrift

Al molto R. S.r mio, M.r Pier
Franc.o Riccio Intimo Secr. Di
S. Ex.

  • 58 De brief van 30 januari 1544 (lettere II in Corsini) van Vincenzo Riccobaldi aan Riccio is dezelfde (...)

Molto R: S.re
Sequendo S. Ex. d’andare a udire questi Dottori, hier l’altro fu alla lettione del Remigio, et del Brando, et hieri a quelle del Decano et del Lapino, et con tale attentione et patientia gli ha uditi et poi sentiti disputare et arguire che più la S. V. R. si potrebbe immaginare. Hoggi par che si sia fatta la vacatione respetto alla Notomia, havendo il Vesalio cominciato a vedere et leggere quelle cose delli ossi, de quali non si è potuto fare lo scheletro intero, perchè il Cadavere che venne di costà havea rotto non so che costole, si che el mal suo non fu pleura, come qua fu advisato. Et doppo questo se anderà più innanzi ripreparasi, perchè questa vuol che sia l’ultima, di fare cose grande et farassi di più corpi poi che dei subietti non manca ! cosí di più huomini come l’altri animali. Altro non ho da dire. M.r Ugolino partí stamani et fra tre giorni sarà costà. Bacio le mani di V. S. alla quale Dio conceda quel che desidera. Di Pisa, alli XXX di Gennaio 1543. [1544ns]
Ser. re Umil. Riccobaldi58

  • 59 Corsini heeft het over drie brieven: 22 jan. 1544 (I) ; 30 jan 1544 (II), idem in Brendan Dooley en (...)

41
Deze brief (II), waar ook Brendan Dooley naar verwijst, kan als volgt vertaald worden59:

  • 60 De auteurs danken Christiaen De Paepe voor deze vertaling. Tevens Corsini. Volume pubblicato nel XX (...)

Zijne Excellentie [Cosimo I] doet voort met het gaan luisteren naar die dokters. Eergisteren is hij naar de lezing geweest van Remigio [Migliorati dal Borgo] en die van Brando [Brando Porro], en gisteren naar die van de Decaan en van Lapino [Antonio Lapini]. En hij heeft die met zoveel aandacht en geduld beluisterd en ze daarna ook horen discussiëren en argumenteren, dat uwe edelachtbare het zich niet zou kunnen voorstellen. Het lijkt erop dat er vandaag vakantie is, erop gelet dat voor de anatomie Vesalius daarover begonnen is met het bekijken en bespreken van de beenderen, waarvan hij het volledige skelet niet heeft kunnen samenstellen, omdat het lijk dat van daar [Firenze] gekomen is niet alleen gebroken ribben had, maar de ziekte ook geen pleuritis was, zoals hier was verteld. Hierna zal men weer verder gaan en maak je klaar want dit zal de laatste keer zijn om grote dingen te doen. Het zal op meerdere lichamen zijn, want er zijn geen studiesubjecten te kort, zowel van meer mensen als van andere dieren60

  • 61 De drie originele brieven zijn te vinden in de Archivio di Stato di Firenze. Mediceo del Principato (...)

42Riccobaldi, eveneens secretaris van de hertog, vertelt in het begin van zijn brief dat de eersten die les gaven Remigio en Brando waren op 28 januari en Decano en Lapino daags nadien. Vesalius begon volgens die brief zijn lessen in Pisa pas op 30 januari 1544. Volgens Corsini ging het hier om Remigio Migliorati, logicus, Antonio Lapini, filosoof, en Branda Porro, ook een filosoof uit Milan61.

Brief van Campana aan Riccio, 2 februari 1544

  • 62 Ciranni. Medicina nei Secoli - Giornale di storia della medicina. 2010, p. 148.

43Het lijkt er ook op dat Vesalius, om zijn taak daar in Pisa goed te kunnen volbrengen, vrij veeleisend was voor zijn omgeving, want Campana beklaagt zich in een brief van 2 februari 1544 aan Riccio dat hij zich door Vesalius onder druk gezet voelt: [...] Io mi trovo addosso el Vesalio del quale mi da molto più noia et del caso mio che so uso a stimare [...]62.

Brief van Riccobaldi aan Riccio, 2 februari 1544

  • 63 Het The Medici Archive Project vermeldt voor deze brief de datum van 2 februari. Maar Corsini (1915 (...)
  • 64 O'Malley. Idem. 1964, p. 202. De originele brief van Riccobaldi is ook te vinden via het Medici Arc (...)
  • 65 Volledig in analogie hiermee deelt Cosimo I, een jaar later, aan zijn schoonvader Pedro de Toledo m (...)

44Op 2 februari was Vesalius in Pisa nog volop bezig met zijn demonstraties. Dit wordt aangetoond door Riccobaldi met zijn briefje van diezelfde dag, eveneens gericht aan Pier Francisco Riccio63. Daarin wordt in overweging genomen of Cosimo de succesvolle dissecties toen zou meevolgen dan wel op jacht gaan, daar het die dag mooi weer was. Dus anders dan bij O’Malley die in zijn vertaling aangeeft dat de hertog niet naar de dissectie ging64. Maar de originele brief gaat over een gebeurtenis in de toekomst waarover nog geen zekerheid kan bestaan. Daarbij komt dat de brief niet in de eerste plaats handelt over de hertog maar over zijn hofhouding en hun gewoonten: de edelen zullen hun jachtpartijen niet laten afhangen van de uiteindelijke beslissing van de hertog om wel dan niet naar de les te gaan. Met andere woorden: de tekst zelf bevestigt noch ontkent die aanwezigheid. Of de hertog nu gaat (zoals hij van plan was) of niet (wat we zullen zien) hun jachtpartij hangt daar niet van af. Het twijfelelement steekt in: se gia il duca non va …, al had de hertog blijkbaar wel zin om op jacht te gaan65.

  • 66 Cirani. Athenet, la rivista dell’Università di Pisa. 2009, p. 4-8 (fragmenten); in Idem. 2010, pp.  (...)

45Riccobaldi voegt nog een voorval toe: een zekere Carlo, een van de toehoorders had zich, om beter te horen en te zien, wat te ver gewaagd op de bank en was er afgevallen. Nadien voelde hij zich niet zo goed. Het ging vermoedelijk om Carlo Cortesi, een van de chirurgen aan het Hof, van 1538 tot 156366:

Opschrift

Al molto R.mo S.or mio oss.mo ms. Pier
Fran.o Riccio intimo Secr. di S. Ex.
Firenze.

Molto Rs. S.ore L’ultima di V. S. è de 31 del passato, et con questa sarano lettere per Roma, Venezia, Urbino, Siena, e di alcuni altri particulari, alli quali darà quel ricapito che si ricerca. Queste Ecc. frequentano la Caccia quando è buon tempo, et hoggi l’hanno havuto bellissimo. Et poi che le vacanze dello studio sono fatte attenderanno a passare el tempo con questi piaceri honesti et dilettevoli se già El Duca non va alla notomia, come pare che habbi voglia, sentendo El Vesalio essere lodato di sorte che Galeno et Aristotele, quali in ogni lettione sino a hora ha ripreso et riprenderà più per l’avvenire, a comparatione sua non hanno saputo niente in questo Caso della Nothomia. Cosa da fare stupire el mondo ha ancora le mani nell’ ossa et presto le metterà nella Carne, dove ci sarà che fare un pezzo. Il povero M.o Carlo per andare a vedere non so per che disgratia rovinò per quelle banche et non sta troppo bene. Il Toso similmente sta male, del quale si fa cattivo iuditio, Idio aiuti tutti. Mess. Franc.o si mantiene sano et noi altri siamo gagliardi, et unitamente ci raccomandiano tutti a V. S. la quale N. S.re Dio conservi sana.
Di Pisa alli 2 di Febbraio 1543. [1544ns]
Se M. Ugolino è comparso V. S. mi
gli raccomandi
Ser.ter Umi.o Riccobaldi

  • 67 De auteurs danken Liesbeth Beelden voor haar Engelse vertaling.

46(... Hunne Excellenties nemen deel aan de jacht wanneer het goed weer is en vandaag hadden zij mooi weer. Nu de academische vakantie voorbij is kijken zij ernaar uit om hun tijd te besteden aan het genot van deze eerbare en heerlijke ontspanningen, wanneer de hertog niet naar de dissectie gaat zoals hij lijkt te willen doen. Hij merkt dat Vesalius geprezen wordt op een manier, dat Galenus en Aristoteles, waaruit hij bij elke lezing tot nu toe heeft voorgedragen en nog zal voordragen in de toekomst, vergeleken met hem, weinig afwisten over de anatomie. Wat de mensen doet verbazen, tot nu toe heeft hij enkel de beenderen in handen, maar weldra zal hij de spieren onder handen nemen, waar veel om te doen zal zijn. De arme meester Carlo is, om beter te zien, ik weet niet hoe, per ongeluk van de banken gevallen en maakt het niet al te best. Toso is er ook slecht aan toe; er wordt over hem ongunstig geoordeeld, moge God allen helpen. Meester Francesco verkeert nog steeds in goede gezondheid en de rest van ons stelt het goed; wij bevelen ons allen aan uw heerschap aan en moge God onze Heer u in goede gezondheid behouden67.)

  • 68 Slomp. EpigraPisa. 2022, [2012].

47Zoals Andrea Slomp (2012) schrijft is het opmerkelijk dat deze dissecties gepland waren tijdens de vakantiedagen van het karnaval in Februari, zodat alle studenten van de universiteit vrijaf hadden en de dissecties konden bijwonen68. De lijkschouwingen in Pisa moeten volgens Corsini ongeveer drie weken geduurd hebben. Geplande publieke lijkschouwingen vonden toen, om evidente redenen, normaal plaats in de wintermaanden.

De plaats in Pisa waar Vesalius zijn dissecties uitvoerde

48De oudste bron met gegevens over de localisatie van Vesalius’ dissecties in Pisa is de hogervermelde brief van 22 januari 1544 van Marzio Marzi aan Pierfrancisco Riccio, waarin hij specifieert dat Cosimo I de’ Medici de lijken voor Vesalius liet toekomen nel convento di San Franc.o de frati conventuali of het klooster van San Francesco.

49De huidige relevante literatuur over de plaats van de dissecties zelf komt van Andrea Corsini (1915, 1918), Antonio Taddei (1931), G. Del Guerra (1931, 1954), Rosalba Ciranni (2009, 2010) en Gianfranco Natale (2021). Taddei (1931) en Del Guerra (1931, 1954), die beiden op de hoogte waren van de bewuste brief van Marzi en van wat Corsini schreef, deden moeite om het gebouw juist te localiseren. Taddei wijst er vooreerst op dat nergens in documenten te vinden is waar momenteel de juiste plaats gelegen is waar Vesalius zijn dissecties uitvoerde. Dit toont aan dat de brieven (van Marzi en Riccobaldi) hem daartoe evenmin voldoende houvast boden.

  • 69 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 200 en plaat 40.

50Een gedenkplaat op een oude muur in de via della Sapienza, aan de voorkant van de oude ingang van de universiteit van Pisa, geeft aan dat Vesalius daar zijn anatomische lezingen gaf en dat daar bijgevolg het anatomisch theater was. Maar Taddei vond geen enkel document om dat te bewijzen. O’Malley vermeldt ook die herdenkingsplaat boven de deur aan de via della Sapienza, aangebracht op de hoek van de via della Sapienza en de via Filippo Serafini, in oktober 1901, waarop de woorden In questo edifico fu l’anfiteatro anatomico dello studio pisano dove per primo insegno Andrea Vesalio negli anni 1543-1545 (sic). O’Malley geeft er ook enkele foto’s van69. De via Filippo Serafini loopt iets verder uit op de Arno.

  • 70 Taddei. Bollettino dell'istituto storico italiano dell'arte sanitaria. 1931, vol. 30, pp. 166-170. (...)

51Taddei merkt ook op dat, volgens Prof. Pietro Capparoni, zijn directeur aan het Istituto di Storia della Medicina, Vesalius daar geen les gaf en dat er in 1544 niet eens een anatomisch theater was. Taddei komt, op basis van documenten die hij in Pisa vond, tot de conclusie dat de dissecties plaatsvonden in het palatio veteri domini commissarii pisani, overeenkomend met het ’huidige’ Palazzo del Governo. Hij concludeert dit ook op basis van een document van vrijdag 8 februari 1544 (Pisa-stijl) dat de dissecties toen plaatsvonden in dat Palatio veteri, bevestigd door een ander document, waarbij telkens de drie plaatsen opgegeven worden waar de aankondigingen voor de dissecties opgehangen waren. Een oude reisgids Guida di Pisa van Augusto Bellini-Pietri, die hij aantrof in de universitaire bibliotheek, bevestigde zijn conclusie, hoewel het gebouw ondertussen talrijke verfraaings- en restauratiewerken had ondergaan. Hij twijfelde er niet aan dat Vesalius op die plaats zijn dissecties heeft uitgevoerd en hij staaft dit met nog andere documenten die in dezelfde richting wijzen. Taddei besloot dus dat de dissecties plaatsvonden in het palatio veteri domini commissarii pisani, nu het Palazzo del Governo70. (Fig. 7)

Figuur 7

Figuur 7

M. Merian, Pianta della città di Pisa, 1638 14. klooster S. Francesco; verticale pijl in het centrum: plaats van Vesalius’dissectie; schuine pijl aan de Arno: plaats van de dissectie volgens Taddei

Wikimedia. Old maps of Pisa: bm 1992, u.96, Gottfried J. L. - Merian M. Newe Archontologia Cosmica, ... Frankfurt, W. Hoffmans, 1638.

  • 71 Del Guerra. Idem. 1931, pp. 262-263; Idem. 1954, pp. 7-8.

52G. Del Guerra van zijn kant begreep Taddei en legde uit dat die locatie ideaal was omdat de plaats van executie en die van de dissecties zo dicht bijeenlagen71. Maar hij schrijft dat Taddei zich toch vergist in het Palatio veteri. Del Guerra zegt dat het oud paleis zich bevond waar nu het Palazzo della Carovana is aan de Piazza dei Cavallieri. Vasari moet dit paleis op vraag van Cosimo I gebouwd hebben in 1562 voor zijn Ordine de Santo Stefano, waar vroeger het oud paleis van de commissarissen stond, dat sindsdien helemaal verdween.

53Er bleven dus vragen. Feit is dat de lijken, die uit Firenze langs de Arno aangevoerd werden, volgens de brief van Marzio Marzi ondergebracht werden in het klooster van S. Francesco, dat niet aan de oever van de Arno ligt, maar een heel eind daar vandaan. O’Malley behandelde die vraag ook, maar zonder zich definitief uit te spreken. Hij vermeldt het gebouw, waar Taddei reeds op wees, op de hoek van de via della Sapienza en de via Filippo Serafini, momenteel een restaurant. Maar om die plaats correct aan te wijzen zijn er twee hoofdproblemen. Namelijk dat voor dezelfde gebouwen soms verschillende benamingen gebruikt werden en worden en ook dat (sommige van) die gebouwen nu niet langer bestaan of dat deze die nog bestaan opnieuw een naamsverandering ondergingen.

  • 72 Dat Palazzo del Governo lag aan de overkant van de Arno aan de Lungarno Galileo Galilei, in de via (...)

54Onze conclusie is dat Vesalius zijn anatomische lessen gaf in het palatio veteri domini commissarii pisani, maar niet waar Taddei dit paleis verkeerdelijk lokaliseerde: hij dacht aan het “huidige” (1918) Palazzo del Governo72. Maar Del Guerra situeerde het “oude” paleis van de commissarissen daar waar zich thans de Scuola Normale Superiore (voordien Palazzo degli Anziani e più tardi della Carovana bevindt, het paleis van de Ordine dei Cavalieri di S. Stefano, aan de piazza delle sette vie (plein van de zeven wegen) en waar vroeger de onthoofdingen werden uitgevoerd tegenover het oude paleis van de commissarissen. Zo kwamen de lijken daar ’vers van het schavot’.

55Aanvankelijk ging (van 1544 tot 1562) de anatomie dus door in het oude paleis van de commissarissen (localisatie Del Guerra), na Vesalius van 1562 tot 1782 in het vroeger kerkje van Santa Maria Virgine op de graanmarkt aan de via della Sapienza (dit gebouwtje bestaat nog steeds) en verhuisde daarna naar het Hospitaal de S. Chiara in de via Roma. Later werd die graanmarkt omgevormd tot de Sapienza in de via della Sapienza, waar het kerkje bewaard bleef, dat van 1346 dateert (met gotisch architraaf boven de ingang), en waar de anatomielessen pas vanaf 1562 doorgingen.

  • 73 Ciranni. Idem. 2009, pp. 4-8; Idem. 2010, pp. 143-161.

56Eigenaardig is dat sinds 1954 niemand zich nog eens aan het probleem gewaagd heeft, ook Rosalba Ciranni niet, die de anatomie van Vesalius nog steeds in het kerkje van Santa Maria Virgine aan de via della Sapienza lijkt te situeren73.

57Dit alles opnieuw bekijkend lijkt het volgende scenario het meest plausibel. Uit Corsini weten we enkel dat de lijken langs de Arno naar Pisa moesten en aan het klooster van Sint Franciscus van de broeders conventuelen moesten afgeleverd worden. Het klooster bevond zich tegen de stadsvest aan de oostkant van de stad sinds 1233. Wanneer de boot stroomafwaarts Pisa bereikt aan de oostelijke hoek van de stad bij het Castellum kon de boot de wal opvaren naast de stadsvest om zo het klooster langs achter te bereiken. Op die plaats is er een doorgang in de stadswal, die nog kan gezien worden op een oud stadsplan, en zo achteraan in het Convent binnengebracht worden. Corsini schrijft niets over de plaats waar de anatomie doorging en het is daarover dat Taddei inlichtingen heeft gevonden.

  • 74 Fabronius. Historiae Academiae Pisanae. 1791, caput VIII, pp. 66-67.

58Taddei vermeldt eerst de herdenkingsplaat die verkeerd aangebracht werd aan de S. Maria Virgine aan de graanmarkt en waar volgens de aanwijzing van Carlo Fedeli Vesalius zijn anatomie zou gegeven hebben. Fabroni geeft in zijn Historiae Academiae Pisanae details over het ontstaan van de graanmarkt en de S. Maria Virgine, die er kwam in 134674. De stichting van S. Maria Virgine kennen wij dankzij een tweede plaquette aangebracht aan hetzelfde gebouw als die van Vesalius. Fabroni vervolgt dat in 1493 begonnen werd met het bouwen van de Sapienza aan de graanmarkt, maar dat de S. Maria Virgine onaangeroerd bleef. Pas later in 1562 werd de S. Maria Virgine naast de Sapienza ingeschakeld als anatomiezaal, en het is daar dat Carlo Fedeli zich moest vergist hebben, denkend dat de S. Maria Virgine al in 1544 als anatomiezaal dienst deed voor Vesalius.

  • 75 Natale. Nuova Rivista di Storia della Medicina. 2021, pp. 55-101, vooral 55-66, fig. 4 is het Palaz (...)

59Taddei vond, dankzij documenten in het Archivio della R. Universita di Pisa en het Archivio di Stato di Pisa, dat Vesalius’ dissecties doorgingen “in palatio veteri75domini commissarii pisani ubi tunc fiebat anothomia”, waar de pedel in 1544 de aankondiging moest aanplakken, net als aan de Sapienza en aan een pilaar in de Voorstad. Probleem bij Taddei is dat hij de plaats “in palatio veteri” verkeerd moet ingeschat hebben aan de overkant van de Arno aan de Via del Moro, waar zich nu het Palazzo del Governo of Pretorio (oude prefectuur) bevindt.

  • 76 Ciranni (2009, 2010) en Natale (2021) verwijzen beiden naar Corsini (1915, 1918) en Natale ook naar (...)
  • 77 Dit Palazzo della Carovana werd het hoofdkwartier van de Orde van de Ridders van Santo Stefano, dat (...)

60Gianfranco Natale verwees naar Corsini en Taddei, maar niet naar Del Guerra. Maar het is Del Guerra die uiteindelijk de juiste plaats van het “ palatio veteri domini commissarii pisani” kon aanwijzen76. Het Palazzo Pretorio werd het ’oude paleis’ genoemd toen de prefectuur verhuisde naar de nieuwe prefectuur aan de Piazza Giuseppe Mazzini. Vandaar de verwarring. Het “palatio veteri domini commissarii pisani” bevond zich waar nu de Piazza dei Cavalieri is. In 1562 werd het oud paleis (vroeger Palazzo della Anziani) herbouwd en door Giorgio Vasari geïncorporeerd in het Palazzo della Carovana (of dei Cavalieri77). Het oud paleis bevond zich op de plaats waar onthoofdingen uitgevoerd werden en waar de lijken snel naar het oud paleis recht daar tegenover konden gebracht worden, waar de anatomie doorging zoals ten tijde van Vesalius, Colombo en Falloppio tot het jaar 1562, wanneer vervolgens de dissecties verhuisden naar het vroegere S. Maria Virgine bij de Sapienza, tot wanneer in 1782 de dissectiezaal getransfereerd werd naar het Ospedale di S. Chiara aan de Via Roma, waar ook de Hortus Medicus was. Voor Vesalius’ dissecties moeten de lijken dan van de S. Francesco-klooster naar dat oud paleis gebracht zijn.

Samenvattend

61De lijken werden langs de Arno naar Pisa vervoerd en aan het klooster van Sint Franciscus van de broeders conventuelen afgeleverd (Corsini). Taddei vond dankzij twee archiefdocumenten dat de anatomie plaats had in het “palatio veteri”. Probleem bij Taddei is dat hij de plaats “in palatio veteri” verkeerd inschatte aan de overkant van de Arno aan de Via del Moro. Het is pas Del Guerra die de juiste lokalisatie vond, aan de Piazza dei Cavalieri. Nadien hebben Rosalba Ciranni (2010) en Gianfranco Natale (2021) zich nog met dit onderwerp beziggehouden. Maar Ciranni houdt geen rekening met de bevindingen van Taddei noch van Del Guerra, en Natale enkel met Taddei en blijkbaar ook niet met Del Guerra.

62Vesalius deed zijn dissecties niet in de Sapienza die in zijn tijd nog niet klaar was, maar in palatio domini commissarii, op de huidige Piazza dei Cavalieri, waar trouwens in die tijd rechtover het paleis de terechtstellingen werden uitgevoerd. Pas vanaf 1562 konden de dissecties doorgaan in het kerkje S. Maria Virgine.

63Op een oud plan van Pisa (Fig. 7), helemaal in het oosten bij het kasteel en vóór de brug stort de gracht rond de stad zich met twee armen in de Arno. Het scheepje met de lijken uit Firenze kon dus één van die armen opvaren tot achteraan het klooster van St-Franciscus (nr. 14 op de kaart), waar naast de gracht een toegangspoort was (net tussen de gracht en het klooster). De dag zelf van de dissectie moesten de lijken nog (langs de huidige Via San Francesco) van het klooster naar de Piazza dei Cavalieri.

64Nu kan de weg goed gevolgd worden via google maps: vanuit de Arno bereikt men de Sapienza langs de huidige Via Filippo Serafini, waar op de rechter hoek met de Via della Sapienza de S. Maria Virgine (thans Pick A Flower) gelegen is. Als men de Via della Sapienza rechts volgt komt men uit op de Via Curtatone e Montanara, en wanneer men recht naar boven de straat volgt komt men uit op de Piazza dei Cavalieri. Taddei lokaliseerde het palatio veteri verkeerdelijk aan de overkant van de Arno langs de Lungarno Galileo Galilei in het huidig Palazzo Pretorio, waar onder een van de bogen van het Palazzo de Via del Moro begint. Maar het artikel van Del Guerra is hierin allesbepalend.

De Chinawortelbrief: juiste chronologie van Vesalius’ lijkschouwingen van Belloarmato en Martelli op de terugweg van Pisa naar Padua

65Naast de lijkschouwingen voor de studenten in Pisa op vraag van Cosimo I voerde Vesalius nog andere lijkschouwingen uit. Hij heeft het daarover in zijn Chinawortelbrief. Hij schrijft:

  • 78 Vesalius. Idem. 1546, pp. 173-175: ... ge zult dus begrijpen dat ik in Pisa de milt heb onderzocht (...)

... inde colligeres, quod Belloarmati Senensis, summi iurisconsulti lienem Pisis inspexerim, ... Dein Prosperum Martellum patricium Florentinum (...) etiam dissecui: quum Florentia abiturus, ac in Francisci Campani, a secretis Duci primarij comitatu, nobilis illius aedes praeterequitans, a dominis quibusdam coactus sum, cum aliquot chirurgis qui iam rem aggredi coeperant, mortis causam inquirere78, …

  • 79 Marco Antonio Bellarmati (Siena rond 1500 - Pisa 1544) doctoreerde in utroque jure. In 1524 werd hi (...)
  • 80 Vesalius. Idem. 1915, pp. 166-169; Idem. 2015, pp. 205-207.

66De lijkschouwing op Marcoantonio Belloarmato (1500-1544), de advocaat uit Sienna, bij wie Vesalius de milt onderzocht, voerde hij dus nog uit in Pisa en daarna (dein) deed hij de autopsie van de eveneens plots gestorven Florentijn Prospero Martelli toen hij op het punt stond Firenze te verlaten. Zo staat het er letterlijk en hij schreef dat minder dan drie jaar na de feiten, die toen nog ’vers’ in zijn geheugen waren79. Zowel A. Asscher in zijn Nederlandse vertaling als Garrison in zijn Engelse vertaling begrijpen die passages ook op die manier80.

  • 81 Ciranni. Idem. 2010, pp. 149-150, verwijst ook naar die lijkschouwing van 10 februari 1544.

67Belloarmato was Vesalius in Pisa nog tegen het lijf gelopen toen hij, in de namiddag van 10 februari 1544, na zijn dissectie en samen met zijn studenten in een boekhandel kwam. Belloarmato had hem aangesproken in verband met abdominale klachten en zij kwamen overeen dat hij ’s anderendaags een dissectie zou bijwonen waarin de anatomie van de lever, galblaas en de milt zou getoond worden. Maar terug thuis werd hij tijdens het avondeten plots hevig ziek en stierf81.

  • 82 Martelli. Idem. 1546: brief van 12 maart 1543 (na het overlijden van Prospero M.) aan Pandolfo Mart (...)

68Prospero Martelli (1502-1544), patriciër uit Firenze, was al jarenlang ziek maar stierf net als Belloarmato ook plots. Vesalius was samen met Franciscus Campanus die stad aan het verlaten toen zij langs het huis van Martelli reden en hij door enkele heren binnengeroepen werd om de doodsoorzaak vast te stellen, terwijl een paar chirurgen daar reeds mee begonnen waren. Hij beschrijft zijn pathologische bevindingen in detail: aanwezigheid van gal in de maag, een leverscirrhus, miltvergroting, een vergrote galblaas door steentjes en de bloedvaten errond zaten vol dikke gal. Volgens een brief van 12 maart 1543 (o.s.), van Nicolo Martelli aan Pandolfo Martelli, dus ongeveer een maand na zijn dood, was Prospero gehuwd met Lucretia de Fabii, een Romeinse dame van adel: [...]alla non men bella che gentile Madonna Lucretia de Fabii, nobilissima Romana, parente nostra generosissima et sposa, mentre à Dio piacque, del nostro M. Prospero Martelli, la cui anima pur a Iddio habbia collocata in luogo di riposo82.

  • 83 Devlieger. Idem. 2005, p. 174 en n. 92; Varchi. Idem. 1827, p. 54.
  • 84 Varchi. Idem. 1827, p. 54.

69Benedetto Varchi was bij die autopsies aanwezig, zoals door Devlieger vermeld: Varchi had seen with his own eyes how the anatomist had removed 17 little stones from the blatter of a corpse, and even more numerous and bigger one’s from the body of another man autopsied in Florence83. Varchi heeft het immers in zijn eigen bewoordingen over die twee lijkschouwingen in zijn Questione sull’Alchimia en Vesalius’ pathologische bevindingen weergeeft, eraan toevoegend dat hij ze zelf ook zag (gli vidi84). Gans deze episode toont aan hoe Vesalius bij elke gelegenheid dissecties uitvoerde, ofwel uit eigen gedrevenheid maar ongetwijfeld ook daartoe verzocht door belanghebbenden die zijn expertise terzake op prijs stelden. Het was alsof hij anticipeerde op een lange periode zonder dissecties, eens in dienst aan het keizerlijk Hof.

Epigrafen van Vesalius in Pisa

  • 85 Slomp. Idem. 2022, p. 7.
  • 86 Ciranni. Idem. 2010, pp. 155 en 157.

70In de stad Pisa zijn er nog steeds enkele opschriften te vinden ter ere van Vesalius, die herinneren aan zijn anatomisch optreden eeuwen terug. In Pisa zelf zijn het er vier: de eerste twee in het Istituto di Anatomia di Pisa in de Via Roma 57, een derde op de gevel van de S. Maria Virgine in de Via della Sapienza en een vierde in het Palazzo della Sapienza85. Van drie ervan is een foto opgenomen in het artikel van Rosalba Ciranni86.

71Het gaat om epigraaf 1: op een buste in gips aan de onderkant “ANDRea VESALIO” en “AND. VESALIO 1542 AL 1544” op de sokkel ervan (Ciranni, foto 3A); epigraaf 2: in de Sala Massart van de Divisione di Anatomia Morfologica is er een plaat met de namen van de docenten in anatomie “Nella Scuola Medica di Pisa insegnarono anatomia: Andrea Vesalio 1524-1544, Realdo Colombo 1545-1548, Gabriello Falloppio 1548-1551, [gevolgd door alle docenten tot 1754]” (Ciranni, foto 3B); epigraaf 3: in de Via della Sapienza de herdenkingsplaat zoals reeds hoger vermeld, aangebracht door Prof. Guglielmo Romiti in oktober 1901 (Ciranni, foto 4); en epigraaf 4: “A. Vesalio”, met portret van Vesalius in basreliëf, in het Palazzo della Sapienza.

  • 87 Cushing. A biobibliography of Andreas Vesalius. 1962, p. 157.

72Er is geen spoor van de tweede brief die Varchi naar Vesalius zou geschreven hebben met meer details over de geplande dissecties in Pisa. Hij moet dus via een andere weg voldoende gegevens bekomen hebben om uiteindelijk die trip toch aan te vatten, om er op 22 januari 1544 te arriveren87.

73Een zestal weken na brief 1 volgt dan een tweede brief van Vesalius aan Varchi.

Brief 2: van Padua, 26 maart 1544 n.s

74Dit origineel bevindt zich in de Biblioteca Apostolica Vaticana (BAV), Fondo Chigiano, Chig. L III 60, n° 52, ff. 90r-91v. Hiervoor is een goede fotokopie gebruikt van dit origineel.

Transcriptie

  • 88 ‘quadam’ te lezen als ‘quodam’ (ritu).
  • 89 ‘qua’ te lezen als ‘quo’.

[90r] S[alutem].
Nunc me ex venetiis reducem suavissime D[omine] Varchi, Dominicus /
Tattus officiosissime salutavit ea ut indicarem hortatus, quorum /
postremis literis te certiorem reddidi. Quare quum illas redditas /
esse vix dubito, modo in scribendo non ero prolixior. Scripseram /
enim qui salvus huc venissem, et quam aegre veneti tulissent /
me non impetrata discessus venia Pisiis anatomen aggressum fuisse, /
in ea nimirum academia quae non solum suos professores avocat, /
sed et eos quos huc pellicere studebant, callide & nimirum /
liberalibus stipendiis surripit. Atque ita factum est ut mihi /
trium mensium stipendium fuerit subductum, neque ulla ratione /
etsi totius anni stipendium meritus sum, id mihi numerari /
volunt si Caesaris aulam cogito, & non affirmo me annis adhuc /
duobus praeter praesentem Patavii haesurum. In venia impetranda, /
nullae valuerunt rationes neque amicorum praeces, et studii mo- /
deratores aliquot nobiles venetos graviter obiurgarunt, quod ab /
illis ut me dimitterent, studiose contenderent. ac ut semel dicam, /
de queste gente aquatice con la qual qui practica et non si discanida /
a piu vertu que la Betonica, nulla ratione liberari potero, nisi /
huius anni stipendii iactura clam me subduxero. et interim /
id incerto eventu mihi faciendum erit. quum audio illos ipsorum /
apud Caesarem oratori scripsisse ut me tantisper apud illos sineret, /
dum fide mea liberarer, in quaedam88 - mancipiorum ritu, ut vocant - /
conductum, in quae89 suo arbitratu annos aliquot infarserunt. Octi- /
duo toto hanc fabulam venetiis egi ac a Pilato ad Caipham, /
et illinc ad Herodem non tacitis vulgaribus minis missus fui. /
itaque parum candide mecum egere, ut porcos malim pascere, quam /

  • 90 ‘meroris’ te lezen als ‘maeroris’.
  • 91 ‘exerciatatum’ te lezen als ‘exercitatum’.

[90v] hic diutius morari, utcumque solitum candorem et nihil non, si modo mansero /
promittant, contra si abiero dira minitantes. Utcumque tamen /
sit quam licebit citissime hinc me ad aulam subducturus sum, /
quandoquidem sive aula sive adhuc studia sectenda sint, aliam /
nullam video elabendi viam. Dominicus nescio quid de equo in- /
dicavit, ego illum non expecto, sed si quid peccuniae ex illo redimetur /
aut Ducis liberalitas illum mihi rependat familiari meo D[omino] Antho- /
nio Succha Montani convictori illud mittes, arbitror enim aut /
potius certo mihi persuadeo, me hinc citius abiturum quam tuas /
literas sperare debeam. Curtii mors venetis parum meroris90 attu- /
lisse videtur, hicque etiam sunt qui exultant. Gratulor Iachimo /
quem in Curtii locum audio suffectum. Si vobis Fuschius /
placeret illum in itinere convenirem. quanquam id etiam facere institi /
si modo non multorum dierum iactura id fieri poterit. Hortabor /
ad profectionem, et quadringentos coronatos illi offerendos dicam, aut /
potius quis hominis animus sit expiscabor. Quin enim nunc /
plures Pisis desiderabuntur, Fucsium haudquaquam spernendum putaret. /
Ego ex aula si quid intellexero omnia diligenter perscribam. /
Fracastorium unico filio sibi placentem et in chatedra non exerciatatum91, /
intelligo ex patria non posse avelli, uti amicissimi ipsius ami- /
ci hic & venetiis mihi retulerunt. Lucas ait sibi nihil aeque /
cordi esse, quam, si vocaretur serio, se Pisas conferre. Montanus noster /
cum studiosis seu scholaribus nimium rixatur et armis potius /
quam studiis hac occasione deditus est, sancteque affirmavit se nulla /
ratione futuro anno lecturum. In Alexandri locum veneti vellent /
Carolum quemdam pedimontanum accersiri, aut saltem ut id praestent /

[91r] nonnulli hortantur. Id indico ut illum si ex re vestra esset venetis subdu- /
ceretis, non enim ipsis amplius bene possum velle, quod tam /
graviter tulerunt me liberalissimo & non umquam satis laudato /
Duci voluisse pro mea tenuitate parere. Dedi superioribus /
diebus Dominico epitomen germanicam, num vero transmiserit /
ignoro. Verum ita meis nugis et garrulitate tuum animum /
a gravissimis occupationibus et cogitationibus nimium avoco, qua- /
re etiam scribendi finem faciam iis quibus possum modis te orans /
ut me in D[omini] Campani gratia conserves ipseque sibi persuasum habeat /
me illi esse deditissimum mancipium. Caeteris amicis salutem /
meo nomine dices. Nunc vidi Danielis Barbari in Arist[otelis] /
rhetho[rica] commentaria et arbitror D[omino] victorio est oblata. alias ego /
curassem. Vale Patavii 26 Martii [1544]

Tuus dum sum Andreas /
Vesalius

[91v] Al molto Mag.ro M. Benedetto /
Varchi, suo honorando /
In Fierense.

Vertaling van brief 2

7590r
Gegroet,

76Ik ben nu teruggekeerd uit Venetië en Dominicus Tattus betuigde mij heel beleefd zijn respect, allerbeste Varchi, om mij aan te sporen de zaken te vertellen waarvan ik u in mijn laatste brief op de hoogte heb gebracht. Daar ik er nauwelijks aan twijfel dat deze u overhandigd werd, zal ik er hier niet te uitvoerig op ingaan.

  • 92 Vesalius vervalt hier in het Italiaans, lett.: de queste gente aquatice con la qual qui practica et (...)

77Ik had namelijk geschreven hoe behouden ik hier was aangekomen en hoe onaangenaam de Venetianen het vonden dat ik, zonder toestemming om weg te gaan, naar Pisa lijkschouwingen was gaan doen, uitgerekend aan deze universiteit, die niet enkel haar professoren afsnoept, maar ook hen die zich naar hier laten verleiden, op een gewiekste manier en met ruime lonen weglokt. En zo komt het dat mij het loon van drie maanden werd afgehouden, dit zonder reden, hoewel mij een salaris van een volledig jaar toekwam. Zij willen mij dat jaarloon enkel toekennen wanneer ik van plan ben naar het keizerlijk Hof te vertrekken en wanneer ik verzeker om - na dit jaar - niet nog twee jaar in Padua te blijven. Het was vergeefse moeite om iets gedaan te krijgen, geen enkel excuus, noch de pleidooien van mijn vrienden hadden succes, terwijl de bestuurders van de universiteit sommige Venetiaanse edelen ernstige verwijten maakten omdat zij mij ten allen prijze wilden opzijschuiven. Maar rechtuit gezegd: ik zal er op geen enkele manier in slagen om mij te ontdoen van dat watervolk, dat - voor wie ermee samenwerkt en zich niet ontmoedigt - meer kwaliteiten heeft dan de Betonica, wanneer ik niet discreet wegga en ik mijn salaris voor dit jaar verlies92. En vooralsnog zal ik dat met een onzekere uitkomst moeten doen, daar ik hoor dat sommigen aan hun gezant bij de keizer schreven om mij hier te houden tot ik vrij ben van de verplichtingen, omdat ik gelijk een horige (zoals men zegt) ben ingehuurd voor bepaalde opdrachten, waartoe ze mij naar eigen goeddunken voor enkele jaren hebben gedwongen.

  • 93 Vesalius gebruikte het woord octiduo of acht dagen (< octo en dies) eerder op het einde van het lib (...)

78Een volle acht dagen speelde ik dat spelletje in Venetië en werd onder frekwente bedreigingen van Pilatus naar Caïphas en van die naar Herodes gestuurd, waarbij zij mij zo respectloos behandelden, dat ik nog liever varkens zou kweken dan hier nog langer tijd te verliezen, hoezeer ook zij hun gebruikelijke goede wil en gouden bergen beloven als ik maar zou blijven, maar mij meteen ook vreselijk bedreigen mocht ik vertrekken93. Hoe dan ook, ik zal mij van hier zo vlug mogelijk terugtrekken naar het Hof. Aangezien ik dien te kiezen ofwel voor het Hof ofwel opnieuw voor mijn studies, zie ik geen andere uitweg.

  • 94 Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. Tijdschrift voor Geneeskunde. 2013, pp. 734-739; Idem. 2014, pp. 266 (...)

79Dominicus maakte een of andere zinspeling op een paard, maar ik wacht niet tot dat dier er is. Als het evenwel voor een bepaalde som verkocht zal worden of de gulheid van de hertog het mij terugbetaalt, stuur de som dan naar mijn beste vriend Antonius Zuccha, die bij Montanus woont, want ik denk of liever ben ervan overtuigd dat ik hier vlugger weg ben dan ik uw brief mag verwachten94.

  • 95 Het valt op dat Vesalius de naam van Fuchs op verschillende wijzen schrijft. Leonhardus Fuchsius of (...)
  • 96 Vesalius gaat er terecht van uit dat daar, nu de feestelijke opening van de universiteit van Pisa a (...)

80De dood van Curtius lijkt in Venetië maar weinig deining veroorzaakt te hebben en sommigen zijn er hier zelfs mee opgezet. Ik wens Joachim geluk, van wie ik verneem dat hij in Curtius’ plaats benoemd is. Wanneer Fuchs u aanvaardbaar lijkt zou ik hem onderweg kunnen ontmoeten. In feite was ik dat al van plan, tenminste wanneer blijkt dat ik er niet teveel dagen door verlies. Ik zal hem aanmoedigen om te gaan en vertellen dat zij hem vierhonderd kronen zouden moeten aanbieden; maar ik zal eerst naar zijn bedoelingen peilen. Daar ze er nu in Pisa velen zullen nodig hebben, mogen wij Fuchs inderdaad niet vergeten95. Wanneer ik er iets over verneem dan zal ik alles zorgvuldig schrijven vanuit het Hof96.

81Ik hoor dat Fracastoro, ingenomen met zijn enige zoon, niet getraind is in het lesgeven ex cathedra en vastgeworteld zit in zijn geboorteplaats, naar wat zijn meest trouwe vrienden mij hier en in Venetië vertelden. Luca zegt dat, mocht hij een ernstig aanbod krijgen, hij niets liever zou doen dan naar Pisa verhuizen. Onze vriend Montanus heeft ernstige conflicten met zijn studenten en de geleerden en is daardoor in deze omstandigheden meer met wapens bezig dan met studie, temeer daar hij plechtig verklaarde het volgend jaar zeker geen les te zullen geven. Ter vervanging van Alessandro, zouden de Venetianen graag een zekere Carlo uit Piemonte willen aanstellen, of sommigen proberen hen tenminste daartoe aan te zetten. Ik vertel dit met de bedoeling, dat mocht hij u interesseren, gij hem uit Venetië kunt weghalen, want ik kan de Venetianen niet langer toegenegen zijn, daar zij zo zwaar tilden aan mijn beslissing om mij, ingegeven door mijn beperkte middelen, ter beschikking te stellen van de erg gulle en onvolprezen Hertog.

82Ik heb recent een Duits Epitome meegegeven met Dominicus, maar ik weet niet of hij het afgeleverd heeft.

83Maar zo houd ik u door mijn beuzelarijen en roddels teveel af van uw belangrijker werk en overwegingen. Daarom maak ik een einde aan mijn schrijven, u op alle mogelijke manieren biddend om mij in de gunst van Campana te houden, zodat hij overtuigd blijft van mijn meest gemeende toewijding aan hem. Groet al mijn andere vrienden voor mij.

  • 97 Aristoteles. Rhetoricorum Aristotelis libri tres, interprete Hermolao Barbaro P.V. Commentaria in e (...)

84Ik zag nu net de commentaren van Daniele Barbaro op de Rhethorica van Aristoteles en meen dat ze werden aangeboden aan Vettori; anders zorg ik ervoor dat hij die krijgt97.

85Stel het goed. Padua, 26 maart [1544].

86Altijd de uwe, Andreas Vesalius.

87Adreszijde: Aan de grote Magister Benedetto Varchi
in Firenze, met de meeste hoogachting.

Bespreking van brief 2

  • 98 Vesalius. Idem. 1546, p. 196, ... tribus integris ut minimum septimanis, me in publicis sectionibus (...)

88Vesalius’ dissecties in Pisa (in de winter van 1543-1544) waren zijn eerste in die stad en voor zover wij weten de énige. In de praefatio tot zijn Fabrica 1555 lezen wij dat hij dissecties deed in Padua, Bologna én Pisa, waardoor de indruk kan ontstaan dat dit allemaal gebeurde nog vóór de publicatie van zijn Fabrica. Maar die volgorde “in déze stad [zijnde Padua], Bologna en Pisa” is alleen te lezen in de opdracht aan Keizer Karel van de editie van 1555. In de opdracht van de Fabrica van 1543 schrijft hij enkel ’in déze stad en in Bologna’; over Pisa spreekt hij dan nog niet. Deze drie dissecties vonden dus wel degelijk plaats na de publicatie van zijn Fabrica 1543 en nog kort vóór zijn indiensttreding aan het Hof. Ook in zijn Chinawortelbrief schrijft hij in een jaar gedurende ruim drie weken aan de drie universiteiten les te hebben gegeven98.

89Vesalius is dus op het ogenblik van dit tweede schrijven aan Varchi terug aangekomen in Padua vanuit Pisa, dat hij eind februari 1544 na zijn dissecties voor Cosimo verliet. Hij schreef na die terugkomst reeds een brief aan Varchi waarop hij geen reactie ontving. Het is mogelijk dat Varchi reeds uit die eerdere brief kon afleiden hoe slecht Vesalius’ gevolg aan het verzoek van Cosimo, hem in Venetië bekomen was, waardoor hij zich ten aanzien van zijn goede vriend wat gedeisd wilde houden.

  • 99 Domenico Tatti was een correspondent van Petrus Victorius (Vettori). Negri. Istoria degli scrittori (...)

90Vesalius heeft het in deze brief tweemaal over Dominicus Tattus. Hij moet hem goed gekend hebben want de tweede maal vermeldt hij enkel zijn voornaam, hetgeen een zekere vertrouwelijkheid verraadt. Die aanhef kan begrepen worden als zou Tattus vanuit Firenze aan Vesalius gevraagd hebben om naar Pisa terug te keren. Er is over deze Dominicus zelf weinig gekend, maar wel iets meer over zijn zoon Prospero. Giulio Negri, een jezuïet uit Ferrara, schreef in 1722 een Istoria degli scrittori Fiorentini waarin sprake is van een zekere Prospero Tatti van Firenze, zoon van Domenico Cittadino di Ferenze, die beroemd werd als dichter99.

  • 100 Biesbrouck. Idem. 2022: zie XIII.-1543.??.?? Arborsellus to Fortio.
  • 101 Copolla. Bulletin of the History of Medicine. 1957, pp. 44-77, vooral 48-51: I. A Biography of Real (...)

91Vesalius geeft te kennen dat zijn reis naar Pisa zeer slecht gevallen is in Venetië: hij schetst Varchi hoe zijn thuiskomst uit Pisa verliep en welke desastreuze gevolgen die trip voor hem had. Hij wordt in Venetië en Padua gewoon opzijgezet en met ’zachte’ dwang naar buiten gewerkt. Zij nemen hem niet alleen drie maanden salaris af, maar manoevreren hem zelfs in een situatie waarbij hij zijn jaarloon enkel krijgt op voorwaarde dat hij gedurende de twee daaropvolgende jaren uit Padua wegblijft. Hij had nochtans een goede relatie met Simon Arborsellus, rector van de artes en de geneeskunde in Padua, zoals blijkt uit diens brief aan Angelo Fortio kort ervoor100. Deze band heeft hem blijkbaar niet geholpen en dit wijst er ook op dat de negatieve beslissing hogerop gevallen was in Venetië. De universiteit was blijkbaar op de hoogte van zijn nakend vertrek naar het keizerlijk Hof en zij zullen vermoedelijk reeds nagedacht hebben over zijn vervanging, waardoor hij daar niet langer nodig was. Hij heeft duidelijk alle zin verloren om er nog langer te blijven en is van plan zo vlug mogelijk naar het keizerlijk Hof te verhuizen. Zijn besluit daartoe werd door zijn optreden in Pisa dus alleen maar bespoedigd. Volgens Facciolati heeft Realdo Colombo, Vesalius’ leerling, in Padua zijn plaats ingenomen. Vesalius stond niet zo positief tegenover Colombo, want in brief 5 (verder) heeft hij het over hem zeer afstandelijk als over ’iemand’. E. D. Copolla schreef eerder over de verhouding tussen Vesalius en Colombo101. Tussen de regels valt zowel hier als elders ook af te leiden dat Vesalius zich frequent verplaatste tussen Padua en Venetië.

  • 102 Grendler. The Universities of the Italian Renaissance. 2002, pp. 70-77.

92Daarnaast stelt Vesalius aan Varchi diverse namen voor van geleerden die eventueel in aanmerking konden komen voor de bestaffing van de nieuw geopende universiteit van Pisa. De universiteit van Pisa bestaat sinds 1343, maar kende toen een stagnatie, waarop Cosimo I het initiatief nam tot een herbronning en een relancepolitiek startte102. De uitnodiging van Cosimo I voor Vesalius om daar dissectielessen te geven paste trouwens evenzeer in dat kader en dat zal minstens ook gedeeltelijk verantwoordelijk geweest zijn voor die zeer negatieve reacties in Padua achteraf. Het lijkt er ook op dat hij zich mentaal reeds volledig van Venetië en Padua heeft losgemaakt. Dit komt tot uiting in het feit dat hij actief meedenkt met Varchi om Pisa aan voldoende lesgevers te helpen en in zijn brief gaat hij daarop in door meerdere concrete voorstellen te formuleren.

  • 103 Matteo Corti (Pavia, 1475 - Pisa, 1544) was een galenist, gaf in Rome anatomie en werd er lijfarts (...)
  • 104 Eriksson. Andreas Vesalius’ first public anatomy at Bologna, 1540. An eyewitness report by Baldasar (...)
  • 105 Ghilini. Teatro d’huomini letterati. 1647, pp. 195-196.

93In die brief vermeldt Vesalius terloops ook de dood van Matthaeus Curtius (Matteo Corti, Pavia c. 1475 - Pisa 1544), die in Bologna professor was in de theoretische anatomie en met wie hij daar in januari 1540 een aanvaring had. Hij stierf in Pisa, niet in 1542, maar vermoedelijk op het ogenblik dat Vesalius daar was103. Eriksson vond 1544 als het correcte jaar van zijn overlijden104. Ghilini geeft in zijn Teatro d’huomini letterati (1647) een korte biografie waarin duidelijk staat dat hij in Pisa overleed in het jaar 1544 en er begraven werd in het Campo Santo waar Cosimo, tweede hertog van Firenze, hem een epitaaf bezorgde. Daarop zou foutief het jaar 1564 staan als overlijdensdatum, wat weer niet klopt met zijn leeftijd van 70 jaar die ook op het epitaaf vermeld staat105. Waarschijnlijk was dit een foutieve lezing van mdlxiv voor mdxliv.

  • 106 Fabronio. Historiae Academiae Pisanae. 1792, p. 468; Eloy. Dictionnaire historique de la médecine a (...)

94De Joachim die Matteo Corti moet vervangen is ongetwijfeld de Leonardus Jacchinius Empor. 1543-1547, die vermeld staat in Fabronio bij de medicinae magistri in zijn Historiae academiae Pisanae. Eloy vermeldt hem als Léonard Jacchinus d’Ampurias (Catalonië), een goed talenkenner, maar een hevig galenist, die zover ging om werken van Arabische schrijvers te censureren106.

95De indruk ontstaat dat, door zijn beslissing om heel binnenkort definitief naar Brussel te vertrekken, Vesalius zich als het ware bevrijd begon te voelen van Italië en dat hij nu pas zijn ideeën over de organisatie aan de universiteiten daar de vrije loop kon geven. Hij gaat zelfs zover om aan te bieden Leonhart Fuchs daarvoor op te zoeken, maar zegt dat hij daar pas verslag zal over geven eens hij zich aan het Hof bevindt. De omslag Padua - Brussel is dus zeer nakend, maar verloopt duidelijk helemaal niet in de gelukkige en ontspannen sfeer die sommige biografen weergeven. Bij deze belangrijke wending in zijn carrière valt het op hoezeer Vesalius zich inspant om al zijn goede kennissen te vriend te houden.

  • 107 Weinmann. Taalryk register der plaat- ofte figuurbeschryvingen der bloemdragende gewassen. 1748, pp (...)

96Vesalius vervalt op een bepaald moment in het Italiaans, een aanwijzing dat hij die taal actief gebruikte. Hij heeft het over de Betonica (Betonica officinalis of Stachys betonica), de naam van een doorgroeiende plant waaraan tal van geneeskrachtige eigenschappen werden toegekend. Er bestond bij de Italianen zelfs een spreuk voor iemand die men erg wenst te eren, namelijk dat deze even zoveel of méér kwaliteiten heeft dan de Betonica: Tu hai piu virtu che non hà la betonica. En ook in het Nederlands: Ge hebt meer deugden dan de Betonica of Dat mensch heeft zo veel deugden als de Betonica107.

  • 108 Encyclopedia.com. Fracastoro, Girolamo. Complete Dictionary of Scientific Biography [online]. Besch (...)

97Hij brengt zo meerdere kennissen onder de aandacht van Varchi. De zoon van Fracastoro moet Paolo Filippo geweest zijn. Girolamo Fracastoro (1476/1478 - 1553) zelf was geboren in Verona, volgde zijn opleiding in Padua en is vooral bekend door zijn Syphilis, sive De Morbo Gallico (Verona, 1530), opgedragen aan Pietro Bembo. Hij huwde met Elena de Clavis (of Schiavi) rond 1500 en zij kregen vijf kinderen, waaronder Giovanni Battista, Paolo en Giulio, die reeds op jonge leeftijd stierven. De enigen die hun vader overleefden waren zijn zoon Paolo Filippo, geboren in 1517, en hun dochter Isabella108.

98Antonius Succa (Succha, Zucca, Zuccha, Zucha en Sucka) werd ca. 1519 geboren in Brussel, als telg van een invloedrijke Lombardische familie, actief in de financiële wereld. Zijn vader was Antoine Succa. Hij had drie broers: Bernardin, een jurist; Jan (+ 10 juli 1567), gehuwd met Christine Baudewyns; en Guillaume, heer van Verbeke, gehuwd met Catherine van Mierop, met wie hij méér dan vijf kinderen had. Zij hadden een zus Caterina (+ 10.02.1585), die getrouwd was met Gabriel Mayal (+ 11.07.1557). Deze Piëmontese kooplieden waren ook actief in de geldhandel. De erkenning van de adeldom van de familie de Succa door de Antwerpse magistraat gebeurde op 27 juli 1603, maar zij gaat terug tot Guido de Succa, heer van Forelli in het graafschap van Asti, die reeds in 1189 vermeld werd. Zucca betekent in het Italiaans kalebas of pompoen. Zowel zijn vader, zijn grootvader, als familieleden in vele generaties hadden de voornaam Antonius. Zijn grootvader, afkomstig van Piëmont, was secretaris van Karel V. Zijn moeder was Catherine van Praet, dochter van Jean en Pauline van Keerbergen. Hijzelf huwde in Padua met Cornélie Fasol(i), aldaar geboren. Daarna keerde hij terug naar Brabant. Antonius Succa, die in Padua promoveerde als geneesheer, bleef hoofdzakelijk bekend doordat Andreas Vesalius (Brussel, 31 december 1514 – Zakynthos, 15 oktober 1564) zijn naam vermeldde in twee van zijn werken. In zijn De Humani Corporis Fabrica (Bazel: Johannes Oporinus, 1543) vermeldt Vesalius dat deze Antonius (hier Succha), net als hijzelf afkomstig uit Brussel, een heel capabele jongeman was, die hem – tijdens zijn geneeskundestudies in Padua – assisteerde bij de studie van de larynx, en hij roemt hem wegens zijn buitengewone kennis van de geneeskunde en de wiskunde. In zijn Chinawortelbrief (Bazel: Johannes Oporinus, 1546) vermeldt Vesalius dat hij een aangenaam karakter had en dat hij zich ook interesseerde in de Chinawortel, toen een therapeutische nieuwigheid. Antonius schreef zich in te Leuven op 2 oktober 1534 voor de artes als Antonius Sucka, onder het rectoraat van Michael Driutius. Vesalius had zich daar ingeschreven op 25 februari 1530, zodat Succa allicht vier jaar jonger was. Hij legde op 9 februari 1545 in Padua het doctorsexamen af in de artes en in de geneeskunde. Succa moet gestorven zijn nog vóór 22 april 1550. Hij liet geen kinderen na. Hij vermeldt hem hier als Zuccha en wijst erop dat hij hielp om financiële kwesties te regelen en ook dat hij minstens in die jaren veertig een tijdlang de levensgezel moet geweest zijn van Montanus (convictor), hetgeen nieuw is. Montanus was ook een van zijn promotoren volgens zijn doctoraatsakte in Padua.

  • 109 Martellozzo Forin. Acta Graduum Academicorum. Ab anno 1538 ad annum 1550. 1971, p. 140, de allereer (...)
  • 110 Deze hertog van Urbino was Francesco Maria I della Rovere (1490-1538), die waarschijnlijk door verg (...)
  • 111 Facciolatus. Fasti Gymnasii Patavini. 1757, p. 331.
  • 112 Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, pp. 164-166.
  • 113 Rossetti. Les siècles d'or de la médecine.1989, pp. 13-18, vooral 15. Verder in idem. pp. 80-83.
  • 114 O'Malley. Idem. 1964, p. 76.
  • 115 Facciolatus. Idem. 1757, p. 386.
  • 116 Fabroni. Idem. 1792, pp. 73-74.

99Giambattista da Monte of Giovanni Baptista Montanus (Verona, 1489 - Padua, 1551) werd in een vooraanstaande familie van Verona geboren. Hij wordt in de akten van Padua voor het eerst op 27 januari 1543 vermeld als mede-promotor van een gegradueerde, waarna er nog velen zullen volgen109. Hij was eerst professor in de praktische (of klinische) geneeskunde in Ferrara en in die periode verzorgde Montanus ook de zieke Hertog van Urbino110. Vanaf 7 december 1539 doceerde hij aan de universiteit van Padua, waarvoor hem 500 florijnen werd betaald111. Piero Vettori vermeldt zijn naam in een brief aan Varchi van 21 oktober 1540112. Op 9 oktober 1543 gaf Montanus de start voor een eerste klinische school. In het Hospital Grande de San Francesco gaf hij voor de studenten praktijkoefeningen aan het ziekbed en voerde de praktijk in om klinische fiches op te stellen, wat als het begin kan beschouwd worden van het klinisch onderwijs113. Volgens O’Malley gaf hij niet alleen in dat ziekenhuis klinische lessen maar nam hij de studenten ook mee op ziekenbezoek thuis114. In 1543 kreeg Montanus hiervoor 700 florijnen uitbetaald, in 1546 opgetrokken tot duizend. Op 24 oktober 1543 was Vesalius afwezig in Padua – daar hij in Bazel bij Oporinus de druk van zijn Fabrica superviseerde – en Montanus werd toen verkozen om ook de theorie van de anatomie te geven. Volgens Facciolati werd Vesalius, eens uit Padua vertrokken, op 24 oktober 1544 vervangen door Realdo Colombo. Deze volgde Vesalius toen opnieuw op als dissector, terwijl Johannes Baptista Montanus werd aangesteld als explicator en Paulus de Crassis als demonstrator of als aanwijzer (ad ostentionem115). Hiermee werd het anatomisch onderricht opnieuw georganiseerd als in de tijd vóór Vesalius, die deze drie taken samen op zich had genomen. Hierdoor werd de facto de pre-vesaliaanse of medievale anatomische onderwijsmethode heringevoerd. Volgens Fabroni gaf Colombo reeds vanaf eind 1545 les in Pisa116.

  • 117 Giraldi, Signori. Aevum. 1997, pp. 651-690.
  • 118 Bramanti. Idem. 2012, p. 143 en n. 2, pp. 144, 152, 153, 154 en n. 3, pp. 171, 189 n. ook 3 brieven (...)
  • 119 Carlino. Rhetoric and Medicine in Early Modern Europe. 2016, pp. 111-128, vooral 124-125.

100Daniel Barbarus (Venetië, 1514 - Udine, 1570) was afkomstig van een adellijke familie en een letterkundige met een grote invloed in de Accademia degli Infiammati waarvan hij medestichter was117; 118. Hij was ook beroemd als architect en had een voorname kerkelijke functie. Hij werd patriarch van Aquileia (1550) en Paus Pius IV zou hem zelfs in pectore als kardinaal hebben aangesteld (1561). Hij bestudeerde Aristoteles en zijn commentaren bij diens boeken over rhetorica Tres libri rhetoricorum Aristotelis commentaria dateren ook van 1544 en waren dus pas verschenen119. Vesalius denkt er hier aan om het werk aan Vettori te bezorgen. Barbarus zal bekend blijven door zijn Della Eloquenza (V. Valgrisi, 1557).

101Met Victorio bedoelt Vesalius hoogstwaarschijnlijk Piero Vettori (Petrus Victorius) (1499- 1585) die voor Firenze bekend is als filoloog en humanist. Hij redigeerde edities van talloze oude teksten. In 1522 reisde hij naar Spanje, waar hij zeer veel oude inscripties verzamelde. Hij was een tegenstander van de Medici, na de nederlaag van de republikeinen en de oprichting van het hertogdom in 1530, veranderde hij van mening. In 1538 riep Cosimo I hem terug naar Firenze en bood hem de leerstoel Grieks en Latijn aan waar hij tot 1583 lesgaf. Hij schreef werken over de politieke en morele geschriften van Aristoteles.

  • 120 Meschini. Dizionario Biografico degli Italiani. 2000, pp. 767-771. Luca Ghini mag niet verward word (...)

102De onfortuinlijke Carlo moet de chirurg zijn uit Piemonte, waarvan reeds sprake. De Luca die Varchi en Vesalius van Bologna naar Pisa wilden halen zal Luca Ghini zijn (Croara bij Imola, 1490 - Bologna, 4 mei 1556). Hij was afkomstig uit een familie behorend tot de kleine adel, doctoreerde in de geneeskunde in Bologna op 17 januari 1527 en gaf er vanaf 1527 les in de kruidengeneeskunde. Op 28 juni 1535 verwierf hij het stadsburgerschap. Vanwege onenigheid met de senaat van Bologna verhuisde hij in 1544, op uitnodiging van Cosimo I, naar Pisa om daar de leerstoel in de geneeskruidenleer te bekleden, waarvoor Fuchs had bedankt. In 1544 werd in Pisa begonnen met de aanleg van een plantentuin. Ghini trok zelf de bergen in om planten te verzamelen. Voor zijn lessen maakte hij gebruik van een herbarium, waarbij hij planten droogde tussen samengeperste vellen papier (hortus siccus). Een jaar later werd hij betrokken bij de aanleg van de botanische tuin in Firenze. Zelf publiceerde hij geen enkel werk over botanica, maar hij was van cruciaal belang als leraar van veel studenten. Sommige van zijn botanische platen bezorgde hij aan Fuchs. Hij was ook geïnteresseerd in de anatomie120. Vesalius vermeldt Luca Ghini en Carlo Cortesi nog eens groetend op het einde van zijn brief van 20 mei 1544.

103De Alessandro waarover Vesalius het heeft kon niet geïdentificeerd worden. Daar hij enkel de voornaam vermeldt kan het ook een intimus geweest zijn, zowel van hemzelf als van Varchi. Bij het lezen valt ook op hoe weinig Vesalius, die anders zo scrupuleus nauwkeurig is, zich bekommert over de juiste schrijfwijze van eigennamen. Vesalius maakt hier ook duidelijk dat hij het toen financieel niet zo breed had.

Brief 3: vanuit Spiers op 20 mei [1544]

104Het origineel bevindt zich eveneens in de Biblioteca Apostolica Vaticana (BAV), Fondo Chigiano, L. III 60, n° 55, ff. 95r-96v. en hiervoor is eveneens een goede fotokopie gebruikt van dit origineel.

Transcriptie

[95r] S[alutem]. Tandem eruditissime Varchi Patavio me in Caesaris /
aulam contuli, sed prius apud illustrissimam Ferrariae /
principem lucrato ob praestitum medici munus viatico. /
In itinere Tubingam deflexi ac Fuschium conveni, cum /
quo de adeunda Italia egi, ac hominem ut Pisas sese /
conferret quo ad in me fuit hortatus sum, adeo ut /
is ad profectionem foret promptissimus, nisi hominem /
fortuna non admodum splendida, octo liberi cum /
uxore detinerent, recepit se proxime ad me quidnam /
statuerit ( ?) scripturum. Vir est diligentissimus & doctus ac /
profitendi officio pulchre fungens. Fac obsecro, ut /
apud studiorum Mecenatem D[ominum] Franciscum Campanam /
cures, ut resciscam quid stipendii illi polliceri /
possem. Non quod dicam illi hoc offerri, sed si ani- /
mum ad profectionem instituat, ab amicis posse effici /
ut tantum accipiat. Summa bonorum medicorum /
penuria laborat Germania, omnesque hoc tantum /
student, ut quam brevissime ad artis opera se confe- /
rant parva aetatis habita ratione. quae tamen quanta /
sit, Rabini quidam Caesaris medici, suae Mai[estati] satis /
persuaserunt, ita ut mihi pactis non satis stetur. /
quod interea dum abfui, senex quidam Flandriae /
medicus, quum Caesaris medicus ipseque Caesar labo- /
rarent, huc accersitus fuerit, itaque simplici medici /
num Caesaris stipendio mihi vivendum erit, dum /
alter aut abeat aut vita discedat, et ego Caesaris /
cubiculo totus adhibear. Atque id sane facit aetas, /

[95v] quam (quandoquidem ea requiratur) mihi multo magis /
in gymnasio aliquo & in studiorum ocio accedere /
malim quam in hac aula tibi non minus quam /
mihi quod ad literarum despectum attinet nota. Adeo /
sane ut non multum ab illo essem consilio, quod tum /
instituebamus, quum rationem iniremus qua Pisis /
esse possem. quae erat ut a venetis huc me in aulam /
conferrem itaque ab illis liberarer. Dein si meum obse- /
quium vestro duci gratum esset, is me aut a Caesare /
aut Grandvello peteret, aetatis respectu, ob quam /
Caesari nondum utilis esse possem. Quare si mea opera /
quicquam accommodari posset, mihique liberale stipendium /
offerreretur, parvo negotio Pisas me conferre possem. /
Atque in hac re mihi Grandvella facile adesset, quum /
Ducem unice colat & veneretur, nudius enim ter- /
tius quum apud illum pranderem Marchio de Mariciana /
ex Italia redux, narrabat quam Dux Grandvello /
deditus esset. atque ita ab illis princeps ille commendabatur /
ut nullos de quoquam melius censere posse arbitrarer.
Id mi Varchi ideo scribo, ut mihi quem tibi scio /
esse charissimum tacite expiscari velis quodnam stipen- /
dium Pisis obtinere possem, eorum quibus illic stipen- /
dia numerantur habita ratione. Quantum vero hic /
cum Campana possis, non est quod scribam, modo /
mihi hac in re gratificari velis, quod ut facias /
quam brevissime exopto quam maxime. Interim va- /

[96r] lebis & me D[omino] Campanae reverenter commendabis. Ego /
nisi tanto viro molestus esse vererer, eadem de re cum/
illo agerem, quam ut tu praestes obnixe rogo. Do[minum] Lucam /
Carolum caeterosque communes amicos ex me quoque saluta- /
bis. Spirae 20 May.
Tuae humanitati addictissimus
Andreas Vesalius.

[96v] Doctissimo viro D. Benedicto /
Varchio, amico suo ut fratri /
charissimo. / Florentiae.

Vertaling van brief 3

105Gegroet.

  • 121 Fuchsius en zijn vrouw Anna hadden tien kinderen: 4 zonen en 6 dochters. Twee ervan stierven als zu (...)

106Eindelijk, zeer geleerde Varchi, ben ik van Padua naar het Hof van de Keizer verhuisd, maar eerst verdiende ik reisgeld bij de zeer doorluchtige hertogin van Ferrara voor mijn diensten geleverd als medicus. Onderweg maakte ik een omweg naar Tübingen en ontmoette er Fuchs met wie ik het erover had om naar Italië te trekken en ik deed mijn uiterste best om de man aan te sporen om naar Pisa te gaan. In die mate dat hij direct voor de reis klaarstond, ware het niet dat zijn acht kinderen en een vrouw de weinig bemiddelde man tegenhielden121. Hij beloofde zo vlug mogelijk te zullen schrijven wat hij zou beslissen. De man is erg nauwgezet en geleerd en kwijt zich uitstekend van zijn beroep als hoogleraar. Ik verzoek u dringend om bij de heer Francesco Campana, beschermheer van de universiteit, ervoor te zorgen, dat ik te weten kom wat ik hem als loon zou kunnen beloven. Ik zal hem niet vertellen wat er voor hem geboden wordt. Maar mocht hij ertoe bereid zijn om te vertrekken, dan kan er door vrienden voor gezorgd worden dat hij dit bedrag ontvangt. Duitsland gaat gebukt onder een ernstig tekort aan goede geneesheren en allen studeren dit alleen maar om zich zo vlug mogelijk aan de geneeskunst te kunnen wijden, zonder zich veel van leeftijd aan te trekken.

  • 122 Die ‘oude geneesheer uit Vlaanderen’ was vermoedelijk Corneel van Baersdorp uit Brugge. Vesalius wa (...)

107Nu, van het belang van leeftijd hebben sommige oude keizerlijke geneesheren Zijne Majesteit overtuigd, zodat hetgeen voor mij was overeengekomen niet volledig werd uitgevoerd. Want in de tussentijd toen ik afwezig was, terwijl de geneesheer van de Keizer ziek was net als de Keizer zelf, werd een zekere oude geneesheer uit Vlaanderen hierheen ontboden, zodat ik moet leven van het salaris van een eenvoudig geneesheer aan het Hof, totdat de andere ofwel vertrekt of sterft, en ik volledig word toegewezen aan het ziekbed van de Keizer122. Maar dit komt inderdaad door de vereiste leeftijd, die ik zou willen bereiken ergens aan een universiteit en met vrije onderzoekstijd, veel liever dan aan dit Hof dat (u weet het net zo goed als ikzelf) maar weinig belangstelling aan de dag legt voor wetenschap; en wel in die mate dat ik zeer veel voel voor het plan dat we op het getouw zetten toen wij overlegden hoe ik naar Pisa kon gaan: dat bestond erin dat ik mij vanuit Venetië naar hier, naar het Hof zou begeven en mij zo van hen [de Venetianen] vrijmaken. Daarbij, indien mijn dienstbaarheid uw hertog welkom ware, kon deze mij dit ofwel via de Keizer of langs Granvelle duidelijk gemaakt hebben, rekening houdend met mijn leeftijd, waardoor ik voor de Keizer nog niet van nut kan zijn. Daarom, mocht iemand van mijn inspanningen gebruik kunnen maken en mij een ruime vergoeding aanbieden, dan zou ik met weinig moeite naar Pisa kunnen komen. Granvelle zou mij hiertoe gemakkelijk kunnen helpen, daar hij de Hertog bijzonder hoogacht en respecteert. Toen ik eergisteren bij hem lunchte, samen met de markies van Marignano, teruggekeerd uit Italië, vertelde hij hoezeer de Hertog aan Granvelle gehecht is en deze vorst werd mij door hen op zo’n wijze aanbevolen, dat ik zou menen dat niemand hoger kan aangeschreven worden.

108Ik schrijf u dit, mijn Varchi, opdat gij voor mij, die weet dat ik uw beste vriend ben, discreet zoudt willen uitzoeken hoeveel ik in Pisa als loon zou kunnen ontvangen, rekening houdend met de lonen die daar uitbetaald worden. Hoeveel gij samen met Campana op dit vlak kunt bewerkstelligen, hoef ik u niet te schrijven, mits ge mij hierin terwille wilt zijn, iets waarvan ik vurig wens dat gij het zo vlug mogelijk doet.

109Het ga u ondertussen goed en beveel mij eerbiedig aan bij de heer Campana. Mocht ik niet vrezen zo’n belangrijk man lastig te vallen, dan zou ik het zelf met hem daarover hebben en daarom vraag ik u nadrukkelijk die moeite te willen doen.

  • 123 Spiers (Speyer) is een van de oudste Rijnlandsteden in het gebied van de Nemeten, het antieke Novio (...)

110Wil de heer Lucas Carolus en de andere gemeenschappelijke vrienden ook van mijn kant groeten. Spiers, 20 mei [1544]123.
Tuae Uw menslievendheid zeer toegewijd,
Tuae Andreas Vesalius

111[adreszijde:]
Aan de zeer geleerde heer Benedetto
Varchi, zijn vriend als een geliefde broeder
te Firenze.

Bespreking van brief 3

  • 124 Het zou hier dan gaan om Renée de France (Renata van Ferrara) (1510-1575), dochter van Lodewijk XII (...)
  • 125 Van Glabbeek, Biesbrouck. In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the li (...)

112Toen hij van Padua naar het keizerlijk Hof trok moet Vesalius nog even halt gehouden hebben in Ferrara bij de hertogin (illustrissima princeps) alvorens naar Tübingen te gaan om er Fuchs te ontmoeten. Hertog van Ferrara was toen Ercole II d’Este (1508- 1559). Het is niet duidelijk waarom de hertogin juist een beroep deed op Vesalius als medicus, die schrijft daar een vergoeding gekregen te hebben voor een medische tussenkomst124. Giovanni Battista Canani (1515-1579), zelf van Ferrara, was ook geneesheer en zou later de lijfarts worden van paus Julius III (van 1552 tot de dood van de paus in 1555), later van hertog Ercole II d’Este (1555-1559) en nog later van Alfonsus II van Ferrara (1559 tot zijn eigen dood in 1579ns). Canani was pas in 1543 gepromoveerd in de geneeskunde en gaf er dan aansluitend twee jaar les in de praktische geneeskunde (medicina practica125). Wellicht had hij in mei 1544 nog te weinig medische ervaring om voor de hertogin dienstig te zijn.

  • 126 Over de ontmoeting Vesalius/Fuchs wordt reeds gesproken in Crusius. Acad. Tybing. Annalium Suevicor (...)

113Daar Vesalius niet naar Pisa zou verhuizen omdat hij aan het keizerlijk Hof bleef, werd als plaatsvervanger gedacht aan Leonhard Fuchs, maar die zou het uiteindelijk ook weigeren. Voor zijn ontmoeting in Tübingen met Fuchs kennen wij nu het juiste tijdstip, waar het voordien gissen was. O’Malley situeerde die ontmoeting ten onrechte in het begin van 1547 zich baserend op een volgens hem apocrief verhaal van Martin Crusius126.

  • 127 Rath. Neue Deutsche Biographie (NDB). 1961; Hizler. Oratio de Vita et Morte clarissimi viri, medici (...)

114Leonhart Fuchs (1501-Tübingen 1566) studeerde artes en geneeskunde aan de universiteiten van Erfurt en Ingolstadt. Hij praktiseerde in München en huwde daar, maar keerde terug naar Ingolstadt als lector geneeskunde, waarna hij ontboden werd als lijfarts van de markgraaf van Ansbach, waar hij zijn eerste werk publiceerde Errata recentiorum medicorum, LX numero (1530). Daarin verdedigde hij de werken van Galenus over de menselijke anatomie tegen de middeleeuwse Arabische geneeskunde en bekritiseerde zijn voorlopers, zoals Mondino, die Galenus aanhingen. In 1535 begaf hij zich naar Tübingen, benoemd als hoogleraar door hertog Ulrich van Württemberg, en dit voor de rest van zijn leven. Zijn belangrijkste prestatie verwierf hij op het gebied van de botanica met zijn De historia stirpium commentarii insignes (1542), wat hem het cognomen “vader van de plantkunde” bezorgde. In zijn onderwijs van de anatomie ontwikkelde hij een grote bewondering voor Vesalius en zijn Fabrica. Fuchs was een van de eersten die met zijn eigen De humani fabrica, ex Galeni & Andreae Vesalij libris concinnata (1551) de Duitse artsen met Vesalius’ anatomie bekend maakte. In 1544 ontmoette Vesalius hem dus in Tübingen op de terugweg van Italië naar de Nederlanden met het voorstel vanwege Cosimo I de’ Medici voor een leerstoel in Pisa. De protestantse Fuchs ging daar uiteindelijk niet op in, naar Vesalius hier aangeeft om familiale redenen, maar mogelijks ook om religieuze. Fuchs drukte daarover persoonlijk zijn spijt uit in een dedicatie aan de hertog in zijn Methodus seu ratio compendiaria (1550). In geval Fuchs zou weigeren stelde Vesalius voor Cornarius naar Italië te halen. Janus Cornarius (1500-1558), die in Leipzig en Wittenberg filosofie en geneeskunde studeerde, kwam na een lange periode van reizen en studie te Bazel in de kring van Erasmus en de drukpers van Froben terecht. Daar zag hij de werken van Hippocrates, Galenus en andere Griekse auteurs en besloot dat dit de wetenschap was waaraan hij de rest van zijn leven wou wijden, om Duitsland ervan te overtuigen dat zij de ware meesters van de medische kunst waren. Hij werd hoogleraar geneeskunde in Marburg en Jena. Met Fuchs kwam hij in onmin doordat ze elk over de klassieke Griekse geneeskunde publiceerden en Cornarius plagiaat suggereerde. Beiden eisten voor zichzelf het krediet op om de Griekse geneeskunde binnen Duitsland gebracht te hebben. Bovendien was Cornarius kennelijk afgunstig op de status die Fuchs in Tubingen genoot. Cornarius schreef drie zelfs polemieken tegen Fuchs127. (Fig. 8)

Figuur 8

Figuur 8

Heinrich Füllmauer, Portret van Leonhard Fuchs in 1541 op de leeftijd van 42 jaar

Württembergisches Landesmuseum, Stuttgart

115Vesalius zal het keizerlijk Hof vervoegd hebben te Spiers, dat daar voor de Rijksdag de ganse tijd resideerde van 31 januari tot 9 juni 1544. De data volgen elkaar mooi op. Op 20 mei 1544 is Vesalius blijkens deze brief aan het keizerlijk Hof en op 3 juni werd Vesalius, eveneens te Spiers, aangesteld als geneesheer van keizer Karel bezoldigd aan 30 s. per dag (verder). Maar naar verder uit die brief blijkt was dit helemaal niet van harte. Het feit dat Facciolati schrijft dat Vesalius pas op 24 oktober van dat jaar uit Padua wegging en daar vervangen werd zou er kunnen op wijzen dat de ganse overgang Padua - keizerlijk Hof helemaal niet zo abrupt verlopen was en dat er gedurende enkele maanden een soort overgangsperiode plaatsvond.

  • 128 Cosimo I had meerdere secretarissen. In 1543 waren het er 9, maar in 1558 was dat opgelopen tot 16.

116Dit is de eerste brief die wij van Vesalius kennen sinds hij in functie was aan het keizerlijk Hof en hij knoopt meteen aan bij zijn belofte in de laatste brief aan Varchi om Fuchs te polsen naar de mogelijkheid om een leeropdracht te aanvaarden in Pisa. Het is duidelijk dat hij de kwestie niet wil laten rusten, want om hem over de streep te kunnen trekken vraagt hij Varchi meteen om bij Francesco Campana uit te zoeken welke verloning er voor Fuchs zou tegenover staan. Campana zal later door Vesalius nog vermeld worden in zijn Chinawortelbrief. Hij was secretaris van Cosimo en zijn meest waardevolle medewerker als reorganisator van de universiteit van Pisa128. Campana werd beschouwd als ’beschermheer’ van de universiteit van Pisa. Vesalius zelf beschouwt hem duidelijk als de belangrijkste verbindingsman tussen hemzelf en de hertog, met Varchi als tussenpersoon.

  • 129 Argenterius. Varia opera de re medica. 1550, p. 8: An non etiam Uuesalius a Caesaris aula, et famil (...)

117Het is overduidelijk dat Vesalius nog volop zijn ‘plaats’ aan het zoeken is aan het Hof en hij heeft er nog steeds zijn bedenkingen bij. Dit kwam vooral door de vijandige houding van zijn oudere collega’s, die hem veel te jong vonden en een gebrek aan klinische ervaring verweten. Ioannes Argenterius (1513-1572) moet van de vijandschap op de hoogte geweest zijn, hoewel hij de oorzaak elders zocht, want hij schreef in zijn voorwoord aan de lezer, in zijn De re medica (1550), opgedragen aan Cosimo, dat Vesalius aan het Hof bijna werd ontslagen omwille van zijn antigalenisme129.

118Vesalius zal zich hierover twee jaar later nog steeds beklagen in zijn Chinawortelbrief bij Joachim Roelants:

  • 130 Vesalius. Idem. 1946, pp. 40-41: Neque tu ignoras, quantum, ubi primum in aulam venissem, mihi obst (...)

“Gij weet zelf hoe mijn studies in de anatomie - die momenteel volledig in verval is geraakt - en mijn inspanningen die ik deed voor de studenten in de geneeskunde in het algemeen [de publicatie van de Fabrica], mij hinderden toen ik in het begin aankwam aan het Hof. Maar, mijn beste Joachim, zo gaat het nu eenmaal met een mens, dat ieder zijn eigen kruis te dragen heeft en het overkomt iedereen elke dag dat hij er zichzelf mee kwelt en van dit leven zou willen verlost zijn. ... Wel, dit is de voornaamste reden, waarom ik er zo gelaten onder ben aan het Hof te moeten leven, ver van de aangename rust van de studie en niet langer voor een salaris van 800 kronen, in Pisa als professor in de geneeskunde te doceren bij Cosimo de’ Medici, de beroemde hertog van Toscane, de uitstekende Mecenas van de nu opnieuw grotendeels vervallen wetenschappen. Het is nu namelijk zo met mij gesteld dat, al wilde ik het nog zo graag en al dreef mijn eigenliefde er mij ook toe, ik er helemaal niet zou kunnen aan denken om een nieuw project op te zetten en een of andere uitgave in overweging te nemen130.”

  • 131 Roth. Idem. 1892, pp. 279-337, ‘Vesal in der Nachwelt’.

Vesalius had het thema van het ’verval van de anatomie’ reeds ontwikkeld in zijn voorwoord aan keizer Karel vooraan in zijn Fabrica en Roth zal er op wijzen hoe de anatomie als wetenschap, later na Vesalius’ dood, niet steeds even positief evolueerde131.

119Vesalius heeft zich zeker nog niet verzoend met zijn nieuwe situatie en denkt nu dat zijn eerder besluit om toch naar Pisa te trekken eigenlijk nog niet zo verkeerd was, daar hij zichzelf ook nog te jong beschouwt voor een functie aan het Hof. (Fig. 9) Vesalius geeft hier zeer duidelijk te kennen dat het voor hem comfortabeler ware geweest mocht hij eerst nog een tijdje in Pisa gebleven zijn vooraleer hij, ondertussen wat ouder en medisch meer ervaren, naar het keizerlijk Hof zou gaan. Hij geeft ook ronduit toe dat, mocht het praktisch haalbaar zijn, hij zou klaarstaan om naar Pisa terug te keren.

Figuur 9

Figuur 9

Titiaan, Portret van keizer Karel V (olie op doek, 177 x 300)

Alte Pinakothek

  • 132 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Idem. 2016, pp. 53-74.

120Hier wordt ook duidelijk dat Vesalius zich reeds goed thuisvoelde bij Nicolaas Perrenot de Granvelle, daar hij, nog een neofiet aan het Hof, in zijn gezelschap mocht lunchen. Het feit dat Vesalius’ vader hofapotheker was zal wel niet vreemd zijn aan zijn relaties op dat hoog niveau. Dit zal zo blijven want Nicolaas Granvelle, persoonlijk raadgever van de keizer, zal later nog een beroep doen op Vesalius als arts tijdens zijn lange ziekteperiode132.

  • 133 Giannini. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2009, pp. 77-81.

121Deze lunch ging door in aanwezigheid van de markies van Marciano (Marzio de Marignano). Marzio, markies van Marignano (ook Giovanni Giacomo Medici, 1497/8-1555), bijgenaamd il Medeghino, de ’kleine Medici’ omwille van zijn gestalte, was een condottiere in dienst van Francesco II Sforza, hertog van Milaan en nadien een generaal van keizer Karel V. Hij stamde uit een niet aristocratische familie van Milaan, en had niets te zien met de Medici van Firenze, alhoewel hij hun heraldische palle gebruikte. Wegens moord uit Milaan verbannen, vluchtte hij naar het Comomeer, waar hij een leger avonturiers om zich heen schaarde en een reputatie van gewetenloos geweld verwierf. Ambitieus om zijn domeinen verder uit te breiden, creëerde hij een onafhankelijk gebied tussen Como en Zwitserland, tot hij in 1528 markies werd van Musso aan het Comomeer. In 1532 diende hij dit om te wisselen voor het markizaat van Marignano bij Milaan. Sindsdien was hij in dienst van Karel V en trad op in verschillende Europese oorlogstheaters: 1539 vergezelde hij de keizer naar Vlaanderen om de Gentse opstand te onderdrukken. In de daaropvolgende jaren werd hij naar Hongarije gestuurd tegen de Ottomanen. Hij nam ook deel aan de Marne-campagne (Saint-Dizier 1544). Zijn roem werd verder gevoed door zijn deelname aan de Duitse operaties tegen het Schmalkaldisch Verbond (1546-47), die culmineerden in de slag bij Mühlberg. Na een nieuwe veldtocht in Bohemen keerde hij terug naar Milaan. Kort nadien was hij opnieuw verwikkeld in een continue reeks militaire campagnes te beginnen met de oorlog van Parma (1551-52) en in 1553 werd hij door hertog Cosimo I, met toestemming van de keizer, aangewezen als opperbevelhebber van het leger dat Siena belegerde. Toen de Siënese Republiek viel nam hij deel aan oorlogsoperaties tegen Franse troepen. Terugkerend naar Milaan, nam hij het bevel over de Spaans-keizerlijke troepen in Piemonte op zich. Kort daarna werd hij ziek en overleed in Milaan. Zijn broer kardinaal Giovan Angelo, die later paus Pius IV werd (1559-1565), zorgde voor zijn mausoleum door Leone Leoni in de kathedraal van Milaan. Het markizaat van de Medici di Melegnano (Marignano) met kasteel, waarvan hij de eerste markies was, bestaat nog steeds133.

122Deze brief onderstreept dus wat Lionel Devlieger ook reeds schreef, namelijk hoe moeilijk Vesalius het had met zijn positie aan het Hof en vooral hoe hij zelf twijfelde om daar effectief te blijven. Padua moet ongetwijfeld de gelukkigste tijd in zijn leven geweest zijn.

  • 134 Martinez Millán. La Corte de Carlos V. 2000, p. 244: ... Du premier de janvier XVcXLIIII, ont esté (...)

123Een veertiental dagen na deze brief werd Vesalius, op 3 juni 1544, ingeschreven op de lijst van de personen ten laste aan het keizerlijk Hof. Ook elders is vermeld dat hij op dat ogenblik aan het Hof was, zodat die datum als het formele begin van zijn functie als keizerlijk ’medico de familia’ (familiearts) kan beschouwd worden. Vesalius ontving hiervoor 30 sous net als Van Baersdorp, die reeds op 1 januari van dat jaar was ingeschreven en dus evenveel verdiende. In 1544 was Vesalius dertig jaar oud, Baersdorp 57/58 (zijn vader stierf in 1488), dus een verschil van 27/28 jaar. Nochtans is Baersdorp maar vijf maand vóór Vesalius als hofarts benoemd. De best verdienende toen was hertog Alva met V £. IX s. VI d. of in totaal 109,5 sous (3,65 maal méér dan Vesalius134).

124Kort voor zijn volgende brief aan Varchi was er nog een schrijven, gedateerd 3 november 1544, van Cosimo I uit Villa Castello (Castello) aan Giovanni Battista di Simone Ricasoli, die zich toen in Brussel bevond. Daarin informeerde hij Ricasoli over zijn eigen verbeterde gezondheidstoestand en zegt dat hij uitkijkt naar positief nieuws aangaande de pogingen van Ricasoli om Vesalius te overtuigen naar de universiteit van Pisa te komen. Deze brief is te vinden in het Medici Archive Project. De hertog zelf had de moed dus ook nog niet opgegeven.

Brief 4: vanuit zijn ouderlijk huis in Brussel, 26 november [1544]135

  • 135 Datum door Soulier vertaald als 6 december, door Ongaro als 27 december (p. 569), en 25 november op (...)

125Het origineel bevindt zich in de Biblioteca Nazionale di Firenze (BNCF), Fondo Palatino, Autografi Palatini, II 117, ff. 137r-138r). Zoals vermeld bestaat er van brief 4 een Ms. van de vertaling in het Zweeds door Erik Waller, zie benl-00758 uit de Waller-collectie (box 510) in de afdeling Handskrifts- och musikenheten van de universiteitsbibliotheek in Uppsala. Hier is de transcriptie gebruikt van Giuseppe Ongaro, die ook een foto geeft van het middengedeelte (medicorum calumniis ... quum probe scias).

Transcriptie

[137r] S[alutem] D[at].
Eodem propemodum tempore (etsi multo quam arbitraris /
serius) binas eiusdem argumenti accepi literas, quibus /
eruditissime Varchi praeter summi Ducis et unici /
studiorum mecaenatis Campani, erga me promptitu- /
dinem, facile veterem candorem perspicio, quo pro sin- /
gulari tuo erga me amore ad clarissimum pisarum /
gymnasium vocor. Non enim, ita me ament superi /
aliud mihi persuadere possum, quam te in hoc negotio /
meis duntaxat emolumentis & honoribus studere /
idque imprimis quum ipse simul atque in aulam venissem, /
tum literis, tum Philippi Melioris beneficio, tuam /
operam imploraverim, quod secus quam speraveram /
a Caesare mihi viderer excipi, et ob nullam artis /
exercitationem ab ineptissimis & senio delirantibus /
medicis traducerer, adeo ut nulla, mihi crede, tam /
vilis conditio tum offerri potuisset quam non lubentius /
hac mea amplexus fuissem, nunc vero quum nemi- /
nem sive Caesar me ex castris in proximas civitates /
procerum gratia ablegaverit, sive inita pace cum illis /
in Galliam me reliquerit, sua expectatione fefellerim, /
ac praeter alia in castris Orangiae principem (cui cae- /
teri salutem promittebant) crastinum non supervicturum /
certo denunciaverim, videtur Caesaris vultus indies /
blandior effici, cognoscitque me potius aliorum et potissi- /
mum vestratium (quod et glorior) praedicationi, quam /

[137v] medicorum calumniis respondere. Neque etiam ita de /
me sentio ut non putem senibus et in artis operibus iam /
propemodum detritis, cedendum esse occasionemque mihi /
operiendam qua in illorum locum quandoque sufficiar, /
quamvis interim medicorum qui Caesari a cubiculis sunt, /
stipendia accipiam, tenuiora quidem quam nunc ex
aegris quaestus accedit. Huc accedit parentum pietas /
quibus si obsequi velim, ex principis nostri aula me non /
subducam, et tanquam exul procul a patria illic diversabor /
quo a detractatoribus ob inscitiam tanquam qui Caesari operam /
dem indignus, relegatus dicerer. Quantumvis ipse probe /
norim quo inter studiosos honore, commodo, quaestu, ocio /
studiorum repetitione in academia vivere possem, potissi- /
mum quum tuo imprimis beneficio, istic tales sim /
nactus patronos, in quorum clientela ut me perpetuo /
conserves obnixe rogo. quod etiam te studiose facere illinc /
colligo, quod mea commoda illis indies magis ma- /
gisque cordi esse experiar. A Fuschio posteaquam Spira /
discessimus, nihil literarum habui, neque occasio qua ad /
illum scripsissem sese interim obtulit, ubi tamen hanc /
nactus ero ad tantas fortunas hominem monebo, quem /
tanto gymnasio haud indignum putaverim. Nullum /
hic mi suavissime Varchi eorum quibus me abs te /
commendari velim catalogum describam, quum probe scias /

  • 136 Ongaro. Scritti in onore del prof. Pazzini. 1968, p. 571, n. 6; leest cla., dat volgens hem staat v (...)

[138r] quam multis istic vel animam debeam, ob tot beneficiorum /
acervos mihi tum praecipue praestitos, quum tam suaviter /
et splendide in illo, quod in tuis eruditissimis lite- /
ris commemoras, totius Italiae meditulio acciperer. /
cuius ut saepius recorder, fac subinde vernaculo idio- /
mate vestro ad me scribas, ne eius prorsus obliviscar. /
Interim vale et me amare perge. Bruxellae ex /
maternis aedibus sexto C[alendas] Decem[bris] [1544]136.

Tuus ex animo Andreas /
Vesalius.

[138v] Ornatissimo eruditissimoque viro /
D[omino] Benedicto Varchio, amico /
ut fratri charissimo. /
Florentiae.

Vertaling van brief 4

126Gegroet. Ongeveer op hetzelfde moment (hoewel veel later dan ge denkt) ontving ik twee brieven over hetzelfde onderwerp, waardoor ik, zeer geleerde Varchi, naast de welwillendheid jegens mijzelf van de zeer grote hertog en van Campana, buitengewoon beschermheer van de universiteit, ik heel duidelijk de oude verknochtheid voel, waarmee ik, uit uw bijzondere liefde voor mijzelf, naar de zeer beroemde universiteit van Pisa word geroepen. Want, zowaar de goden mij genegen mogen zijn, kan ik mij van niets anders overtuigen, dan dat ge in deze zaak louter mijn belangen en mijn naam toegedaan zijt en dit vooral, net toen ik aan het hof was gekomen, ik toen zowel per brief als door bemiddeling van Filippo del Megliore uw hulp had ingeroepen. Want ik was door de Keizer anders ontvangen dan ik had gehoopt en, daar ik niet geoefend was in de [genees-]kunst, zou blootgesteld worden aan volslagen nutteloze en door de ouderdom raaskallende artsen, in die mate dat mij toen, geloof mij, geen enkele situatie hoe armzalig ook had kunnen aangeboden worden, die ik niet liever met beide handen zou aangegrepen hebben.

127Maar daar ik nu niemand in zijn verwachting heb teleurgesteld, hetzij de Keizer mij nu ten gunste van de adel uit het legerkamp wegstuurde naar de dichtstbijzijnde steden, of dat hij mij na het sluiten van de vrede bij hen in Frankrijk achterliet, en ik onder andere in het kamp van de Prins van Oranje stellig voorspeld had dat hij de volgende dag zeker niet zou overleven (anderen beloofden hem herstel), lijkt het gezicht van de Keizer met de dag vriendelijker te worden, en hij geeft toe liever rekening te houden met de lofbetuigingen vanwege anderen, vooral van uw kant (waar ik trots op ben), eerder dan met de valse beschuldigingen door zijn geneesheren. En ik heb voor mijzelf ook niet het gevoel niet te moeten wijken voor bejaarden, die door hun geneeskundige arbeid reeds bijna versleten zijn, en dat ik niet de gelegenheid moet afwachten ooit eens in hun plaats verkozen te worden. Ook al ontvang ik ondertussen het loon van de privé-artsen van de Keizer, valt dat bescheidener uit dan wat nu gewoonlijk aan de zieken gevraagd wordt. Daar komt nog de aanhankelijkheid bij tegenover mijn verwanten. Als ik mij daaraan zou willen overgeven, zal ik mij niet heimelijk kunnen onttrekken aan het Hof van onze Keizer en, daar te vertoeven, waar mijn criticasters van me zouden zeggen dat ik er verbannen ben wegens mijn onkunde, als ware ik het niet waardig in de dienst van de keizer te staan.

128Maar ik besef zelf terdege met welk aanzien, voordeel en verdienste, ik direct aan de universiteit tussen de studenten zou kunnen leven, door een herneming van mijn studies; vooral daar ik, in de eerste plaats dankzij uw bemiddeling, er zoveel beschermheren zou aantreffen, waarvan ik u met aandrang vraag mij blijvend onder hun bescherming te houden. Dat u dit zelfs met ijver doet, leid ik af uit het feit dat ik ondervind dat mijn belangen door hen van dag tot dag meer en meer ter harte worden genomen. Vanwege Fuchs heb ik, nadat wij uit Spiers vertrokken waren, niets van brieven ontvangen en er deed zich ondertussen ook geen gelegenheid voor om hem aan te schrijven. Maar wanneer die gelegenheid zich voordoet, zal ik de man tot deze grote kans aansporen, daar ik hem geenszins onwaardig acht voor zo een belangrijke universiteit.

129Ik zal hier geen lijst opstellen, mijn zeer genegen Varchi, van hen aan wie ik zou willen dat gij mij aanbeveelt, daar gij voldoende weet bij hoevelen ik daar wel in het krijt sta, omwille van de zovele diensten, die mij vooral toen werden verleend; toen ik zo aangenaam en schitterend ontvangen werd in het hart (zoals u het in uw zeer geleerde brief noemt) van gans Italië.

130Schrijft u mij voortaan in uw eigen moedertaal, om mij daaraan frequenter te herinneren, zodat ik ze niet helemaal vergeet. Het ga u ondertussen goed en blijf mij genegen. Brussel, vanuit het huis van mijn moeder, op 26 november [1544].

131Van harte, uw Andreas Vesalius.

132[adreszijde:]
Aan de Weledelzeergeleerde heer
Doctor Benedetto Varchi, zijn vriend
en als een zeer geliefde broeder,
te Florence.

Bespreking van brief 4

  • 137 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512, vooral 508.

133Vesalius vindt, bij zijn moeder thuis in Brussel, de brieven waarmee hij naar de universiteit van Pisa werd geroepen pas meerdere maanden nadat hij Varchi verzocht om de mogelijkheden daartoe na te gaan. Het ging daarin duidelijk om een invitatie als antwoord op de recente pogingen van Vesalius om naar Pisa terug te keren. Ongaro verduidelijkt dat Vesalius hier verwijst naar de briefwisseling tussen de Hertog van Toscane Cosimo I en de bisschop van Cortona Giovan Battista Ricasoli, zijn ambassadeur bij het keizerlijk Hof, via wie hij het verzoek richtte tot Vesalius voor de universiteit van Pisa. Ongaro verwijst hier naar Corsini137.

  • 138 Calonaci. Idem. 2016.

134Giovan Battista Ricasoli (1504-1572), zoon van Simone, studiegenoot van Lorenzo de’ Medici, kreeg de taak diens zoon Giovanni naar Rome te begeleiden, de latere paus Leo X, die hem tot pontificaal thesaurier benoemde. Parallel was zoon Giovan Battista bij zijn doop voorbestemd voor een kerkelijke carrière. Clement VII de’ Medici benoemde hem tot geheim kamerheer en hij volgde de paus naar Bologna voor de kroning van Karel V (1530). Hij begeleidde Catharina de’ Medici, die met Hendrik II van Frankrijk zal huwen. Na een vluchtige toenadering tot de fuorusciti, keerde hij 1535 terug naar Firenze als trouwe dienaar van hertog Alessandro. Na de overwinning op de anti-Medici in Montemurlo (1537), wees Cosimo I hem aan als ambassadeur in Piëmonte. Cosimo steunde zijn benoeming tot bisschop van Cortona (1538), maar gedurende gans zijn leven speelde hij een rol als diplomaat. In 1538 werd hij op zijn eerste buitengewone missie naar Karel V gestuurd. Naar het rondtrekkende hof van de keizer keerde hij terug in 1543-45. Aanvankelijk in Spanje, volgde hij Karel V naar de Nederlanden en de Rijksdagen van Spiers en Worms. In 1545 verliet Ricasoli de keizerlijke delegatie, nadat hij de waardering van Karel V en het diploma van raadgever en majordomus verdiende. In 1548 keerde hij terug naar Toscane, waar hij aan het hertogelijk hof diende. Later leidde zijn functie als diplomaat ertoe dat hij door gans Europa reisde, voornamelijk naar de hoven van Filips II van Spanje, Hendrik II van Frankrijk en paus Paulus IV Carafa. Na diens dood werkte hij aan de verkiezing van kardinaal Giovan Angelo Medici van Milaan, broer van de markies van Marignano, tot Pius IV, van wie hij in 1560 de taak kreeg het bisdom Pistoia te leiden. Na zijn Romeinse periode was zijn laatste ambassade die in Ferrara, en in 1563 was hij opnieuw hofmeester van Cosimo. Naar het einde van zijn leven was hij geïnteresseerd in de toekenning van de Groothertogelijke titel aan Cosimo door Pius V. Hij zette zich in bij de oprichting van de Accademia Fiorentina en overleed in zijn bisdom Pistoia138.

135Vesalius is nu ongeveer een half jaar aan het keizerlijk Hof. Uit deze vierde brief blijkt meteen dat de weg naar Pisa nog steeds voor hem openligt en hij geeft hier nog eens lucht aan zijn wanhoop bij de onmogelijke situatie voor hem aan het Hof.

  • 139 Rilli. Notizie Letterarie, ed Istoriche intorno agli Uomini Illustri dell'Accademia Fiorentina. 170 (...)

136Filippo del Migliore (1500-1564) vestigde zijn naam als een van de stichtende leden van de Accademia Fiorentina, waarvan hij tweemaal consul was, in 1542 en 1552, alsook curator van de Accademia Pisana en de Universiteit van Pisa. Hierdoor kreeg hij begin 1543 van Cosimo I de opdracht professoren te rekruteren met het oog op de heropening van de Universiteit, die er hem toe bracht de centra Bologna, Venetië, Pavia en Milaan te verkennen. Hoewel het verblijf van Vesalius in Pisa maar kort duurde, namelijk enkele weken voor zijn lijkschouwingen en anatomische lessen, moet zijn optreden toch als een deel van dat strategisch plan beschouwd worden. Filippo del Migliore genoot de achting van veel literatoren, die werken aan hem opdroegen. Hij was zeer bedreven in de Latijnse en Griekse talen, en assisteerde Bernardo Segni in zijn Rettorica et Poetico d’Aristotile Tradotte di Greco in Lingua Vulgare Fiorentina (Firenze: Lorenzo Torrentino, 1549). In zijn dedicatie aan Cosimo bekent Segni dat hij voor zijn vertaling had overlegd met Migliore die hem aangemoedigd had in zijn onderneming. Francesco Robortello, die dankzij Campana en Migliore aan de Universiteit van Pisa doceerde, droeg zijn De Rhetorica facultate (Firenze: Lorenzo Torrentino, 1548) op aan Filippo del Migliore en zijn Explicatio in Catulli Epithalamium (id.) aan Antonio del Migliore, zijn leerling en zoon van Filippo. Benedetto Varchi in zijn De Sonetti, Prima parte (Firenze: Lorenzo Torrentino, 1555) richtte twee sonnetten aan Filippo (pp. 140 en 141). Salvino Salvini in zijn Fasti consolari dell’ Accademia Fiorentina (Firenze, 1717), die talrijke biografieën verzamelde van de leden van de instelling, schreef ook over Filippo de Migliore139.

  • 140 Zijn vrouw was Anna van Lotharingen en ze trouwden in Bar-le-Duc in 1540. In Breda is door zijn wed (...)

137Vesalius vermeldt in deze brief terloops dat hij door de keizer ondertussen in het strijdtoneel in Frankrijk bij Saint-Dizier werd achtergelaten, waar René de Chalon (René van Nassau, prins van Oranje) (Breda, 5 februari 1519 – Saint-Dizier, 18 juli 1544), gewond werd op 15 juli 1544 en drie dagen later stierf. Vesalius deed daar zijn lijkschouwing. Die autopsie deed hij ook om de ingewanden (met het hart) weg te nemen ter conservatie van het lichaam. Het diende namelijk 480 km naar het Noorden te worden gebracht naar Breda, naar de grafkelder van de Nederlandse Nassau. Hart en ingewanden werden begraven in de kerk van Saint-Étienne in Bar-le-Duc, nog geen 25 km van Saint-Dizier, waar op het graf een indrukwekkend wit marmeren monument is opgericht: een ontbindend lijk dat kijkt naar zijn eigen hart omhooggehouden in de linkerhand (een zogenaamde ’transi’140). (Fig. 10)

Figuur 10

Figuur 10

Grafmonument van René de Chalon in de kerk Saint-Étienne-le-Vieux

Bar-le-Duc, Frankrijk

  • 141 Vesalius. Idem. 1546, p. 176; t.v.m. O’Malley. Idem. 1964, pp. 204-205.
  • 142 Paillard. L’invasion allemande en 1544. 1884: Italiaanse tekst en korte bespreking van deze brief i (...)
  • 143 Santarelli. Idem. 2013; Gachard. Bulletins de l'Académie royale. 1865, pp. 250-287, 313-350, 430-48 (...)

138Opmerkelijk genoeg waren bij het slagveld toen ook nog Giovanni Battista Canani, Andreas de Laguna en Daza Chacón aanwezig141. Er is over die strijd een korte brief uit Saint-Dizier bekend van Bernardo Navagero (12.01.1508 – 11.11.1545) – eerder een post scriptum bij een schrijven net ervoor, waarin hij nog meer details geeft over dat beleg – gericht aan de Doge van Venetië en geschreven op 17 juli 1544. Daarin rapporteert hij dat Vesalius hem daar opzocht en hem vertelde dat het aantal slachtoffers van de strijd die hij samen met zijn collega’s had moeten verzorgen opliep tot wel rond de duizend en dat de meeste van hun kwetsuren dodelijk waren142. Bernardo Navagero (1507-1565) was diplomaat en ambassadeur in dienst van Venetië. Van 1535 tot 1540 was hij burgemeester van Venetiaanse gemeenten aan de Dalmatische kust en nadien ambassadeur in het hertogdom Mantua. Van 1543 tot 1546 was hij ambassadeur in Brussel aan het hof van keizer Karel V. Hij werd toen te Nijmegen door Vesalius verzorgd. In 1546 stuurde de doge van Venetië hem naar Padua als podesta. In deze periode huwde Navagero met de kleindochter van de doge, maar zij stierf vrij jong, waarna hij zijn diplomatieke carrière hernam. Hij was buitengewoon ambassadeur in Turijn en baljuw in Constantinopel bij Süleyman de Grote. In 1553 terug in Venetië werd hij verkozen in de Raad van Tien. Hij werd opnieuw ambassadeur te Rome, in oorlogsgebied, omwille van de oprukkende troepen van Filips II onder het bevel van Alva. Hij verzekerde de Venetiaanse belangen in het conflict. Hij verliet Rome als ambassadeur bij keizer Ferdinand I. Na een korte tussenstop als podesta in Padua, vertrok hij na de Vrede van Cateau-Cambrésis opnieuw als ambassadeur naar Parijs en Madrid. Terug in Venetië zetelde hij in de Raad der Wijzen. In 1561 benoemde paus Paulus IV Navagero, sinds vele jaren weduwnaar, onverwachts tot kardinaal. In 1562 werd hij verkozen tot bisschop van Verona. Als pauselijk legaat stuurde Paulus IV hem naar het concilie van Trente. Na het concilie keerde hij terug naar Verona, waar hij daar, bedlegerig en blind, overleed143.

139Vesalius drukt ook zijn spijt uit dat hij weinig of geen kans meer heeft om zijn familie te zien, hoewel hij aan het schrijven is vanuit zijn ouderlijk huis in Brussel. Zou hij aan het Hof ook af en toe heimwee gehad hebben ? Of was de keizer opnieuw in het land en kon Vesalius zo zijn moeder bezoeken ? Dan moet hij in Parijs (1533-1536) en Padua (1537-1544) ook minstens enkele keren per brief contact gezocht hebben met het thuisfront.

140Hij komt nog eens terug op Fuchs met wie hij geen contact meer had, maar hij belooft Varchi hem bij gelegenheid toch nog eens aan te sporen om naar Pisa te gaan.

  • 144 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Idem. 2018 (talenkennis), pp. 9-21.

141Het feit dat Vesalius aan Varchi vraagt om hem voortaan in het Italiaans te schrijven betekent dat Vesalius nog verdere brieven van hem verwacht en dat die brieven, geschreven na 26 november 1544, zeer vermoedelijk in het Italiaans moeten zijn, en deze van voor die datum allicht in het Latijn, zoals de meeste die wij van hem kennen144. Het betekent ook dat Vesalius Italiaans kende. Dat laatste ligt eigenlijk voor de hand daar hij in Italië doctoreerde, maar vooral daar hij er meerdere jaren les gaf aan studenten, hoewel normaal met het Latijn als voertaal. Hij vraagt Varchi opnieuw om zijn connecties daar in ere te houden en besluit zijn brief met Brussel, uit het huis van mijn moeder: zijn vader was ondertussen overleden en ‘het huis van mijn moeder’ zal te begrijpen zijn als ‘mijn ouderlijk huis’. Dat was gelegen aan het Hellestraetken, nu de Joseph Dupontstraat nabij het Justitiepaleis in Brussel. Als datum staat er in het manuscript sexto cla. (i.p.v. cal.) Decem. of 26 november, datum die niet steeds correct vertaald werd.

142Het slot van deze brief toont aan dat hij ook op dat ogenblik nog steeds zijn bruggen naar Pisa wil openhouden en wijst erop dat hij zich nog niet volledig verzoend heeft met zijn situatie aan het Hof.

143Naast deze brieven aan Varchi zijn er uit die periode nog andere documenten die deze gang van zaken illustreren en bevestigen. Zo is er een brief van Cosimo I aan Giovanni Battista Ricasoli, gedateerd 3 november 1544, waaruit blijkt dat de hertog zijn ambities nog niet heeft opgegeven om Vesalius in de universiteit van Pisa op te nemen. Ricasoli was bisschop van Cortona en ambassadeur van Cosimo bij keizer Karel V van 1542 tot 1548. Deze brief is geschreven vanuit de Villa Medici (in Vinci, bij Firenze) en het origineel bevindt zich in het Archivio di Stato di Firenze, Mediceo del Principato, Filza 3, Fascicolo 2, Carta 469:

[...] Però non ci accade dirvi altro con la presente se non che con desiderio aspettiamo di intendere che voi habbiate fatto opera che il Vessalio venga a servirci nello Studio di Pisa, ...

144Nog een andere brief is van eind dat jaar, 10 december 1544, en eveneens van Cosimo aan Ricasoli, waaruit blijkt dat de hertog zich uiteindelijk bij de keizer verontschuldigt voor zijn aandringen:

[...] Dicendovi quanto al Vexalio che se lui non ci havesse fatto fare instantia che noi procurassimo che con buona gratia di S. M.tà [keizer Karel V] potesse venire a servire nello studio di Pisa, noi non haremmo preso assunto di ricercare S. M.tà della licentia per lui. Però ne farete la scusa nostra con Lei, et la certificherete che se detto Vexalio non ci havesse mosso a cercare tale licentia per lui, noi non haremmo dato questa molestia alla M.tà S. [..]

  • 145 Corsini. Idem. 1918.

Het origineel van deze laatste brief, net als de vorige geschreven vanuit de Villa Medici, bevindt zich in hetzelfde archief in Firenze (brief 483). Deze beide brieffragmenten zijn voor het eerst gepubliceerd door Andrea Corsini145.

145Waar Vesalius van zijn kant nog twijfelde of hij wel langer aan het Hof moest blijven, terwijl hij al het mogelijke deed om zijn toegang tot Pisa open te houden, dan kan hij zich daarin wel gesterkt gevoeld hebben door de houding van Cosimo I, die hem effectief aan zijn universiteit wilde. Anderzijds zal Vesalius door die laatste ontwikkelingen en zeker door de verontschuldigingen van de hertog - waarvan hij ongetwijfeld op de hoogte was - wel overtuigd geworden zijn dat de keizer zelf allerminst twijfelde aan zijn nut voor het Hof.

Kort na deze brief was er op 9 december 1544 uit Villa Castello (Castello) opnieuw een schrijven van Cosimo I aan Ricasoli, toen nog in Brussel. Hierbij geeft de hertog Ricasoli instructies voor onderhandelingen om zowel de doctors Andreas Vesalius als Leonhart Fuchs en ook een zekere “messer” Polidoro in zijn dienst te krijgen. Ook deze brief is te vinden in The Medici Archive.

Brief 5: vanuit Regensburg, op 11 mei [1546]

146Ook dit origineel bevindt zich in de Biblioteca Nazionale di Firenze (BNCF), Fondo Palatino, Autografi Palatini, II 116, ff. 135r-136r. Hiervoor is eveneens de transcriptie gebruikt van Giuseppe Ongaro, die ook een foto geeft van het slotgedeelte (potuisset hac ... ).

Transcriptie

  • 146 Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 1, wijst erop dat dit moet gelezen worden als interea.
  • 147 Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 2, vertaalt dit in het Italiaans als schedula (een stukje brief, een (...)

[135r] S[alutem]. Intera146 dum cum venetorum Oratore Navagerio gravi /
morbo vexato mensibus tribus ab aula defui, ingens /
sane literarum acervus mihi est collectus, inter quas /
tuas repperi, mi ornatissime & doctissime Varchi, quae /
mea solius causa scriptae erant, una cum bibliopolarum /
illorum literis, qui parum candide mecum agunt, vel /
eo potissimum nomine, quod pecunniam mutuo me /
habuisse fingunt. Ego cum Pisis discederem, ab illis /
tantum accepi, quantum a debitoribus solutum erat pro /
divenditis libris, pro illorum labore octo ad centum ut /
vocamus, solutis. Dein sedulam mihi dedit in /
qua fassus est, apud illum adhuc servari libros quin- /
que et epitomas quindecim deficiente in uno exem- /
plari toto ternione Mm, et in ternione r defuit ri, in /
ternione Hh defecerat Hhi. Ita in sedula147 reperio, quae /
memoriae loco mihi apud illum scribebatur. Suam /
vero sedulam Laurentio Torentino dedi, quod multa cum /
Pisano illo ipsi essent negotia. Ab eo petenda esset illa /
sedula. Apud te autem mi Varchi relicta sunt exem- /
plaria librorum sex, et epitomes undecim. Ita habet /
mea sedula Pisis scripta. Interim scripsisti duo exem- /
plaria Florentiae vendita fuisse & reliqua Pisas missa. /
Adeo ut illa summa ad aliquot coronatos excresceret, si modo /
omnia exemplaria ut scribis sunt divendita.
Quod autem /
in uno exemplari deest, ex Basilea facile restitui potest citra /
impendium. Atque id praecipuum illarum literarum est /

  • 148 Staat voor renane volgens Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 4 en Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (...)
  • 149 Hier zal Nicolas Perrenot de Granvelle (1488-1550) dedoeld zijn, de belangrijkste raadgever van kei (...)

[135v] argumentum. Quod vero statim initio mecum expostulas, /
tuis literis non responderi, ita me Deus amet, alias /
nullas accepi post latinas eas quibus Fuschium et me /
Pisas invitabas. & quot interim literas a me acce- /
pisti ! Vel tum potissimum quum Fuschii negotium anno /
superiori Wormatiae tractaretur. Hunc veneti /
adnisi sunt octingentorum renensium148 stipendio Patavi- /
um vocare. verum is adeo est pusilanimis, ut ex sua /
Tubinga non facile abiturus sit. Si is Cornarii /
qui modo Latinum nobis dedit Hippocratem animum /
haberet, prompte dignam conditionem amplecteretur. Qua- /
re si Cornarius vobis placeret, leviori opera adduci posset, /
ut in Italiam proficisceretur. De me vero nihil scribam, /
quod quendam in eum locum recepistis, cui potissimum me /
praeesse voluissetis, si Grandvella149 aut Caesar ut ad studia re- /
diisem, mihi concessissent. Mea haec conditio magno labori est /
coniuncta, artis enim opera id mihi cedendum est, quod /
exiguum stipendium non praebet. una enim cum stipendio /
singulis duobus annis quibus iam in curia sum vix octin- /
gentos coronatos attigi, adeo ut spe fovendus sit animus. /
mihique existimandum nihil mihi honoratius principis /
mei famulitio obtingere posse. Quamvis rationes non desint /
ut hac vita eam praeferre deberem qua in academiis /
vivimus, modo illa eo esset commodo coniuncta ut sor- /
des eas quis facile ferre posset, idque offerreretur quod /
quam in aulis concipimus spem aliqua ex parte leniret. /
Quamvis nescio quid hactenus mihi commodius obtigisse /

  • 150 Ongaro. Idem. 1968, p. 574, n. 8 en 9: lezen als nunquam.
  • 151 Gaat volgens Ongaro over Giovan Battista Ricasoli (1505-1572), bisschop van Cortona vanaf 1538, die (...)

[136r] potuisset hac in aulam profectione. Nunc enim solis art- /
is operibus mihi fuit insudandum, et nosti qualiter in /
academiis libris inhaerentes, artem in usum vix unquam ducamus. /
nisi enim aegrorum copia ita coactus fuissem nomquam150 /
forte continuo et uno ductu artem exercuissem, quod /
sane semel omnino erat faciendum. neque hac in re /
me infelicem expertus sum. Di faxint ut alias calumnias /
nomquam sustinere possim. Haec fere sunt quae tuis literis /
mi ornatissime varchi responderi volebas. Nunc superest /
ut quam officiosissime me D[omino] Campano & domino episcopo /
Cartonensi151 commendes, quos mihi amicos esse non dubito, /
illum quidem singulari quodam candore quo me praeter /
meritum ullum est unice prosecutus, hunc vero ob diligens /
obsequium quod non semel singulari diligentia ipsi praestiti, /
praeterquam quod multis argumentis semper collegerim illum /
me amare. amicis caeteris ex me salutem nunciabis, mihique /
nihil carius obtingere posse tibi persuadebis occasione, qua /
meum erga te animum ostendere queam. Interim vale. Ra- /
tisbonae xi Maii [1546]. /
Tuus ex animo Andreas /
Vesalius.

[136v] Eruditissimo viro D[omino] Benedicto /
Varchio, amico suo ut fratri /
charissimo. /
Florentiae.

Vertaling van brief 5

147Gegroet. Tijdens mijn afwezigheid van drie maanden aan het Hof, bij de Venetiaanse Ambassadeur Navagero die door een zware ziekte gekweld werd, had zich bij mij ondertussen natuurlijk een reusachtige stapel brieven opgehoopt, waartussen ik die van u terugvond, mijn zeer geëerde en zeer geleerde Varchi, die enkel terwille van mijzelf geschreven was, samen met brieven van boekhandelaars, die mij niet zeer eerlijk bejegenen, vooral op grond van het feit dat ze voorwenden dat ik nog schulden bij hen heb.

  • 152 Vesalius gebruikt de term sedula (It. Schedula, briefje, stukje brief; Sp. cedula, briefje, certifi (...)
  • 153 Folio: Vesalius gebruikt hier ternio, een term uit de codicologie voor een katern opgebouwd uit dri (...)
  • 154 Lorenzo Torrentino (Laurens Leenaertsz van der Beke), drukker, geboren in Brabant, overleden in Fir (...)

148Toen ik Pisa verliet, heb ik van hen zoveel ontvangen, als door de schuldenaars betaald was voor de detailverkoop van de boeken en heb ik acht ten honderd (zoals men zegt) betaald voor hun werk. Daarna gaf er een mij een kwitantie152 waaruit bleek dat er bij hem nog vijf boeken lagen en vijftien Epitomes, met één exemplaar waarin ternio Mm volledig ontbreekt, in ternio r ‘ri’ ontbreekt en in ternio Hh ‘Hhi’153. Zo vind ik het terug op de kwitantie, die hij bij hem ter mijner herinnering had opgeschreven. Maar ik heb zijn kwijting aan Laurentius Torentinus gegeven, daar die zelf veel zaken doet met deze Pisaan154. Die kwitantie zou bij hem moeten opgevraagd worden.

149Bij u echter, beste Varchi, zijn er zes exemplaren van het boek achtergebleven en elf Epitomes. Zo staat het op mijn kwitantie, genoteerd in Pisa. Ondertussen hebt ge geschreven dat er twee exemplaren verkocht zijn in Firenze en dat de rest naar Pisa gestuurd is, zodat dit bedrag met enkele kronen moet opgelopen zijn, ten minste wanneer alle exemplaren zijn doorverkocht, zoals ge schrijft. Wat echter in dat ene exemplaar ontbreekt, kan gemakkelijk zonder kosten via Bazel hersteld worden. Dit is het voornaamste waarover die brief gaat.

  • 155 Dit betekent dus dat Vesalius vanwege Varchi geen brieven meer ontving sinds hij hem in 1544 vanuit (...)
  • 156 Janus Cornarius uit Zwickau of Johann Haynpul ook Haynpol, Heynpul, Hagepol, Hagenbut, Hagebutte (Z (...)

150Maar waarover gij u bij mij beklaagt, meteen al van bij het begin, dat uw brief niet zou beantwoord zijn, God moge me bijstaan, maar ik ontving er geen andere na deze in het Latijn, waarin gij Fuchs en mijzelf naar Pisa uitnodigde155. En hoeveel brieven hebt gij ondertussen niet van mij ontvangen ! Vooral het afgelopen jaar waarin de zaak van Fuchs te Worms ter tafel lag. De Venetianen dachten hem naar Padua te halen voor een bedrag van achthonderd Rijnse gulden. Maar hij is zo kleinmoedig dat hij niet zo gemakkelijk uit zijn Tübingen weg te krijgen is. Mocht hij maar dezelfde ingesteldheid hebben als Cornarius, die ons onlangs Hippocrates in het Latijn bezorgd heeft, dan zou hij dadelijk die goede voorwaarden aangrijpen156. Mocht de keuze voor Cornarius u dus aanstaan, dan zou het daarom minder moeite kosten om hem naar Italië te doen overkomen.

151Over mijzelf zal ik echter niets schrijven, omdat gij op de plaats die gij aan mij had willen gunnen, als Granvelle of de keizer mij de toestemming hadden gegeven om naar de studies terug te keren, reeds iemand hebt aangenomen. De situatie waarin ik mij nu bevind gaat met veel werk gepaard, want ik moet toegeven dat mijn geneeskunde mij geen gering inkomen oplevert. Maar alles samen heb ik als bezoldiging voor elk van de twee jaar, die ik reeds aan het Hof ben, nauwelijks achthonderd kronen bekomen, zodat ik moet blijven hopen. Ik veronderstel dat ik van de Keizer niets eervollers zal kunnen verkrijgen dan in zijn dienst te werken. Alhoewel de redenen niet ontbreken waarom ik dit leven hier zou moeten verkiezen boven dat aan de universiteit. Dat hier gaat alleen met zo’n comfort gepaard dat ik de negatieve kanten ervan er gemakkelijk bijneem en het ervoor zorgt dat ik mijn verwachtingen van hoven wat bijstel. Hoewel ik niet weet wat ik tot hiertoe aan comfortabelers had kunnen verkrijgen dan deze hoge plaats aan het Hof.

  • 157 Vesalius verwijst hier opnieuw naar de valse aantijgingen door zijn collega's in zijn beginperiode (...)

152Maar nu diende ik enkel in de geneeskunst te zweten, en gij weet hoe wij ons toen aan de universiteit vastklampten aan boeken en er nauwelijks toe kwamen de geneeskunst zelf in de praktijk te brengen. Ware ik hier echter nooit door het groot aantal zieken ertoe gedwongen, dan had ik waarschijnlijk nooit de kunst continu, intens en in een stuk door beoefend, wat inderdaad ooit eens voluit diende te gebeuren, iets waarbij ik mij niet onsuccesvol voelde. Mogen de goden ervoor zorgen dat ik nooit andere valse aanklachten moet ondergaan157.

153Dit zal het ongeveer zijn wat gij, mijn beste Varchi, op uw brief als antwoord wilde. Nu blijft er nog dat ik zou wensen dat u mij zo voorkomend mogelijk bij de Heer Campana en de Heer bisschop van Cortona zoudt aanbevelen, van wie ik niet betwijfel dat ze mij gunstig gezind zijn. De eerste heeft mij, zonder dat ik het ooit verdiende, op een bijzondere manier bejegend; van de laatste heb ik, wegens de zorgvuldige inschikkelijkheid, die ik hem meer dan eens met een bijzondere nauwgezetheid heb verleend, en door vele tekens los daarvan, steeds aangenomen dat hij het voor mij heeft. Groet mijn andere vrienden in mijn naam, en er ware mij niets liever dan een gelegenheid te vinden, waarbij ik mijn gevoelens tegenover u zou kunnen tonen.
Het ga u ondertussen goed. Regensburg 11 mei [1546].
Van harte, uw Andreas Vesalius.

154[adreszijde:]
Aan de Zeergeleerde heer Doctor Benedetto
Varchi, zijn vriend en als een
zeer geliefde broeder,
te Firenze.

Bespreking van brief 5

  • 158 O’Malley. Idem. 1964, pp. 209-210.

155Vesalius is nu bijna twee jaar aan het Hof. Hij schreef deze vijfde brief na zijn thuiskomst aan het Hof, toen hij op verzoek van de keizer bij de zieke Bernardo Navagero was geweest, om te zorgen voor een behandeling. Daar trof hij een stapel correspondentie aan, met onder andere een brief van Varchi, waarin die zich bij hem moet beklaagd hebben dat zijn vorige brief onbeantwoord bleef. De reactie van Vesalius daarop maakt duidelijk dat lang niet alle brieven goed terechtkwamen. Varchi mist brieven van Vesalius en deze laatste mist er misschien nog meer van Varchi. Zijn talrijke verplaatsingen, waarbij hij de keizer als lijfarts steeds diende te volgen, maakten de zaken er allicht niet gemakkelijker op en kunnen dat misschien verklaren. Zo moet er een brief van Vesalius uit Worms van 1545 ontbreken. Wat meteen aantoont dat hij daar was, iets waaraan O’Malley twijfelde. Hij verbleef daar voor de Rijksdag (14 december 1544 tot 7 augustus 1545) in het gevolg van Keizer Karel158.

  • 159 Dit is meer in detail te vinden bij Cushing. Idem. 1943, p. 79.

156Daarnaast waren er onder zijn ontvangen post meerdere brieven over de verkoop van zijn Fabrica en Epitome. Vesalius is blijkbaar nog volop bezig met het verhandelen van zijn anatomische werken. Hij volgt de voorraden op en de financiële regelingen. En hij staat ook stil bij de gebreken in een exemplaar, die hij preciseert en er een oplossing toe voorstelt. De Fabrica is codicologisch samengesteld uit katernen bestaand uit ternionen. Een ternio bevat drie dubbelbladen, dus zes folio’s of twaalf pagina’s, behalve het allerlaatste dat een quaternio of quatern is bestaand uit 4 dubbelbladen of acht folio’s, zijnde zestien pagina’s. Die boekdelen zijn genummerd van *1 tot *6, A tot Z, a tot z, Aa tot Mm (dat dus zestien pagina’s telt, alle andere twaalf). Het gebrekkig exemplaar miste dus folio r1 (de pagina’s 369-370) met een afbeelding van de lever en de milt en fig. 20 van boek V, namelijk een mannelijke torso zonder de darmen. Daarnaast ontbrak Hhii (pp. 639-640) met de tekst over het cerebellum, het infundibulum en de hypofyse. De laatste katern Mm ontbrak volledig, dus een groot stuk van de index vanaf midden de letter ’N’159.

157Opvallend is hier misschien zijn gebruik van kortere zinnen, helemaal niets voor hem. Zou het gedoe over zijn boeken en de geldkwesties daarrond hem zo zenuwachtig maken dat dit zich weerspiegelt in zijn schrijfstijl ? Deze brief bewijst opnieuw dat zowel Vesalius zelf als Varchi zich persoonlijk bezighielden met de verkoop van de Fabrica en het Epitome.

  • 160 Parallel aan Vesalius’Chinawortelbrief, was er ook een dedicatie van Fuchs aan Cosimo I in zijn Met (...)
  • 161 Dit is een heruitgave van de Methodus (Bazel: Isingrin, 1541), waarin dit voorwoord niet voorkomt.
  • 162 Mocht hier 24 februari bedoeld zijn (omwille van het schrikkeljaar) dan zou er bissextus Calend. Ma (...)

158Hij blijft zich nog steeds inzetten om voor Varchi iemand in Pisa te krijgen. Waar Fuchs het nochtans ’mooie’ bod van 800 Rijnse gulden uit Padua afwijst stelt Vesalius voor om ook eens aan Cornarius te denken als mogelijkheid160. Een mogelijks laatste brief in verband met Leonhard Fuchs dateert van 23 februari 1548 toen deze naar Cosimo de Medici schreef, als dedicatie van zijn Methodus seu ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam, ad Hippocratis & Galeni scripta ... (Parisiis, apud Iacobum Dupuys, 1550161). Deze dedicatie of Epistola nuncupatoria is gericht aan de Illustrissimo Principi ac Domino, D. Cosmo Medices Thuscorum Duci en gedateerd Tubingae septimo Calend. Martij. Anno salutis nostrae. M.D.XLVI1I (23 februari 1548162). Daarin herinnert hij aan het bezoek dat Vesalius hem bijna vier jaar voordien bracht in Tübingen en Fuchs verontschuldigt zich om toen niet te zijn ingegaan op het voorstel van de hertog via Vesalius. Hij beklemtoont ook dat Vesalius werkelijk zijn uiterste best deed - zelfs frekwent vergezeld van gekibbel (imo non raro additis etiam conviciis) ! - om hem ertoe over te halen naar Pisa te verhuizen om er aan de nieuw opgestarte universiteit les te geven, zoals de hertog Cosimo I zo graag wilde. (Fig. 11)

Figuur 11

Figuur 11

Titelpagina van Fuchs’ Methodus seu Ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam

Parijs, Jacob Dupuys, 1550

159De betrokken passage in de lange brief luidt als volgt:

... Ik was mij ook bewust van het werkelijk heel mooi aanbod en moet mij in alle eerlijkheid verontschuldigen dat ik niet op uw wensen kon ingaan die ik doorkreeg van de allerbeste en zeer hoog geachte heer Andreas Vesalius, een man zeer geleerd in de belangrijkste disciplines en in de beide talen, Grieks en Latijn, en vooral ervaren in dat deel van de geneeskunde dat wij de anatomie noemen (waarin hij, ik geef het toe, door zijn talent Galenus zelf veruit overtreft). U weze er tenvolle van overtuigd dat deze man in zijn verplichtingen geenszins tekortgeschoten is of gefaald heeft, want hij heeft uw wensen getrouw en nauwgezet uitgevoerd. Hij deed zijn uiterste best om mij over te halen naar Pisa te vertrekken, niet zelden zelfs gepaard met gekibbel.

Wat mij betreft waren er veel heel ernstige redenen die mij beletten in te gaan op hetgeen waarvoor die man zich in uw naam met zijn uiterste moeite inspande. Aangezien ik dit alles in een gedetailleerde brief aan Vesalius heb geschreven, onze zeer dierbare vriend en broeder, heeft het geen zin dit alles hier te herhalen. Ik meen dat dit alles volstaat om mij te verontschuldigen, niet alleen bij u, maar ook bij alle anderen, zodat niemand nog kan denken dat ik het schitterende aanbod van een zo hoge Prins hooghartig heb verworpen.

  • 163 Fuchsius. Methodus seu ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam, ad Hippocratis & (...)

Tübingen, 23 februari 1548163.

  • 164 Meyer, Trueblood, Heller. Idem. 1999, p. 705; Redo Munoz, Vellisca Gutiérrez. Revista de Estudios L (...)

160Dit was niet de eerste keer dat Fuchs daar nog op terugkwam, want hij vermeldt aan het einde van deze opdracht hij dat hij kort na Vesalius’ bezoek in Tübingen alles uitgebreid aan Vesalius per brief heeft uiteengezet en het ’hier geen zin heeft het nog eens te herhalen’, zoals hij hem trouwens tijdens hun gesprek op 20 mei 1544 had beloofd. Het gaat hier bijgevolg om een (nog) niet teruggevonden brief van Fuchs gericht aan Vesalius en geschreven kort nadat Vesalius hem op 20 mei 1544 in Tübingen heeft opgezocht164.

161Voor zichzelf was Vesalius niet langer vragende partij voor een functie in Pisa. Hij wist dat er ondertussen iemand anders op zijn plaats aangesteld is, zoals vermeld Realdo Colombo, een gewezen leerling, dit nadat deze Vesalius in Padua al eens vervangen had toen hij naar Bazel vertrokken was. Hij werd korte tijd later aangesteld in Pisa, waarna hij (in 1548 ?) naar Rome trok om daar aan de pauselijke universiteit anatomie te doceren tot aan zijn dood in 1559.

  • 165 Een bedrag van 30 sous (of shillings) in rekenmunt, komt op 30 x 365 dagen aan 10.950 sous per jaar (...)

162Vesalius geeft te verstaan dat hij aan het Hof niet zoveel verdient maar dat dit ruimschoots wordt goedgemaakt door zijn inkomsten gegenereerd door medische tussenkomsten bij andere patiënten dan deze aan het Hof. Hij beschouwt zijn functie bij de keizer dan ook louter als een ere-ambt. Maar hij preciseert in deze brief wel dat hij, vanwege de keizer, per jaar 800 kronen per jaar ontving. Cosimo zou hem een salaris van 800 kronen per jaar geboden hebben, zoals hijzelf ook aangeeft in zijn Chinawortelbrief; net hetzelfde dus als wat de keizer hem zou betaald hebben. Vivian Nutton wijst erop dat Vesalius door zijn aanstelling aan het Hof, net als van Baersdorp, aanzienlijk meer verdiende en komt met zijn berekening, ook op basis van de gegevens van de wedden uit de lijst van het Hof in La Corte de Carlos V, eveneens op 1.825 gouden kronen, wat ook klopt met onze analyse op het einde van de bespreking van brief 3. Maar wel een opmerkelijk verschil met wat in deze brief 5 staat en dat nog om opheldering vraagt165. (Fig. 12) Vesalius vraagt ook niet langer dat Varchi voor hem in Pisa of elders een functie zou zoeken. Hij relativeert zijn situatie en ziet in dat zowel het academisch leven als zijn functie aan het Hof allebei hun voor- en nadelen hebben.

Figuur 12

Figuur 12

De wedden van Vesalius en van Baersdorp aan het keizerlijk hof in ’Roolle des seigneurs, gentilzhommes, officiers &c. 1543-1555’ in IVDJ (Instituto Valencia de Don Juan)

Madrid, manuscript 25-1-25, fol. l25r.

  • 166 Vesalius. Idem. 1546, pp. 195-196: Quum enim aulam aditurus, Italiam relinquerem, atque illi quos n (...)

163Heel opvallend is dat Vesalius, noch in deze brief noch in de vorige, ook maar een opmerking maakt over een voor hem bijzonder spijtig voorval. Namelijk zijn impulsieve verbranding van zijn eigen boeken. In zijn Chinawortelbrief wijdt hij er meer dan een volle pagina aan en schrijft daar enorm veel spijt van te hebben. Het ging om een Paraphrasis van de volledige tien boeken van Rhazes aan Almansor (die veel accurater waren dan zijn nog bewaarde negende boek); het ontwerp van een boek met geneesmiddelenrecepten en alle boeken die hij bezat over Galenus, die hij gebruikt had voor zijn lessen en van tal van aantekeningen had voorzien. Hij specifieert uitdrukkelijk dat die betreurenswaardige daad ingegeven was door het vernietigend oordeel van zijn werk door de medische omgeving van de keizer. Dit moet nochtans in die periode gebeurd zijn. Lag dit voorval toen nog te vers in zijn geheugen en was het daardoor te traumatisch en te pijnlijk om dit aan Varchi toe te vertrouwen, ook al ging het om een goede vriend ? Of moet in deze brief zijn verzuchting Di faxint ut alias calumnias nunquam sustinere possim beschouwd worden als een bedekte toespeling daarop166?

De Chinawortelbrief: de relatie tussen Andreas en Franciscus Vesalius en Cosimo I

  • 167 Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. Idem. 2014 ‘Franciscus Vesalius’, pp. 43-55; Steeno. Vesalius – Acta (...)

164Via geen van deze vijf brieven was er een direct contact tussen Vesalius en hertog Cosimo I zelf. Dat contact gebeurde - voor zover wij nu weten - telkens indirect via Varchi. Het enige document waarbij de hertog rechtstreeks wordt benaderd en dan nog na zijn Pisa-periode, is via de opdracht vooraan in de Chinawortelbrief (1546), maar vreemd genoeg gebeurde dat niet door Vesalius zelf, maar door zijn broer Franciscus167. Dat is niet alleen eigenaardig, het is zelfs abnormaal, want zijn andere werken laat hij steeds voorafgaan door een opdracht in eigen naam, behalve de Opera Galeni, technisch een verzamelwerk, en Gabrielis Falloppii Observationum Examen, waar dat even zinloos was daar het in zijn geheel een ’open brief’ betreft aan Falloppio. (Fig. 13)

Figuur 13

Figuur 13

Titelpagina van Vesalius’ Chinawortelbrief, eerste editie 1546

Bazel: Johannes Oporinus

  • 168 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512, vooral 511, stelt zich die vraag ook.
  • 169 Deze verwikkeling wordt ook besproken door Eriksson. Andreas Vesalius’ first public anatomy at Bolo (...)
  • 170 Vollediger datering: de brief aan Joachim Roelants: Regensburg, 13 juni 1546 (p. 199); opdracht van (...)

165Hoewel geen van de grote Vesalius-biografen (Burggraeve, Roth, Cushing en O’Malley) hierbij stilstaan vereist dit optreden van Franciscus een verklaring168. Andreas Vesalius diende in 1546 geen enkele terughoudendheid in acht te nemen voor Cosimo. Hij had immers zijn goede wil getoond door op zijn verzoek dissecties te geven in Pisa en zijn lessen daar waren succesvol verlopen. Bovendien was iedereen, de hertog inbegrepen, daarover zeer tevreden. Hij had hem wel ontgoocheld door nadien niet naar Pisa te verhuizen vanuit het keizerlijk Hof, iets waarop Vesalius trouwens zelf had aangedrongen, maar dat lag aan de keizer die Cosimo onder druk had gezet om zijn aanspraken op Vesalius te stoppen. In zijn verdediging had Cosimo wel aangegeven dat het op verzoek was van Vesalius zelf dat hij de weg naar Pisa voor hem openhield, iets dat hij in zijn excuses voor de keizer met zoveel woorden had onderlijnd169. Dit betekent dus dat hierdoor open en bloot kwam vast te staan dat Vesalius de keizer had gedesavoueerd en dat hij er alle belang bij had om hem zoveel mogelijk ter wille te zijn en zo weinig mogelijk initiatieven te nemen die hem konden doen twijfelen aan zijn goede trouw wilde hij de keizer aan zijn kant houden. De Chinawortelbrief verscheen in oktober 1546, dat is nog geen half jaar nadat zijn situatie aan het Hof wat stabieler begon te worden170. Hij had er dus alle belang bij om zich ten aanzien van de keizer wat gedeisd te houden en een nieuw werk, opgedragen aan Cosimo I, waarmee de keizer nog recent in een strijd gewikkeld was om hem aan het Hof te houden, ware bijgevolg absoluut niet opportuun. Zijn oplossing om de hertog via zijn broer Franciscus aan te spreken, die toen in Ferrara woonde bij Canani, was een handige ingreep. De hertog zal onmiddellijk begrepen hebben hoe de vork in de steel zat en de ’gevoelens’ van de keizer bleven gespaard.

  • 171 Cushing. Idem. 1943, pp. 163-165.
  • 172 Illustriss. Maximoque / Thuscorum Duci Cos- / mo Medices, praecipuo / studiorum Mecoenati, Franci- (...)

166Van deze Chinawortelbrief bestaan verschillende edities. Enkel de twee edities van 1546 en deze van 1547 hebben de opdracht aan Cosimo I171. De eerste is gedrukt in Bazel door Ioannes Oporinus, in oktober 1546, blijkens het colofon op het laatste bedrukte blad, vóór dat met het drukkersmerk ‘Arion met de dolfijn’. Het begint met een opdracht aan de hertog Cosimo de’ Medici: Franciscus Vesalius, aan de zeer doorluchtige en allerhoogste hertog van Toscane, Cosimo de’ Medici, voornaamste mecenas van de universiteit, Gegroet172.

167Die opdracht is dus geschreven door Franciscus, jongere broer van Andreas Vesalius. Op het einde is die opdracht gedateerd Ferrariae, tertio idus Augusti: anno post natum Christum, M.D.LXVI. Dit jaartal is verkeerd want het moet gelezen worden als MDXLVI en bijgevolg vertaald als ‘Ferrara, 11 augustus 1546’.

  • 173 Ook Boeynaems. Scientiarum Historia. 1964, pp. 164-168.

168Het feit alleen al dat een ‘brief’ wordt opgedragen aan een derde is vreemd en vraagt om een verklaring. Uit de opdracht aan Cosimo de’ Medici, blijkt dat Franciscus de brief, (zogezegd) buiten het medeweten van zijn broer, naar Oporinus zou gestuurd hebben voor de druk. Wij moeten ons afvragen in hoever en waarom Franciscus hier optrad als plaatsvervanger van zijn broer. Dat het om een ‘maneuver’ ging is zo goed als zeker, want Vesalius was er wel degelijk van op de hoogte. Dat wordt bewezen door een brief van Vesalius aan zijn vriend, de theoloog Johannes Gast, want Vesalius bevond zich toen op 1 augustus 1546 nog steeds in Regensburg en zal daar verbleven hebben van 11 april tot 2 augustus tijdens de Rijksdag daar. Op 3 augustus vertrekt Keizer Karel V er met zijn gevolg173. Er is ook een briefje door Bartolomeo Concini, agent van Toscane bij het keizerlijk hof en majordomus van Cosimo I, gericht aan Pier Francesco Riccio in Firenze, gedateerd 25 april 1547, de dag na de overwinning bij Mühlberg (24 april), geschreven vanuit Cernies (Sörnewitz, dichtbij Mühlberg):

[...] Il Vessalio Anathomista, ha composto un’operetta della China, et gli è parso sotto nome d’un suo fratello che studia in Ferrara, intitularia al Duca mio Sig.re et ricordevole delle cortesie ricevute quando fu in Pisa, et forse con animo di qualche nuova gratitudine. Però n’ ha portati alquanti [sic] da Basilea, dove li ha fatti imprimere, et me n’ha consegnato uno disciolto cho lo mandi a V. S. a cio si degni farlo ligare, perchè qui non ha havuto commodità, et lo porti ella stessa a S. Ecc.za che ne resterà con obligatione eterna ...

  • 174 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512.

Van dit operetta della China (zijn Chinawortelbrief) opgedragen onder de naam van zijn broer, aan de hertog, uit dankbaarheid voor vroeger ondervonden gunsten bracht Vesalius dus zelf enkele exemplaren mee uit Bazel, waar hij het had laten drukken, maar nog niet kon laten inbinden174.

  • 175 Gysel. Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde. 1967, pp. 63-68 en 136-147; in het tweede deel is (...)

169Carlos Gysel meende dat Vesalius de Chinawortelbrief niet heeft geschreven met het doel hem te publiceren, maar alleen om zich bij zijn vrienden te rechtvaardigen tegenover de aantijgingen van Sylvius175.

  • 176 Jacobus Scepperus was gehuwd met Uda Bruhesius. De Baets. de Biekorf. 2003, pp. 37-43.

170Franciscus kreeg de ‘brief’ (eigenlijk een boek) in handen via Jacobus Scepperus, een medestudent geneeskunde, die hem had afgeschreven van het origineel en vanuit de Lage Landen naar Ferrara meegebracht, net zoals reeds anderen hem thuis hadden gekopieerd omdat ze de inhoud interessant vonden. Franciscus vroeg Scepperus om ook voor hem een kopie te maken, zodat hij die aansluitend kon opsturen naar Oporinus (1507 – 1578) om er zeker van te zijn dat die op een ordentelijke wijze zou gedrukt worden176. Hij maakt hierbij allusie op het prachtig werk dat deze drukker leverde met zijn broers’ Fabrica en Epitome en hoe dit laatste werk werd ‘verknoeid’ door een Engelsman, waarvan Franciscus dacht dat die ooit met Vesalius in hetzelfde huis had gewoond. Franciscus vergiste zich hier: de huisgenoot van Vesalius in Padua was John Caius, terwijl zijn Epitome in het Engels werd uitgegeven door Geminus. De wijze waarop Geminus (zonder zijn naam expliciet te noemen) verder in deze opdracht wordt bekritiseerd doet sterk denken aan de manier waarop Vesalius de plagiators van zijn Tabulae anatomicae ervan langs geeft in zijn brief aan Oporinus in de Fabrica.

  • 177 Deze opmerking impliceert dat hun vader Andries van Wesele op 11 augustus 1546 nog leefde.

171Franciscus (of Andreas via hem) eert Cosimo met erg lovende bewoordingen en herinnert aan diens mecenaat voor de universiteit van Pisa en meteen ook aan enkele gemeenschappelijke kennissen zoals Franciscus Campana en Ioannes Baptista Recasulanus (Ricasoli, de bisschop van Cortona). Als bewijs van diens bijzondere status maakt hij zelfs allusie op het bizarre verhaal dat Cosimo er als kind ooit ongedeerd vanaf kwam toen zijn vader Giovanni de’ Medici hem uit het raam had gegooid. Verder betrekt hij de hertog, gebruik makend van diens erg positieve houding ten overstaan van de anatomiestudies in Pisa, onrechtstreeks als bondgenoot van zijn broer bij zijn overtuiging dat de grote Galenus enkel dieren had ontleed maar nooit mensen en daardoor niet de juiste beschrijving gaf van de menselijke anatomie, terwijl degenen die Galenus blijven verdedigen zijn broer voortdurend aanvallen en beledigen. Het lijkt er bijgevolg sterk op dat Andreas Vesalius, onder de naam van zijn broer, hier probeert om de hoog aangeschreven Cosimo te ‘gebruiken’ om zijn blazoen te zuiveren van de aanvallen door Sylvius, wiens naam hij net niet noemt. Bijzonder opmerkelijk is dat hij naar het einde toe opmerkt dat de studenten enige hoop mogen koesteren dat “zijn broer ooit nog naar zijn universiteit [in Pisa] zal terugkeren om er lijkschouwingen uit te voeren”. Franciscus voegt eraan toe dat hijzelf in Padua een les anatomie van zijn broer heeft bijgewoond in een zeer grote klas en dat hijzelf liever geneeskunde studeerde dan rechten, een studierichting waar zijn ouders de voorkeur aan gaven177. Hij schrijft eraan te denken om zijn broers rol over te nemen door zelf anatomielessen te geven en anderen te tonen hoe de ware toedracht is inzake anatomie en Sylvius te weerleggen (hier valt zijn naam wél), iets waarvoor ’zijn broer op dat ogenblik weinig tijd had’.

Ontbrekende brieven

  • 178 Een recent artikel over de manuscripten van Varchi vermeldt Vesalius' naam niet en biedt geen soela (...)

172Voor het eerst krijgen wij dankzij deze vijf brieven van Vesalius aan Varchi een duidelijk beeld van de omstandigheden van zijn overstap als professor heelkunde en anatomie in Padua naar die van hofarts van keizer Karel V. Maar dat beeld is zeker niet volledig, want sommige (in feite de meerderheid van de) brieven daarover ontbreken. Om te beginnen al deze geschreven door Varchi zelf178. Zo moet er een brief van Varchi geweest zijn, nog vóór 11 december 1543, met de eigenlijke invitatie voor Pisa door Cosimo I, waarop zijn eerste brief een antwoord is en een van na die datum en vóór 19 januari 1544 met de door Vesalius gevraagde details over de geplande dissecties. Er moet ook nog een brief van Vesalius geweest zijn binnen datzelfde tijdsbestek waarbij hij Varchi definitief toezegt om naar Pisa te gaan en op basis waarvan Cosimo I aan Varchi de opdracht gaf om alles te regelen.

173Ook is er een brief van Vesalius aan Varchi waarvan hij twijfelt of die wel aangekomen is daar hij er blijkbaar geen antwoord op ontving. Die moet geschreven zijn tussen zijn thuiskomst uit Pisa en 26 maart 1544, waarin hij meldde goed terug in Padua te zijn aangekomen, maar dat zijn reis naar Pisa daar zeer slecht gevallen was.

  • 179 Bramanti. Idem. 2012.

174Verder is er dus nog geen enkele brief gekend van Varchi zelf aan Vesalius. Een ervan was - zoals vermeld - de eerste uitnodiging, in naam van Cosimo I, om dissecties te geven in Pisa, die reeds kort voor 11 december moet geschreven zijn. Vesalius verwachtte nog een andere brief van na die datum, die hij niet ontving, met meer gegevens over die geplande gastcolleges. Ook het begin van zijn vierde brief maakt duidelijk dat hij kort ervoor nog een brief van Varchi moet ontvangen hebben (een of twee, want dat is niet duidelijk). Daarnaast moet hij naar verwachting ook meer uitleg gekregen hebben van Varchi over diens stappen bij de hertog voor een eventuele overstap van Vesalius van het keizerlijk Hof naar Pisa en mogelijks ook een schrijven vanwege Vesalius zelf met meer uitleg aan Varchi waarom hij die stap uiteindelijk niet heeft gezet. In zijn laatste brief is er nog sprake van een andere brief van Varchi waarin hij mededeelt dat er twee werken van Vesalius verkocht zijn in Firenze. Er moeten dus ook meerdere brieven van Vesalius niet tot bij Varchi geraakt zijn en omgekeerd schreef Varchi blijkbaar brieven die Vesalius nooit ontving. Zo moet er van Vesalius ook een brief ontbreken over de wederwaardigheden van Fuchs in Worms van 1545. Uit de vijfde brief blijk ook dat hij brieven van boekhandelaren ontving. Geen daarvan is tot nu gevonden. Geen van deze brieven is vermeld in het werk van Vanni Bramanti, die in totaal 243 brieven aan Varchi vermeldt. Maar ook de twee Vaticaanse brieven van Vesalius komen daar niet in voor179. Wij zagen reeds een mogelijke verklaring daar zijn verzameling of een deel ervan door een overstroming verloren ging.

175Ook de niet teruggevonden brief van Fuchs gericht aan Vesalius (uit Tübingen, kort na 20 mei 1544) en waarover hij het heeft op het einde van zijn voorwoord aan Cosimo van 23 februari 1548 in zijn Methodus (Parijs, 1550) past in dit lijstje.

Besluit

176De brieven van Vesalius aan zijn goede vriend Benedetto Varchi maken heel wat duidelijk over een periode die tot nu vrij duister bleef. Namelijk de maanden tussen de publicatie van zijn Fabrica en Epitome en het begin van zijn functie aan het keizerlijk Hof. Wij wisten reeds, door wat hijzelf vertelde in zijn Chinawortelbrief, dat hij in Italië nog lijkschouwingen moet gegeven hebben nadat zijn hoofdwerk af was. We weten nu dat zowel zijn dissectielessen in Padua, Bologna (de derde van de reeks daar) en in Pisa alle plaatsvonden tijdens de korte periode van de jaarwisseling van 1543-1544 en wel vlak vóór zijn definitief vertrek naar het keizerlijk Hof. Zijn ’thuisbasis’ was toen nog Padua (brief 1, 2). Maar zijn laatste lijkschouwingen in Pisa voor Cosimo I hadden voor hem desastreuze gevolgen in die thuisbasis. Ongetwijfeld was de inrichtende macht in Venetië al een tijd op de hoogte van zijn voorgenomen vertrek naar Brussel en hadden zij hun voorzorgen genomen. Zij maakten van zijn ’uitstap’ naar Pisa gebruik om hem in Italië buiten spel te zetten en hij zag zich, in dit voor hem vijandig klimaat, geen uitweg tenzij zo vlug mogelijk zijn functie aan het Hof op te nemen (brief 2). Dit besluit stond reeds vast eind maart 1544 en in die tweede brief voelt hij zich reeds voldoende ’bevrijd’ om Varchi vrijuit advies te geven over personen die de openstaande leerstoelen aan de beginnende universiteit van Pisa konden bezetten.

177Daarnaast valt er uit af te leiden dat Vesalius zijn kennissen en vrienden inschakelde om zijn pas gedrukte Fabrica en Epitome aan de man te brengen en er inkomsten uit te halen die zijn gemaakte kosten moesten helpen delgen (brief 2).

178Hoewel een vlug vertrek naar het keizerlijk Hof de beste oplossing leek, betekent dit niet dat hij zich daar in mei 1544 op zijn plaats voelde, eens aangekomen. Het was toen al voor hem duidelijk dat hij voor die positie nog veel te jong was en dat het de beste oplossing voor hem geweest ware om gewoon aan de universiteit van Pisa te blijven. Reeds heel vroeg aan het Hof vroeg hij aan Varchi om met spoed de mogelijkheden daartoe te onderzoeken (brief 3).

179In zijn vierde brief herhaalt hij zijn onzekerheid over zijn positie aan het Hof, hoewel hij daarover naar het einde wat meer ontspannen lijkt. Het is in elk geval overduidelijk dat hij al zijn goede contacten in Italië ten allen prijze wenst te koesteren. Ondertussen wordt duidelijk hoe Vesalius in Saint-Dizier arriveerde en krijgen wij wat zicht op zijn voeling met de Italiaanse taal. In een vijfde brief van twee jaar later lijkt Vesalius zich met zijn situatie aan het Hof verzoend te hebben. Vesalius’ twijfels over zijn positie aan het keizerlijk Hof hielden pas een paar jaar later op tegen mei 1546.

Beknopte chronologie van de periode augustus 1543 tot augustus 1546ns

180Na de publicatie van zijn Fabrica (juni 1543) bleef Vesalius zeker nog tot 3 augustus van dat jaar in Bazel om op die datum het peterschap op zich te nemen van Hans, zoon van Rudolf Winter. Het eerste dat we vernemen wanneer Vesalius uit Bazel opnieuw in Padua was, is de rechtzetting op 10 december 1543 van zijn salaris, dat onterecht ingehouden was. Maar ondertussen werden er in Pisa al activiteiten gepland voor de heropening van de universiteit.

  • 14 november 1543 brief van Marzi Medici aan Riccio (Cosimo I onderzoekt een anatomieboek, mogelijks de Fabrica)

  • 10 december 1543 Archief Universiteit Padua: Riformatori herstellen het loon van Vesalius (Roth X p. 431, O’Malley pp. 135, 440 n. 89)

  • 11 december 1543 1ste brief van Vesalius aan Varchi (uit Padua)

  • 28 december 1543 Archief Universiteit Padua: publiek van meer dan 500 studenten (Roth XI pp. 431-432, O’Malley p. 197)

  • 1 januari 1544 brief van Georgius Agricola aan W. Meurer (uit Chemnitz)

  • 19 januari 1544 brief van Cosimo I aan Varchi 

  • 22 januari 1544 brief van Marzio Marzi aan Pierfrancesco Riccio

  • 30 januari 1544 brief van Vincenzo Riccobaldi aan Riccio

  • 2 februari 1544 Campana aan Riccio, beklaagt zich over Vesalius

  • 2 februari 1544 brief Riccobaldi aan Riccio: Vesalius volop bezig met anatomie in Pisa

  • 10 februari 1544 Marzi aan Riccio: plotse dood Belloarmati eind februari Vesalius terug in Padua

  • 11 maart 1544 Cosimo I aan Ricasoli: wenst Vesalius als professor aan zijn universiteit

  • 26 maart 1544 2e brief van Vesalius aan Varchi (Padua): Pisa-reis slecht onthaald in Padua

  • 20 mei 1544 3e brief van Vesalius aan Varchi (uit Spiers), zijn contact met Fuchs

  • 3 juni 1544 Vesalius start aan het keizerlijk Hof: officiële inschrijving met wedde

  • 17 juli 1544 Vesalius bezoekt Bernardo Navagero in Saint-Dizier

  • 18 juli 1544 de lijkschouwing van René de Chalon in Saint-Dizier (gekwetst 15/7)

  • 24 oktober 1544 Vesalius definitief aan het Hof; in Padua vervangen door R. Colombo

  • 3 november 1544 Cosimo I aan Ricasoli: dringt aan om Vesalius in Pisa te krijgen

  • 26 november 1544 4e brief van Vesalius aan Varchi (uit Brussel)

  • 10 december 1544 Cosimo I aan Ricasoli: verontschuldigt zich bij Karel V voor Vesalius

  • 17 mei 1545 - 6 augustus 1545 bij de keizer in Worms (Rijksdag)

  • 11 mei 1546 5e brief van Vesalius aan Varchi (uit Regensburg)

  • 11 augustus 1546 brief van Franciscus Vesalius aan Cosimo I in de Chinawortelbrief

  • oktober 1546 datum colofon Chinawortelbrief

  • 23 februari 1548 brief als opdracht van Fuchs aan Cosimo in zijn boek Methodus

Top of page

Bibliography

Adam, Melchior. Vitae Germanorum Medicorum. Haidelbergae, impensis Jonae Rosae, excudit Johannes Georgius Geyder, 1620.

Aiazzi, Giuseppe, Arbib, Lelio. Lezioni sul Dante e Prose Varie di Benedetto Varchi. Firenze: Editrice delle storie del Nardi e del Varchi, 1841.

Andreoni, Annalisa. La via della dottrina. Le lezioni accademiche di Benedetto Varchi. Pisa: Edizioni Ets, 2012.

Andreoni, Annalisa. Varchi, Benedetto. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI)[online]. 2020, vol. 98. Beschikbaar via:
<
https://www.treccani.it/catalogo/catalogo_prodotti/grandi_opere/biografia_nazionale/dizionario_biografico_degli_italiani.html>

Angiolini, F., Martini, Luca. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2008, vol. 71, pp. 234-238.

Arbib, Lelio. Storia Fiorentina di Benedetto Varchi con aggiunte e correzioni tratte dagli autografi e corredata di note. 1838-1841, vol. primo, Firenze, pp. 5-29.

Archivio di Stato di Firenze, Mediceo del Principato, Epistolario 1543-1545.

Argenterius, Joannes. Varia opera de re medica. Florentiae: in officina Laurentii Torrentini, 1550.

Aristoteles. Rhetoricorum Aristotelis libri tres, interprete Hermolao Barbaro P.V. Commentaria in eosdem Danielis Barbari. Venetiis: apud Cominum de Tridino Montis Ferrati, 1544.

Arrighi, Vanna. Marzi Medici, Marzio. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI) [online]. 2008, vol. 71. Beschikbaar via:
<
https://www.treccani.it/catalogo/catalogo_prodotti/grandi_opere/biografia_nazionale/dizionario_biografico_degli_italiani.html>

Assonitis, Alessio. Cosimo I de’ Medici and his Library. In: Assonitis, A., Sandberg, B. (eds.). The Grand Ducal Medici and their Archive (1537-1743). London/Turnhout: Harvey Miller Publishers/Brepols, 2016, pp. 17-44.

Barker, Sheila. Cosimo I de’ Medici and the Renaissance Sciences: “To Measure and to See”. In Assonitis, Alessio, van Veen, Henk Th. (eds.). A Companion to Cosimo I de’ Medici. Leiden, Koninklijke Brill NV, 2022, Series: The Renaissance Society of America, vol. 17, chapter 15, pp. 520-580.

Baron Fernandez, José. Andrés Vesalio: su vida y su obra. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Cientificas, Instituto “Arnaldo de Villanova”, 1970.

Bèttica-Giovannini, Renato. Andrea Vesalio tra Francesco dal Pozzo a Gabriele Cuneo. Giornale di batteriologia, virologia ed immunologia. 1965, vol. 58, nr. 5, pp. 405-468. Ook in Annali dell’ospedale Maria Vittoria di Torino. 1965, vol. 58, pp. 3-66.

Biesbrouck, Maurits. Editions of Vesalius Works and the Vesalian Letters [online]. Roeselare, 2022. Beschikbaar via: <www.andreasvesalius.be>

Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor, Steeno, Omer. The Last Months of Andreas Vesalius: a Coda. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2012, vol. 18, nr. 2: pp. 70-75.

Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor, Steeno, Omer. Medische geschiedenis van Nicolaas Perrenot, patiënt van Vesalius en vader van kardinaal Granvelle. In: De Leeuw, Ivo, van Tilburg, Cornelis, Van Roy, Vincent (eds.). Cahiers Geschiedenis van de Geneeskunde en Gezondheidszorg. Nr. 5. De medische renaissance anders bekeken (1400-1600). Antwerpen – Apeldoorn, Garant, 2016, pp. 53-74.

Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor, Steeno, Omer. ‘Andreas Vesalius’ opvoeding en zijn talenkennis’. In: Van Hee, Bob, Biesbrouck, Maurits (eds.). Cahiers Geschiedenis van de Geneeskunde en Gezondheidszorg. Nr. 11. Tijdgenoten uit de leefwereld van Andreas Vesalius. Antwerpen – Apeldoorn, Garant, 2018, pp. 9-21.

Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor, Steeno, Omer. ‘Andreas Vesalius in Bologna en een brief van Hadrianus Junius (1511-1575) aan Ludovicus Carinus (ca. 1496-1569)’. In: Van Hee, Bob, Biesbrouck, Maurits (eds.). Cahiers Geschiedenis van de Geneeskunde en Gezondheidszorg. Nr. 11. Tijdgenoten uit de leefwereld van Andreas Vesalius. Antwerpen – Apeldoorn, Garant, 2018, pp. 123-139.

Biesbrouck, Maurits, Steeno, Omer. he last months of Andreas Vesalius. Part I - From Monzon (Aragon) to Jerusalem. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2010, vol. 16, nr. 2, pp. 100-106.

Biesbrouck, Maurits, Steeno, Omer. The last months of Andreas Vesalius. Part II - From Jerusalem to Zakynthos (Zante). Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2011, vol. 17, nr. 1, pp. 30-34.

Biesbrouck, Maurits, Steeno, Omer. Leuven: Birthplace of Modern Skeletology, thanks to Andreas Vesalius, with the Help of Gemma Frisius, his Friend and Fellow-physician. Acta Chirurgica Belgica. 2012, vol. 112, pp. 89-105.

Biesbrouck, Maurits, Steeno, Omer. [Vesalius’s] Skeletteertechniek. In: Van Hee, Robrecht (ed.). Cahiers Geschiedenis van de Geneeskunde en Gezondheidszorg. Nr. 4. Kunst van Vesalius. Antwerpen – Apeldoorn, Garant. 2014, pp. 121-145. Engelse vertaling: [Vesalius’s] Technique of mounting a skeleton. In: Van Hee, Robrecht (ed.). Art of Vesalius. Antwerp – Apeldoorn, Garant. 2014, pp. 113-136.

Biesbrouck, Maurits, Steeno, Omer. ‘Andreas Vesalius’ Corpses – Kadaveri Andrije Vezala’. Acta medico-historica Adriatica. 2014, vol. 12, nr. 1, pp. 9-26.

Bionda, Simone. Robortello, Vettori, Filippo del Migliore e la Poetica volgare di Bernardo Segni. In: Robortello, Francesco. Réception des Anciens et construction de la modernité. Rennes: Presses universitaires de Rennes, 2016, pp. 55-64.

Blancardus, Stephanus. Lexicon Medicum tripertitum renovatum. Lipsiae: sumtibus Eng. Beni. Schwicherti, 1777, vol. I.

Boeynaems, Piet. De brief van Vesalius aan Johannes Gast (1546). Scientiarum Historia. 1964, vol. 6, pp. 164-168.

Bramanti, Vanni. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). Roma - Manziana (Roma): Vecchiarelli editore, 2012.

Calonaci, Stefano. Ricasoli, Giovan Battista. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI) [online]. 2016, vol. 87. Beschikbaar via:
<
https://www.treccani.it/catalogo/catalogo_prodotti/grandi_opere/biografia_nazionale/dizionario_biografico_degli_italiani.html>

Carlino, Andreas. Les fondements humanistes de la médecine. In: Carlino, A., Wenger, A. Littérature et médecine. Approches et perspectives (XVI-e-XIXe siècles). Genève: Droz, 2007.

Carlino, Andrea. Medical Humanism. Rhetoric, and Anatomy at Padua, circa 1540. In: Pender, Stephen, Struever, Nancy S. Rhetoric and Medicine in Early Modern Europe. London, New York: Routledge, 2016, pp. 111-128.

Ciliberto, Michele. I rapporti tra Vesalio e Varchi alla luce di documenti inediti. Episteme. 1972, vol. 6: pp. 30-39.

Ciranni, Rosalba. Andrea Vesalio nello Studio Pisano di Cosimo I de’ Medici. Athenet, la rivista dell’Università di Pisa. 2009, vol. 29, pp. 4-8.

Ciranni, Rosalba. Andrea Vesalio a Pisa. Medicina nei Secoli - Giornale di storia della medicina. 2010, vol. 22, nr. 1-3, pp. 143-161.

Clemen, O. Janus Cornarius. Neues Archiv für Sachsische Geschichte und Altertumskunde. 1912, vol. 33, pp. 36-37.

Copolla, Edward D. The discovery of the pulmonary circulation: a new approach. Bulletin of the History of Medicine. 1957, vol. 31, nr. 1, pp. 44-77.

Corsini, Andrea. Andrea Vesalio nello studio di Pisa. Volume pubblicato nel XXX anno di Direzione sanitaria del Prof. D. Barduzzi delle RR. Terme di S. Giuliano 1915. Siena, S.: Bernardino, 1915, 21 p.

Corsini, Andrea. Nuovi documenti riguardanti Andrea Vesalio e Realdo Colombo nello Studio Pisano. Rivista di Storia Critica delle Scienze Mediche e Naturale. 1918, vol. 9, nr. 5-6, pp. 507-512.

Craveri, P. Marco Antonio, Bellarmati. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 1965, vol. 7.

Crusius, Martin. Graecae et Lotinae Lingae, cum oratorio. Acad. Tybing. Annalium Suevicorum. Frankfurt, 1596. Duitse vertaling: Schwabische Chronick. Frankfurt, 1733.

Cushing, Harvey. A biobibliography of Andreas Vesalius, New York: Schuman’s, 1943; Second edition: Hamden, London, Archon books, 1962.

De Baets, P. Bruhesius te Brugge (1548-1550). De Biekorf. 2003, vol. 103, pp. 37-43.

De Feyfer, F. M. G. Een portret van Andreas Vesalius. Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde. 1932, vol. 76, nr. 1, pp. 60-73.

Del Guerra, G. A proposito della località ove Andrea Vesalio tenne in Pisa la sua lezione di Anatomia’ Bolletino Instituto storico Arte Sanitaria. Rassegna di Clinica Terapia e Scienze Affini. 1931, vol. 30, pp. 262-263.

Del Guerra, G. Le giornate pisane di Andrea Vesalio. Scientia veterum. 1954, vol. 2, nr. 5-6, pp. 7-8.

Del Puppo, Dario. Benedetto Varchi (1502-1565). Vesalio mio - A Sonnet to Andreas Vesalius. In: Ratzan, Richard M. (ed.). Imagining Vesalius. An Ekphrastic, Scholarly and Literary Celebration of the 1543 ’De Humani Corporis Fabrica’ of Andreas Vesalius. San Francisco (CA): University of California Medical Humanities Press, 2020.

De Messerman, J. Notice sur Corneille van Baersdorp, Bruges, 1844.

Devlieger, Lionel. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur [online]. Academiejaar 2004-2005, Universiteit Gent, 2005. Beschikbaar via:
<
http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/000/914/621/RUG01000914621_2010_0001_AC.pdf>

Dooley, Brendan. Science and the Marketplace in Early Modern Italy, Boston, Oxford: Lexington Books, 2001.

Eloy, N. F. J. Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne. Mons: H. Hoyois, tome II, 1778.

Encyclopedia.com. Fracastoro, Girolamo. Complete Dictionary of Scientific Biography [online]. Beschikbaar via: <https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/girolamo-fracastoro>

Eriksson, Ruben. Matthaeus Curtius. Andreas Vesalius’ first public anatomy at Bologna, 1540. An eyewitness report by Baldasar Heseler medicinae scolaris together with his notes on Matthaeus Curtius’ lectures on Anatomia Mundini. Edited, with an introduction, translation into English and notes. Uppsala, Stockholm: Almqvist & Wiksells boktryckeri AB, 1959, (Lychnos-Bibliotek 18) (Inaugural dissertation for the degree of doctor of philosophy by Ruben Eriksson on May 9th 1959). For an Index nominum see: <www.andreasvesalius.be>

Estienne, Robert. Dictionarium latinogallicum, Paris, 1543.

Fabronius, Angelus. Historiae Academiae Pisanae. Pisa, vol. I - II, 1791 en 1792.

Facciolatus, Jacobus. Fasti Gymnasii Patavini. Patavii: apud Joannem Manfrè, 1757.

Fedeli, Carlo. Documenti e pagine di storia universitaria 1427-1800. Annali delle università toscane. 1913, vol. 32, pp. 53-56.

Fiorini, Vittorio. Gli anni giovanili di Benedetto Varchi. Da Dante al Manzoni. Pavia, 1923, pp. 15-83.

Fragnito, Gigliola. Riccio, Pierfrancesco. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2016, vol. 87, 2016.

Frölich, H. Maggi, Bartolomeo. In: Hirsch, August. Biographisches Lexikon der hervorragenden Aerzte aller Zeiten und Völker. Vierter Band, Wien, Leipzig: Urban & Schwarzenberg, 1886.

Fuchsius, Leonhardus. De Historia Stirpium Commentarii Insignes. Bazel: Vitus Rudolph Speckle, in officina Isingriniana, 1542.

Fuchsius, Leonhartus. Methodus seu ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam, ad Hippocratis & Galeni scripta recte intelligenda mire utilis, tot nunc in locis aucta, et emendata, ut quasi de novo, postremum tamen edita esse videatur, ... Parisiis: apud Iacobum Dupuys, sub insigni Samaritanae, in vico D. Ioannis Lateranensis, 1550.

Gachard. Trois années de I’histoire de Charles- Quint (1543-1546), d’après les dépêches de l’ambassadeur vénitien Bernardo Navagero. Bulletins de l’Académie royale. Bruxelles, 1865.

Garrison, Daniel H., Hast, Malcolm H. Andreas Vesalius De Humani Corporis Fabrica Libri Septem - The Fabric of the Human Body, An Annotated Translation of the 1543 and 1555 Edition. Karger, Basel, 2014, vol. 1.

Grendler, Paul F. The Universities of the Italian Renaissance. Baltimore – London: Johns Hopkins University Press, 2002.

Giannini, M.C. Medici, Giovanni Giacomo (detto il Medighino). Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2009, vol. 73.

Ghilini, Girolamo. Teatro d’huomini letterati. Venetia: per li Guerigli, 1647, vol. secondo, pp. 195-196.

Giraldi, Maria Teresa, Signori, Lucia, Daniele Barbaro Letterato e il Della eloquenza’. Aevum. 1997, vol. 71, pp. 651-690.

Gysel, Carlos. Rondom Vesalius’ brief aan Rolandus. Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde. 1967, pp. 63-68; 136-147.

Hizler, Georg. Oratio de Vita et Morte clarissimi viri, medici et philisophi praestantissimi, D. Leonharti Fuchsij, artis medendi in Academia Tubingensi Professoris eximij. Tübingen, 1566.

Instituto Centrale per il Catalogo Unico. Cataloghi e collezioni digitali delle biblioteche Italiane. Beschikbaar in: <www.internetculturale.it>

Indestege, Luc. Vesalius’ lof in een gedicht van een tijdgenoot. Scientiarum Historia, 1964, vol. 6, pp. 178-184.

Instituto Valencia de Don Juan (IVDJ), Madrid, manuscript ‘Roolle des seigneurs, gentilzhommes, officiers &c. 1543-1555’ 25-1-25.

Knecht, R. J. Éléonore d’Autriche (1498-1558). In: Michon, C. (dir.). Les conseillers de François Ier [online]. Rennes: Presses universitaires de Rennes, 2011, p. 401-414. [geraadpleegd op 05/11/2021]. Beschikbaar via: <https://books.openedition.org/pur/120045>

Kristeller, Paul Oskar. Iter Italicum. London: The Warburg Institute - Leiden, E.J. Brill, 1992, vol. VI.

Leroy, J. Les manuscrits grecs d’Italie. In: Gumbert, J. P., Gruys, A. (rédacteurs). Codicologica 2. Éléments pour une codicologie comparée. Leiden, 1978.

Litta, Pompeo. Martelli di Firenze. Famiglie celebri italiane. 1833, vol. 5.

Maggi, Bartholomeus. De vulnerum sclopetorum, et bombardarum curatione Tractatus. Bononiae: Bartholomeum Bonardum, 1552.

Manacorda, Guido. Benedetto Varchi, l’uomo, il poeta, il critico. Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa: Filosofia e Filologia. 1903, vol. 17, p. 1-161.

Margócsy, Dániel, Somos, Márk, Joffe, Stephen. The ‘Fabrica’ of Andreas Vesalius. A Worldwide Descriptive Census, Ownership, and Annotations of the 1543 and 1555 Editions. Medieval and Early Modern Philosophy and Science. Leiden, Boston: Brill, 2018, vol. 28.

Martelli, Nicolo. Il primo libro delle lettere di Nicolo Martelli, Firenze: a instanza dell’Auttore, 1546.

Martellozzo Forin. Elda. Acta Graduum Academicorum. Ab anno 1538 ad annum 1550. Padova: Editrice Antenore, Istituto per la storia dell’universita di Padova, 1971, vol. III-3.

Martinez Millán, José (ed.). La Corte de Carlos V., Madrid: Sociedad Estatal para la Conmemoración de los Centenarios de Felipe II y Carlos V, 2000, vol. 3: Los servidores de las casas reales, vol. 4: Lista por casas y cargos de los servidores de las casas reales.

Matringe, N. La banque en Renaissance: Les Salviati et la place de Lyon au milieu du XVIe siècle. Rennes: PUR, 2016.

Meschini, Franco Aurelio. Ghini, Luca. Dizionario Biografico degli Italiani. 2000, vol. 53, pp. 767-771.

Meyer, F. G., Trueblood, E. E., Heller J. L. The Great Herbal of Leonhart Fuchs. Stanford University Press, 1999, volume I, commentary.

Milanesi, Gaetano. La vita di Benedetto Varchi scritta da Gio. Battista Busini. Il Borghini, Giornale di filologia e di lettere italiane. 1864, anno secondo.

Monfort, Marie-Laure. Janus Cornarius et la redécouverte d’Hippocrate à la Renaissance. Turnhout: Brepols, 2017.

Morelli, J. Annali della tipografia fiorentina di Lorenzo Torrentino. Firenze: Niccolo Carli, 1811.

Natale, Gianfranco. I teatri anatomici dell’Universtà di Pisa. Nuova Rivista di Storia della Medicina. 2021, vol. 2, nr. 1, pp. 55-101.

Negri, Giulio. Istoria degli scrittori fiorentini. Ferrara, 1722.

Nutton, Vivian. Renaissance Medicine. London, New York: Routledge, 2022.

O’Malley, Charles D. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. Berkeley, Los Angeles: University of California Press, 1964.

Ongaro, Giuseppe. Due lettere inedite di Andrea Vesalio a Benedetto Varchi. Scritti in onore del prof.Pazzini. Roma, 1968, pp. 559-574.

Paillard, Charles. L’invasion allemande en 1544. Paris: Champion, 1884.

Papadopolus, Nicolaus Comnenus. Historia Gymnasii Patavini. Venetiis: Apud Sebastianum Coleti, 1726, Tomus I.

Périfano, A. Aspects d’une polémique médicale au XVIe siècle. In: Deramaix, M., Galland-Hallyn, P., Vagenheim, G., Vignes, J. Les Académies dans l’Europe humaniste: idéaux et pratiques. Genève: Droz, 2008.

Perilli, Lorenzo. Aldus Manutius’s Unfulfilled Dream: Galen’s Journey from Campo Sant’Agostin to Western Culture. In: Canalis, Rinaldo Fernando, Ciavolella, Massimo (eds.). Andreas Vesalius and the Fabrica in the Age of Printing. Turnhout: Brepols, 2018, pp. 47-81.

Pirotti, Umberto. Benedetto Varchi e la cultura del suo tempo. Firenze, 1971.

Porcacchi. di M. Vincentio Martelli alla duchesssa di Taggliacozzo in Napoli. Lettere di XIII huomini illustri. Venetië, 1565.

Puteus, Franciscus. Apologia in anatome pro Galeno contra Andream Vessalium Bruxellensem. Venetiis: apud Franciscum de Portonariis, de Tridino, 1562, ff. 116v-117r.

Rath, Gernot. Fuchs, Leonhart. Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 5, 1961.

Razzi, Silvano. Vita di Varchi. In: Varchi, B. Lezzioni di M. Benedetto Varchi Accademico Fiorentino lette di lui publicamente nell’ Accademia Fiorentina. Firenze, Giunti, 1590, pp. IX-XXIII (zonder nummering), hernomen in de Storia Fiorentina van 1721 (geen paginering).

Redo Munoz, Victoria, Vellisca Gutiérrez, Nelia Rosa. La Methodus seu ratio compendiaria de Leonhart Fuchs: génesis y evolución de un manuel de medicina del siglo XVI. Revista de Estudios Latinos (ReLat). 2017, vol. 17, pp. 89-111.

Richardson, William Frank, Carman, John Burd. Andreas Vesalius: on the fabric of the human body: A Translation of De Humani Corporis Fabrica Libri Septem. vol. I: Book I, The Bones and Cartilages. San Francisco: Norman Publishing, 1998.

Rilli, Jacopo. Filippo del Migliore. Notizie Letterarie, ed Istoriche intorno agli Uomini Illustri dell’Accademia Fiorentina. Firenze: Piero Matini, 1700, parte prima, pp. 40-43.

Rossetti, Lucia. L’Université de Padoue: aperçu historique. Les siècles d’or de la médecine. Padoue: XVe -XVIIIe siècles, Milano: Electa, 1989, pp. 13-18. In idem, ‘Hôpital de San Francesco Grande’, pp. 80-83.

Roth, Moritz. Andreas Vesalius Bruxellensis. Berlin: Georg Reimer, 1892.

Rozet, Albin, Lembey, J.-F. L’invasion de la France et le Siège de Saint-Dizier par Charles-Quint en 1544 d’après les dépêches italiennes de Francesco d’Este, de Hieronymo Feruffino, de Camillo Capilupo et de Bernardo Navager, 3 dln.: 1° L’invasion ... (pp. 1-204); 2° Depêches de Francisco d’Este ... (Franse vertaling pp. 205-508); 3° Depêches ... (Italiaanse teksten, pp. 509-743). Paris: Plon-Nourrit et Cie, 1910.

Salvini, Salvino. Fasti consolari dell’Accademia Fiorentina. Firenze, 1717.

Santarelli, Daniele. Navagero, Bernardo Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2013, vol 78.

Scapecchi, Piero. Recerche sulla Biblioteca di Varchi con una lista di volumi da lui posseduti. Benedetto Varchi 1503-1565, Atti del convegno (Firenze, 16-17 dicembre 2003) a cura di Vanni Bramanti. Istituto nazionale di studi sul rinascimento 32. Roma: Edizioni di storia e letteratura, 2007, pp. 309-318.

Siekiera, Anna. Benedetto Varchi (Firenze 1503-1565). Autografi dei letterati italiani. Il Cinquecento, I, a cura di M. Motolese, P. Procaccioli. E. Russo. Roma: Salerno editrice, 2009, pp. 337-357.

Slomp, Andrea. Epigrafi dedicate ad Andrea Vesalio (1514-1564). EpigraPisa [online]. 2012, 12p. [geraadpleegd op 31/03/2022]. Beschikbaar via: <https://docplayer.it/9510819-Andrea-slomp-epigrafi-dedicate-ad-andrea-vesalio-1514-1564-trascrizione-traduzione-storia-e-significato.html>

Soulier, David. The start of Andreas Vesalius’ career at the imperial court according to his letters to Benedetto Varchi (1543-1546). In: Van Hee, Robrecht (ed.). In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. Antwerp – Apeldoorn: Garant, 2020, pp. 37-52.

Steeno, Omer. Andreas Vesalius – The Life: Franciscus and Anna: Andreas Vesalius’ Brother and Sister in the Spotlight. Vesalius – Acta Internationalia Historiae Medicinae – Special Issue for the Vesalius Continuum commemorating the 500th Anniversary of Andreas Vesalius, Zakynthos, Greece, September 4th-8th 2014. 2014, vol. 20, p. 18.

Steeno, Omer, Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor. Antonius Succa: een nobele student van Andreas Vesalius. Tijdschrift voor Geneeskunde. 2013, vol. 69, nr. 14-15, pp. 734-739.

Steeno, Omer, Biesbrouck Maurits, Goddeeris, Theodoor. Matthaeus Terminus, Gisbertus Carbo en Antonius Succa, vriend-studenten rond Vesalius. Vlaamse Stam. 2014, vol. 50, nr. 3, pp. 266-277.

Steeno, Omer, Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor. Franciscus Vesalius, jongere broer van Andreas. A. Vesalius KULeuven Faculteit Geneeskunde - Permanente Vorming. 2014, vol. 26, pp. 43-55.

Steeno, Omer, Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor. Succa (Succha, Zucca, Zuccha, Zucha en Sucka), Antonius, geneesheer. Nationaal Biografisch Woordenboek. 2016, deel 22, pp. 1080-1082.

Steeno, Omer, Biesbrouck, Maurits, Goddeeris, Theodoor. Six previously unknown letters from Andreas Vesalius to Octavius Landus concerning the accident of the Spanish Prince Don Carlos in 1562. In: Van Hee, Robrecht (ed.). In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. Antwerp – Apeldoorn: Garant, 2020, pp. 53-92.

Taddei, Antonio. La località ove Andrea Vesalio tenne in Pisa la sua lezione di Anatomia. Bollettino dell’istituto storico italiano dell’arte sanitaria. 1931, vol. 30, pp. 166-170. Ook in La rassegna di clinica, terapia e scienze affini. 1931, pp. 166-170. Tevens in Atti VIII Congresso Internazionale di Storia della Medicina, Pisa: Stab. V. Lischi & Figli, 1931, pp. 310-315.

The Medici Archive Project. The Medici Archive Project [online]. 2024. Beschikbaar via: <medici.org>

Trévoux. Dictionnaire universel françois et latin. Paris, 1752, col. 1564.

Troncarelli, Cruciani. Campana, Francesco. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 1947, vol. 17.

Van Glabbeek, Francis, Biesbrouck, Maurits. Giovanni Battista Canani (1515-1579ns) and AndreasVesalius (1514-1564). In: Van Hee, Robrecht (ed.). In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. Antwerp – Apeldoorn: Garant, 2020, pp. 101-148.

Van Glabbeek, Francis, Biesbrouck, Maurits, Vons, Jacqueline. Myologie vóór Vesalius: de ‘Musculorum Humani Corporis Picturata dissectio’ van Giovanni Battista Canani (1515 - 1579 ns) met een Franse Vertaling en Bespreking door Jacqueline Vons. Antwerpen – Apeldoorn: Garant, 2022, in druk.

Van Wee, H. Anvers et les innovations de la technique financière aux XVIe-XVIIe siècles. Annales. Economies, sociétés, civilisations [online]. 1967, vol. 22, nr.°5, p. 1067-1089. Beschikbaar via: <www.persee.fr/doc/ahess_0395-2649_1967_num_22_5_421602>

Varchi, Benedetto. De Sonetti di M. Benedetto Varchi. Fiorenza: M. Lorenzo Torrentino, 1555, Parte Prima.

Varchi, Benedetto. Orazione Funerale di M. Benedetto Varchi. Fatta, e recitata da Lui pubblicamente nell’essequie di Michelangelo Buonarroti in Firenze, nella Chiesa di San Lorenzo. Firenze: appresso i Giunti, 1564.

Varchi, Benedetto. Storia Fiorentina. Colonia: Pietro Martello, 1721; voorafgegaan door de Vita di Messer Benedetto Varchi scritta dall’ abate don Silvano Razzi.

Varchi, Benedetto. Questione sull’Alchimia. codice inedito, Firenze: nella Stamperia Magheri, 1827.

Varchi, Benedetto. Sonetto CCXXXVIII. All’ eccellentissimo M. Andrea Vessalio. Opere di Benedetto Varchi. Trieste: Sezione letterario-artistica del Lloyd Austriaco, 1859, volume secondo.

Vesalius, Andreas. De humani corporis fabrica libri septem. Basileae: Johannes Oporinus, 1543.

Vesalius, Andreas. Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti. Basileae: Joannes Oporinus, 1546. Nederlandse vertaling door A. Asscher onder de leiding van H. Pinkhof in Andreae Vesalii Epistola de radicis Chynae decocto, Opuscula selecta Neerlandicorum de arte medica, Fasciculus tertius quem curatores miscellaneorum quae vocantur Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde collegerunt et ediderunt, Amstelodami: apud F. van Rossen, 1915. Engelse vertaling Garrison, Daniel H. Vesalius: The China Root Epistle. A New Translation and Critical Edition. Andreas Vesalius, edited and translated by Daniel H. Garrison, Northwestern University, with added illustrations from the 1543 and 1555 De humani corporis fabrica. New York: Cambridge University Press, 2015.

Veth, Jan. Een portret van Andreas Vesalius door Titiaan?. De Gids. 1923, vol. 87, pp. 478-486.

Vierordt, Hermann. Kleine medizin-geschichtliche Beitrage, II. Vesalius in Tubingen. Deutsche Medizinische Presse. 1916, p. 6-7.

Weber, Ernestus. Virorum clarorum saeculi XVI et XVII epistolae selectae e codicibus manuscriptis Gottingensibus. Lipsiae: in Aedibus B.G. Teubneri, 1894.

Weinmann, Johann Wilhelm. Taalryk register der plaat- ofte figuurbeschryvingen der bloemdragende gewassen. Amsterdam: Zacharias Romberg, 1748, vol. 1.

Wolf-Heidegger, Gerhard. Über Vesals Aufenthalt in Basel im Jahre 1547. Gesnerus. 1945, vol. 2, pp. 207-212.

Wolf-Heidegger, Gerhard. Documenta Vesaliana Basiliensia. In: Blaser, R., Buess, H. (eds.). Aktuelle Probleme aus der Geschichte der Medizin. Verhandlungen des XIX. Internationalen Kongresses für Geschichte der Medizin - Current Problems in History of Medicine. Proceedings of the XIXth International Congress for the History of Medicine, Basel, 7.-11. September 1964. Basel - New York: S. Karger, 1966, pp. 36-37.

Top of page

Appendix

Cinq lettres de Vésale à Varchi

[Traduction par David Soulier et Jacqueline Vons
Texte annoté par Jacqueline Vons]

Lettre I

Au très savant Benedetto Varchi, son ami qu’il aime comme son frère.

[139r] Salut. Bien que je me sois toujours émerveillé, très érudit Varchi, de ta disponibilité d’esprit et de ton exceptionnelle bienveillance à mon égard, et que je me sois estimé heureux pour cette raison principalement, je me réjouis bien davantage à présent, car je déduis de circonstances peu communes que ton zèle à me promouvoir n’est nullement diminué mais qu’il se renforce de jour en jour. Car aucun homme, si favorisé soit-il par les Lettres, ne penserait devoir négliger le fait d’être recommandé par tes soins et par ton exceptionnelle générosité au plus éminent modèle de toutes les vertus, au très illustre Duc de Florence, Côme ; ce dernier me juge donc digne d’enseigner dans cette université180 la plus illustre du monde entier, et il estime nécessaire, comme l’occasion se présente et que ma situation le permet, de me demander si j’accepte de partir pour Pise pour y réaliser une anatomie, comme autrefois à Bologne181. L’objet principal de ta lettre tend donc à ce que je fasse connaître au plus vite ma décision sur ce point. Pour faire court, je ne prétexterai ou plutôt n’incriminerai nullement la longueur et la difficulté non négligeables d’un voyage en cette saison, et j’écrirai encore moins que j’ai le moindre doute sur l’incroyable générosité de votre Duc, générosité tant vantée par toi ; mais j’arguerai surtout du fait que je devrai seulement rester un long temps ici pour une dissection. Puisque je présume que celle-ci sera la dernière de toutes celles que j’aurai jamais la chance de montrer, je dois la réaliser le mieux possible, avec soin et attention, et y consacrer plus de temps que d’habitude, outre le fait que nous devrons dissimuler ici les circonstances opportunes [qui ont permis d’obtenir] des cadavres182 ; je ne serais donc finalement auprès de vous qu’à l’époque [139v] du Carnaval. Mais l’anatomie requiert maintenant une étude plus assidue, en raison de mon départ à la cour de l’empereur d’ici quelques mois. En effet, quand je lui ai présenté mes travaux, l’empereur m’a seulement enrôlé comme son médecin [ordinaire]183, avec des appointements qu’on aurait commencé à me payer si je n’avais pas décidé d’être à Padoue au moins cet hiver, moins à cause des Vénitiens (qui m’ont versé mon salaire même quand je me suis absenté)184, que dans l’intérêt de mes études qui avaient été longtemps interrompues en raison de ma pratique anatomique ; et je n’avais fait guère de progrès dans la pratique de notre art. Aussi tu peux en déduire que c’est au préjudice de mes études que je pourrais entreprendre ce voyage auquel tu m’engages avec tant de zèle, malgré les avantages qu’il me procurerait. En effet, je suis tout à fait persuadé qu’en ce domaine surtout ton office ne me fera pas défaut, et je ne doute nullement que je pourrai compter sur la générosité du Duc pour les frais de voyage, avant de venir auprès de vous. Je pense donc que je ne dois rien proposer de sûr, car des savants de Ferrare par exemple viennent, par l’intermédiaire d’amis, de me proposer une superbe récompense, comme aussi des médecins véronais qui m’invitent à Vérone. Mais jusqu’à présent je n’ai rien confirmé à personne, et j’attendrai ta lettre en fonction des circonstances ; j’ajouterai seulement que je ferai tout pour mes amis, si du moins l’occasion m’en est donnée. Entretemps, prends soin de toi et conserve-moi ta considération et celle de tes amis. Il ne m’a été nullement désagréable que ce petit présent185 ait été offert en mon nom, et il me plaît beaucoup qu’il ait été accepté en cette circonstance. Aussi je t’adresse tous les remerciements possibles pour ce service, mais je te dois une reconnaissance encore plus grande pour nous aider à vendre mes livres, et pour te porter garant [140r] que cela se fasse assez rapidement, dans l’intérêt de ceux qui m’ont aidé financièrement en vue de cette publication somptueuse.

Encore une fois, prends soin de toi.
Padoue, le 11 décembre 1543
Ton ami très dévoué,
André Vésale.

Lettre II

Au très grand Benedetto Varchi, son honorable ami. À Florence.

[90r] Salut. Mon très aimable seigneur Varchi, Dominico Tatto est venu très obligeamment me saluer dès mon retour de Venise en me priant de lui communiquer les propos que je t’avais confirmés dans ma dernière lettre186. Aussi, comme je ne doute presque pas qu’elle ait été remise, je ne serai pas trop prolixe dans cette lettre aujourd’hui. J’avais écrit comment j’étais revenu ici sain et sauf et avec quel déplaisir les Vénitiens avaient supporté que, sans avoir obtenu la permission de mon départ, j’eusse réalisé une anatomie187 à Pise, précisément dans cette académie qui non seulement fait venir ses professeurs d’ailleurs188, mais qui détourne perfidement et avec des appointements sans doute très généreux ceux qu’ils désiraient attirer ici. Le résultat fut que les Vénitiens m’ont retiré trois mois de mon traitement, bien que j’aie mérité celui d’une année entière, et qu’ils ne veulent absolument pas me le compter si je songe à la cour de l’Empereur, et si je ne confirme pas que je resterai fixé à Padoue encore deux ans, en plus de la présente année. Ni les explications, ni les prières de mes amis n’ont été influentes pour obtenir mon congé189, et des Réformateurs du Studium190 ont fermement reproché à un certain nombre de nobles vénitiens de chercher à tout prix à me renvoyer loin d’eux. Bref, je ne pourrai être affranchi de « ces gens vivant sur l’eau avec lesquels on travaille ici et qui ont plus de vertu que la bétoine191 » par aucun moyen si ce n’est de m’en aller secrètement en perdant mes émoluments de cette année, et encore sans aucune certitude quant à l’issue, quand j’entends dire que les Vénitiens ont écrit à leur ambassadeur auprès de l’Empereur de me laisser auprès d’eux jusqu’à ce que je sois libéré de mon engagement, sur lequel ils ont une espèce de droit de propriété comme ils disent, engagement qu’ils ont, à leur guise, « farci » d’un certain nombre d’années192. J’ai joué cette comédie à Venise pendant plus de huit jours et j’ai été renvoyé de Pilate à Caïphe et de celui-ci à Hérode, avec les menaces que l’on profère habituellement. Ils se sont comportés à mon égard avec si peu de loyauté que je préfèrerais mener paître des porcs plutôt que [90v] m’attarder plus longtemps ici, qu’ils m’assurent de leur loyauté habituelle et de tout ce qu’on veut193 à condition que je reste, ou au contraire qu’ils me menacent des pires châtiments si je pars. Mais de toute façon, j’ai l’intention de m’éclipser d’ici le plus vite possible pour la cour, puisqu’il faut suivre soit la cour soit des études, je ne vois pas d’autre échappatoire. Dominico m’a indiqué je ne sais quoi à propos d’un cheval, je ne l’attends pas. Mais si tu obtiens quelque argent de sa part ou que la générosité du Duc me donne une compensation, tu enverras la somme à mon ami intime Antonio Succha194, qui vit chez Da Monte. Car je pense, ou plutôt je suis certain que je partirai d’ici plutôt que de devoir attendre ta lettre. La mort de Corti195 semble avoir apporté peu de tristesse aux Vénitiens, et il y en a même qui exultent ici. Je félicite Iachimo196, qui, comme je l’entends dire, a été nommé à la place de Corti. Si Fuchs vous agréait, je le rejoindrais en chemin, bien que j’aie décidé de le faire seulement si cela peut être fait sans perdre beaucoup de temps. Je l’encouragerai à partir et lui dirai que quatre cents couronnes lui seront offertes, ou plutôt je chercherai à savoir quelle est la disposition d’esprit de cet homme. En effet, comme à présent les Pisans vont avoir besoin d’un plus grand nombre de professeurs, on peut supposer que Fuchs ne serait certainement pas à mépriser. Quant à moi, si j’apprends quelque chose, je t’écrirai tout scrupuleusement depuis la cour. Je comprends que Fracastorius, qui se plaît avec son fils unique et qui n’a pas la pratique de l’enseignement en chaire, ne puisse être arraché à sa patrie, comme ses meilleurs amis me l’ont rapporté ici et à Venise. Lucas dit que rien ne lui tient autant à cœur que de se transporter à Pise, s’il était sérieusement convoqué. Notre ami Da Monte se querelle sans doute avec des savants et des étudiants, et s’étant adonné aux armes plus qu’aux études en cette occasion, il a solennellement affirmé que pour aucune raison il ne ferait de lecture l’année prochaine197. Les Vénitiens voudraient faire venir un certain Piémontais Carolus en remplacement d’Alexander, ou du moins quelques-uns les pressent de le faire. [91r] Je le signale pour que vous puissiez le soustraire aux Vénitiens si cela était de votre intérêt, car je ne peux pas être bien disposé à leur égard plus longtemps, puisqu’ils ont si mal supporté qu’en raison de ma pauvreté, j’aie voulu répondre à la si grande générosité du Duc qu’on ne loue jamais assez. Ces derniers jours, j’ai confié à Dominico une Epitome en allemand, mais j’ignore s’il l’a transmise. En vérité, avec mes bagatelles et mon bavardage, je détourne trop ton esprit de tes si sérieuses occupations et réflexions. C’est pourquoi je vais mettre fin à ma lettre en te priant, de toutes les manières possibles, de faire que Campana me garde dans ses bonnes grâces et qu’il soit persuadé que je suis son plus dévoué serviteur. Tu salueras de ma part mes autres amis. Je viens de voir les commentaires de Daniel Barbaro sur la Rhétorique d’Aristote, et je pense qu’ils ont été offerts au seigneur Vittorio198 ; dans le cas contraire, j’y aurais veillé.

Porte-toi bien.

Padoue, 26 mars 1544.
Ton bien dévoué ami,
André Vésale.

Lettre III

Au très savant Benedetto Varchi, son ami qu’il aime comme son très cher frère. À Florence.

[95r] Salut. Très érudit Varchi, je me suis enfin transporté de Padoue à la cour de l’Empereur199, mais chez l’illustrissime prince de Ferrare [j’ai reçu] une somme d’argent comme viatique pour avoir rempli mon office de médecin. En chemin, j’ai fait un détour par Tübingen et j’ai rencontré Fuchs, avec lequel j’ai discuté de la proposition d’aller en Italie ; et autant que je l’ai pu, je l’ai encouragé à se déplacer à Pise, si bien qu’il serait très favorablement disposé à partir, si huit enfants ainsi qu’une épouse ne retenaient cet homme dont la fortune est loin d’être splendide. Il a promis de m’écrire très prochainement sa décision. C’est un homme très scrupuleux, instruit, et qui s’acquitte à merveille de la charge de professeur. Fais-en sorte, je te prie, de prendre soin, auprès du mécène des études, Francesco Campana, de me faire savoir quels émoluments je pourrais lui promettre. Je ne lui dirai certes pas que cela lui est offert, mais que, s’il se résout à partir, mes amis peuvent faire en sorte qu’il reçoive tant. L’Allemagne souffre d’une très grande pénurie de bons médecins, et tous ne visent qu’à se consacrer le plus rapidement possible aux travaux de notre art sans tenir compte de l’âge, sauf pour certains maîtres200, médecins de l’Empereur, qui ont suffisamment persuadé sa Majesté de prendre en compte le fait d’être âgé, aussi les engagements pris pour moi ne sont pas bien respectés. Parce que pendant mon absence on a fait venir ici de Flandres un médecin âgé [Cornelis van Baersdorp], alors que le médecin de l’Empereur et l’Empereur lui-même étaient souffrants, il me faudra donc vivre des simples appointements des médecins impériaux201, jusqu’à ce que le deuxième [médecin personnel202] parte ou décède et que je sois entièrement affecté à la chambre de l’Empereur. Et le résultat de l’âge (puisque c’est lui qui est requis) [95v] est que je préfèrerais beaucoup plus rejoindre une université203 et des loisirs studieux que cette cour dont tu connais aussi bien que moi le mépris des Lettres ! À tel point que je ne serais pas loin de revenir à la résolution que nous adoptions au moment où nous dressions des plans pour que je sois à Pise, qui étaient de me déplacer de Venise à la cour ici et d’être ainsi affranchi des Vénitiens. Et si votre Duc agréait ma déférence, il pourrait me demander à l’Empereur ou Granvelle eu égard à mon âge, en raison duquel je ne pourrais pas encore être utile à l’Empereur. C’est pourquoi, si mon activité pouvait convenir en quoi que ce soit et que des appointements généreux me soient offerts, je pourrais facilement me déplacer à Pise. Et Granvelle me soutiendrait sans peine dans cette affaire, puisqu’il honore et révère le Duc tout particulièrement : avant-hier, alors que je déjeunais chez lui, Marchio de Marciana, qui était revenu d’Italie, racontait combien le Duc était dévoué à Granvelle, et ce prince était tellement mis en valeur par ces gens que j’ai pensé qu’on ne pouvait mieux juger de quelqu’un. Je t’écris cela, mon cher Varchi, pour que tu veuilles bien chercher à savoir discrètement pour moi, qui suis, je le sais, ton très cher ami, quels appointements je pourrais obtenir à Pise, en tenant compte de ceux qui sont maintenant versés là-bas. En vérité, quelles démarches tu pourrais faire ici avec Campana, il n’y a pas lieu que je l’écrive, pourvu que tu veuilles bien m’être agréable dans cette affaire, à savoir que tu fasses le plus vite possible ce que je souhaite le plus. Entretemps, prends soin de toi [96r] et recommande-moi respectueusement au seigneur Campana. Si je ne craignais pas d’être importun à un aussi grand homme, je discuterais avec lui de cette affaire que je te demande instamment de traiter. Salue également de ma part le seigneur Luca Carolus et tous nos autres amis communs.

Spire, 20 mai 1544.
André Vésale,
Qui s’en remet entièrement à ta bienveillance.

Lettre IV

Au très illustre et très érudit Benedetto Varchi, son ami qu’il aime comme son très cher frère. À Florence.

[137r] Salut à toi. J’ai reçu presque en même temps (quoique bien plus tard que tu ne penses) deux lettres sur le même sujet qui, outre l’empressement du très grand Duc et de Campana, incomparable mécène des études, à mon égard, me montrent clairement, très érudit Varchi, la confiance de longue date grâce à laquelle, en raison de ton exceptionnelle amitié envers moi, je suis appelé à la très illustre Université204 de Pise. En effet, j’en atteste les dieux, je ne peux me persuader que d’une chose, à savoir que tu as seulement en vue mes intérêts et ma considération dans cette affaire, et cela principalement depuis mon arrivée à la cour, lorsque j’avais imploré tes services tantôt par lettre, tantôt par la faveur de Philippo del Migliore205 . Car j’étais manifestement accueilli par l’Empereur autrement que je ne l’avais espéré, et, parce que je n’avais aucune pratique de l’art [médical], j’étais exposé à la risée de médecins tout à fait incompétents et ayant perdu la raison sous l’effet de l’âge ; aussi, crois-moi, aucune situation, si bas en fût le salaire, n’aurait alors pu m’être offerte que je ne l’eusse embrassée plus volontiers que celle qui était alors la mienne. Mais à présent – soit que l’Empereur m’ait envoyé de son camp vers les villes voisines pour soigner des grands, soit qu’il m’ait laissé avec eux en France une fois la paix conclue –, je n’ai donné à personne de faux espoirs ; par exemple, je ne me suis pas trompé en affirmant dans le camp [de l’empereur] que le prince d’Orange (à qui tous les autres promettaient le salut) ne survivrait pas le lendemain206 ; aussi le visage de l’Empereur semble devenir plus caressant de jour en jour, et il reconnaît que je réponds plus aux éloges des autres et surtout aux vôtres (dont je me glorifie) [137v] qu’aux calomnies de ses médecins. Et d’ailleurs, je m’estime suffisamment pour penser que je ne dois pas m’incliner devant des médecins âgés et déjà presque usés dans les travaux de notre art ni laisser passer l’occasion d’être un jour nommé à leur place, en percevant seulement les appointements des médecins des appartements de l’Empereur, moins importants que le salaire gagné aujourd’hui en soignant des malades207. À cela s’ajoute ma pieuse affection envers mes parents : si je veux leur complaire, je ne me retirerai pas furtivement de la cour de notre prince ; donc, comme un exilé, je prendrai gîte là-bas, loin de mon sol natal, car [si je ne le fais pas] mes détracteurs diraient que j’ai été renvoyé comme trop indigne de donner mes soins à l’Empereur en raison de mon inexpérience. Certes, je sais très bien l’honneur, les facilités, le bénéfice et le loisir que m’apporterait une vie parmi les savants, en revenant aux études dans l’académie208, mais je sais surtout que c’est grâce à toi principalement que j’ai rencontré dans ta ville des patrons, auxquels je te demande assidûment de faire en sorte qu’ils me gardent toujours dans leur clientèle ! Que tu t’y appliques avec zèle, je le déduis du fait que je remarque que mes intérêts leur tiennent à cœur chaque jour de plus en plus. Je n’ai eu de Fuchs aucune lettre depuis notre départ de Spire, et aucune occasion ne s’est présentée entretemps pour lui écrire, mais lorsque j’en aurai la possibilité, je l’exhorterai à embrasser une si haute condition, car c’est un homme digne d’une si grande université, à mon avis. Je ne vais pas dresser ici, mon si aimable Varchi, la liste de ceux à qui je voudrais que tu me recommandes, car tu sais parfaitement [138r] combien nombreux sont ceux de ta ville à qui je suis redevable jusqu’à mon dernier souffle, pour tant de bienfaits qui me furent accordés, principalement lorsque je fus accueilli avec tant de générosité et de magnificence dans ce giron de toute l’Italie que tu rappelles dans tes lettres si érudites. Pour que je m’en souvienne plus souvent, fais en sorte de m’écrire de temps à autre dans votre langue vernaculaire, de peur que je ne l’oublie complètement. Entretemps, porte-toi bien et continue à m’aimer.

Bruxelles, depuis ma maison natale, le 26 novembre 1544209.
Bien à toi par la pensée,
André Vésale.

Lettre V

Au très érudit Benedetto Varchi, son ami qu’il aime comme son très cher frère. À Florence.

[135r] Salut. Très cher et très érudit Varchi, pendant les trois mois où je fus absent de la cour, avec l’ambassadeur de Venise, Navagero, atteint d’une grave maladie210, un énorme tas de lettres s’est accumulé pour moi, parmi lesquelles j’ai trouvé la tienne, qui m’était personnellement adressée, ainsi que des lettres de libraires211 qui traitent avec moi peu loyalement, surtout à cause du fait qu’ils imaginent que j’aie eu de l’argent à titre de prêt. Alors que je quittais Pise, j’ai reçu d’eux la somme correspondant à ce qui avait été payé par les créanciers, en proportion du nombre de livres vendus au détail, payés à huit pour cent, comme nous disons, pour le travail effectué212. Ensuite, l’un d’eux m’a remis un billet dans lequel il déclarait qu’il avait encore chez lui cinq livres [de la Fabrica] et quinze résumés [Epitome], tout le ternion marqué Mm manquant dans un seul exemplaire, comme le ri dans le ternion r et le Hhj dans le ternion Hh213. C’est ce que je lis sur le billet écrit pour moi et laissé chez lui en guise de mémoire. Mais j’ai remis son billet à Lorenzo Torentino214, car il était souvent en affaires avec ce libraire de Pise. C’est à lui qu’il faudrait lui demander cette sédule215. Par ailleurs, six exemplaires de mes livres [de la Fabrica] et onze résumés [Epitome] ont été laissés chez toi, mon cher Varchi, comme l’indique mon billet écrit à Pise. Entretemps, tu as écrit que deux exemplaires avaient été vendus à Florence et le reste envoyé à Pise, de sorte que cette somme s’accroîtrait de quelques couronnes, si du moins tous les exemplaires ont été vendus, comme tu l’écris. Mais ce qui manque dans un seul exemplaire peut facilement être restauré depuis Bâle sans dépens216. Voici le sujet principal de cette lettre. [135v] Mais tu te plains dès le début de ce que ta lettre soit restée sans réponse. Dieu m’en soit témoin, je n’en ai reçu aucune autre depuis celle en latin dans laquelle tu nous invitais Fuchs et moi à nous rendre à Pise. Et entretemps combien de lettres as-tu reçues de moi ! Surtout quand on examinait l’affaire de Fuchs à Worms l’an dernier217. Les Vénitiens se sont efforcés de l’appeler à Padoue avec un appointement de huit cents florins rhénans218, mais il est tellement pusillanime qu’il ne quittera pas aisément sa ville de Tübingen. S’il avait la disposition d’esprit de Cornarius219, qui vient de nous donner Hippocrate en latin, il embrasserait avec empressement une situation honorable. C’est pourquoi, si Cornarius vous agréait, il serait plus facile de le pousser à partir en Italie. Quant à moi, je ne vous dirai rien à mon sujet, puisque vous avez reçu quelqu’un [Realdo Colombo] sur une chaire où vous auriez préféré de beaucoup que je fusse, si Granvelle ou l’Empereur m’avaient permis de revenir aux études. Ici, ma situation est liée à beaucoup de travail ; je dois admettre que c’est la pratique de notre art qui me procure des ressources suffisantes ; car avec mes appointements pour chacune des deux années depuis lesquelles je suis à la cour, j’ai touché à peine huit cents couronnes220. Aussi ma disposition d’esprit doit être entretenue par l’espérance et je dois estimer que rien de plus honorable ne peut m’arriver que d’être au service de mon prince. Bien qu’il ne manque pas de raisons pour devoir préférer à cette vie celle que nous vivons dans les académies, celle-là eût été liée à un avantage tel que l’on pourrait facilement supporter cette bassesse de condition, et aurait présenté de quoi tempérer en partie les espérances que nous concevons dans les cours. En fait, je ne sais ce qui aurait pu m’arriver de plus avantageux jusqu’à présent [136r] que ce départ pour la cour. En effet, maintenant j’ai été obligé de ne ’suer’ que sur la pratique de l’art [médical], car tu sais combien dans les académies, nous ne pratiquons presque jamais cet art, en restant attachés aux livres. Si je n’avais pas été ainsi contraint par un grand nombre de malades, je n’aurais peut-être jamais exercé mon art sans interruption et exclusivement, parce qu’il n’y avait qu’une seule possibilité en tout, et j’ai appris par expérience que je n’étais pas sans réussir dans ce domaine. Fassent les dieux que je ne puisse jamais endurer d’accusations fausses d’autrui ! Voilà à peu près, mon très distingué Varchi, la réponse que tu demandais à ta lettre. Maintenant il te reste à me recommander avec la plus grande obligeance possible, au seigneur Campana et à l’évêque de Cortone dont je ne doute pas de l’amitié à mon égard : l’un en raison de son exceptionnelle bienveillance envers moi, sans que j’y aie aucun mérite, l’autre à cause de l’empressement respectueux que je lui ai témoigné plus d’une fois avec grand soin, outre le fait que j’ai toujours eu de nombreuses preuves de son affection pour moi. Tu salueras de ma part tous mes autres amis, et tu te persuaderas qu’il ne peut rien m’arriver de plus cher que l’occasion de montrer mes sentiments à ton égard. Entretemps, porte-toi bien.

Ratisbonne, 11 mai 1546.
Bien à toi par la pensée,
André Vésale.

Top of page

Notes

1 Biesbrouck. Brieven door, aan en over Vesalius in hoofdstukken XI – XVI. 2022; Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. brieven over de ziekte van Don Carlos. 2020, p. 53-92.

2 Ongaro. Scritti in onore del prof. Pazzini. 1968, p. 559-574.

3 Ciliberto. Episteme. 1972, p. 30-39.

4 Instituto Centrale per il Catalogo Unico. Cataloghi e collezioni digitali delle biblioteche Italiane, vol. 2, nrs 116, 117, 118.

5 Kristeller. Iter Italicum. 1992, p. 397.

6 Soulier. In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. 2020.

7 Afkortingen: zie hoger.

8 Corsini. Volume pubblicato nel XXX anno di Direzione sanitaria del Prof. D. Barduzzi delle RR. Terme di S. Giuliano 1915. 1915 en Rivista di Storia Critica delle Scienze Mediche e Naturale. 1918.

9 Andreoni. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2020: biografie; Pirotti. Benedetto Varchi e la cultura del suo tempo. 1971; Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur. 2005.

10 Varchi. Storia Fiorentina. 1721, voorafgegaan van Vita di Messer Benedetto Varchi scritta dall' abate don Silvano Razzi.

11 Varchi. Orazione Funerale di M. Benedetto Varchi. Fatta, e recitata da Lui pubblicamente nell’essequie di Michelangelo Buonarroti in Firenze, nella Chiesa di San Lorenzo. 1564.

12 Manacorda. Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa: Filosofia e Filologia. 1903; Fiorini. Da Dante al Manzoni. 1923: Varchi's vroegere jaren; Pirotti. Benedetto Varchi e la cultura del suo tempo. 1971.

13 Razzi. Lezzioni di M. Benedetto Varchi Accademico Fiorentino lette di lui publicamente nell' Accademia Fiorentina. 1590: IX-XXIII (zonder nummering), hernomen in Storia Fiorentina 1721 (geen paginering) en in Arbib. Storia Fiorentina di Benedetto Varchi con aggiunte e correzioni tratte dagli autografi e corredata di note. 1838-1841, pp. 5-29. Twee anonieme biografieën, beknopt in: Aiazzi, Arbib. Lezioni sul Dante e Prose Varie di Benedetto Varchi. 1841: XV-XXVII, meer uitgebreide in Milanesi. Il Borghini, Giornale di filologia e di lettere italiane. 1864, pp. 347-361 en 414-431.

14 Volgens Arbib. Storia Fiorentina di Benedetto Varchi con aggiunte e correzioni tratte dagli autografi e corredata di note. 1838-1841, die de diverse foutieve datums bespreekt, is hij overleden op 18 december 1565, twee dagen na de plechtige ontvangst in Firenze voor het huwelijk van Johanna van Oostenrijk met Francesco de’ Medici, Cosimo’s zoon. Ook Aiazzi, Arbib. Lezioni sul Dante e Prose Varie di Benedetto Varchi. 1841: XXIX-XXX. Bij Milanesi. Il Borghini, Giornale di filologia e di lettere italiane. 1864: Busini vermeldt op zijn grafsteen: Qui è seppellito il corpo di Benedetto Varchi. Visse anni LX, mesi IIII e giorni XV. In werkelijkheid stierf Varchi aan een apoplexie op 18 december 1565, op de leeftijd van 62 jaar.

15 Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur. 2005: de brieven ff. 295-300.

16 Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, pp. 228-230, 235-237 en 249-251.

17 Eigen vertaling. Eerder vertaald door Indestege. Scientiarum Historia. 1964, pp. 178-184.

18 Varchi. De Sonetti di M. Benedetto Varchi. 1555, p. 121; Varchi. Opere di Benedetto Varchi. 1859, p. 867, Sonetto CCXXXVIII.

19 Del Puppo. Imagining Vesalius. An Ekphrastic, Scholarly and Literary Celebration of the 1543 'De Humani.Corporis Fabrica' of Andreas Vesalius. 2020, pp. 206-209.

20 Andreoni. La via della dottrina. Le lezioni accademiche di Benedetto Varchi. 2012, pp. 109, n. 74.

21 Scapecchi. Benedetto Varchi 1503-1565, Atti del convegno (Firenze, 16-17 dicembre 2003) a cura di Vanni Bramanti. 2007, pp. 309-318.

22 Margócsy, Somos, Joffe. Medieval and Early Modern Philosophy and Science. 2018.

23 de Feyfer. Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde. 1932, pp. 60-73; Veth. De Gids. 1923, pp. 478-486.

24 Ciliberto. Episteme. 1972, p. 38, n. 3, schrijft ‘anatom[e]’ en wijst erop dat het Ms. hier 'deels' verkeerd is : parzialmente corroto.

25 ‘utcumque’: Ciliberto. Idem. 1972, p. 38 en ook Soulier. In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. 2020, p. 43 lezen hier 'utrumque'.

26 Ciliberto. Idem. 1972, p. 39, n. 7 : is zonder twijfel 11 december van 1543.

27 Cosimo werd pas in 1569 groothertog van Toscane dankzij paus Pius V, zoals bijvoorbeeld blijkt op zijn munten, waarop hij als groothertog van Toscane in het Latijn vermeld staat als magnus dux Etruriae.

28 Barker. A Companion to Cosimo I de’ Medici. 2022, p. 568 en n. 200: de hertog was bij de eersten om zich Vesalius’ Fabrica en Epitome aan te schaffen. Reeds op 14 november 1543 was een van deze werken in zijn bezit. Brief van Marzio Marzi aan Riccio (ASF 1170): Cosimo en een niet geïdentificeerde kardinaal bekeken een anatomie (vermoedelijk de Fabrica) en de hertog vond het werk en de binding goed. Van een Epitome versneed de hertog de laatste twee bladen (met de parte organen) niet, maar maakte enkele filologische notities op een pagina (Barker, fig. 15.3, p. 571, exemplaar BNFC). Assonitis. The Grand Ducal Medici and their Archive (1537-1743). 2016, pp. 17-44, naast drie exemplaren van Vesalius’ Fabrica bezat de hertog ook twee exemplaren de Epistola Chynae (ASF Inventaris Cosimo’s bibliotheek).

29 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2018 (Andreas Vesalius in Bologna), pp. 123-139. Ciliberto verwijst voor de lijkschouwingen in Bologna naar Andrea Corsini. Volume pubblicato nel XXX anno di Direzione sanitaria del Prof. D. Barduzzi delle RR. Terme di S. Giuliano 1915. 1915, p. 8 en naar O’Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1564, p. 198.

30 Vesalius. Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti. 1546, p. 176: … utcunque sedulo post illorum editionem, et Geldricum bellum, a quo rursus in Italiam revertebar, publicam anatomen Patavii, et Pisis, et aliqua ex parte Bononiae agressus fuerim, quum illac Pisas profecturus, iter facerem. Et omittere non potui, quin amicorum hortatu, in anatome, quae inibi prae manibus erat, plerasque partes, negotio in multam noctem etiam deducto, dissecarem, Buccaferreo piae memoriae, et Albio (quibus ob singularem erga me candorem multum debeo) illuc, una cum tot qui aderant studiosis, me compellentibus. (… hoe nauwkeurig ik ze na hun publicatie ook [nakeek], en na de oorlog in Gelre, vanwaar ik naar Italië terugkeerde en publieke lijkschouwingen uitvoerde in Padua, Pisa en in zekere zin ook in Bologna, toen ik op het punt stond om van daaruit naar Pisa te vertrekken. Ik kon niet weerstaan aan het dringend verzoek van vrienden, Buccaferreo zaliger en Albius - aan wie ik allebei veel verplicht ben omwille van hun bijzondere trouwhartigheid - stonden erop dat ik dit zou doen, samen met de talrijke aanwezige studenten, om de meeste lichaamsdelen van de lijkschouwing waarmee zij daar bezig waren, tot in de late uurtjes te ontleden.)

31 Voor Maggi's correct geboortejaar zie Frölich. Biographisches Lexikon der hervorragenden Aerzte aller Zeiten und Völker. 1886, p. 94.

32 Bèttica-Giovannini. Giornale di batteriologia, virologia ed immunologia. 1965, pp. 405-468. Ook in Annali dell'ospedale Maria Vittoria di Torino. 1965, vol. 58, pp. 3-66, vooral pp. 26-27, met een uitgebreid deel van dal Pozzo's liber tertius en het verslag van Maggi's lezing. Ook Puteus. Apologia in anatome pro Galeno contra Andream Vessalium Bruxellensem. 1562, ff. 116v-117r.

33 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1564, pp. 198-199.

34 Maggi. De vulnerum sclopetorum, et bombardarum curatione Tractatus. 1552, f. 9v°.

35 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 135 en 440 n. 89; Roth. Andreas Vesalius Bruxellensis. 1892, p. 431.

36 Wolf-Heidegger. Gesnerus. 1945, pp. 207-212.

37 Wolf-Heidegger. Aktuelle Probleme aus der Geschichte der Medizin. Verhandlungen des XIX. Internationalen Kongresses für Geschichte der Medizin - Current Problems in History of Medicine. Proceedings of the XIXth International Congress for the History of Medicine, Basel, 7.-11. September 1964. 1966, pp. 36-37.

38 In het kort Vesalius' verplaatsingen met de keizer : Keizer Karel V was in Spiers van 26 juli tot 4 augustus 1543 en van 31 januari tot 9 juni 1544. Wanneer hij op 5 augustus 1543 uit Spiers vertrok heeft hij in Worms overnacht en is op 6 augustus vertrokken naar Oppenheim ; 7 augustus van Oppenheim naar Mainz, waar hij van 8 tot 11 augustus verbleef. Op 12 augustus scheepte hij in op de Rijn tot 15 augustus in Koblenz ; 16 augustus van Koblenz naar Andernach. In Worms was hij nog eens 24-25 januari 1544 en voor langere tijd van 17 tot 27 mei 1545 en 31 mei tot 6 augustus 1545.

Toen Vesalius in augustus 1543 vanuit Bazel naar KKV ging volgde hij in zijn voetspoor naar Spiers, Mainz, Koblenz, Bonn, Duren (Gelderse oorlog), Roermond, Venlo (verdrag), Diest, Leuven, Mons, Avesnes, Cateau-Cambrésis, Cambrai, Valenciennes en Brussel op 24 november 1543.

In 10 december 1543 was Vesalius al opnieuw in Italië. Hij vertrok nadien naar Spiers, Metz, Toul, (inval in Champagne), Nancy, Saint-Dizier (autopsie Prins van Oranje), Vitry, Chalons, Soissons, Crépy-en-Laonnais (vrede), Cateau-Cambrésis, Cambrai, Valenciennes, Mons, Brussel (1 oktober 1544).

Opnieuw op reis met de keizer in Brussel 7 april 1545, Mechelen, Antwerpen, Diest, Maastricht, Aken, Keulen, Bonn, Koblenz, Worms (17 mei-6 augustus 1545), Keulen, Maastricht, Leuven, in Brussel op 25 augustus 1545.

15 oktober 1545 Brussel, Mechelen, Gent, Brugge, Antwerpen, ’s Hertogenbos, Utrecht (Gulden Vlies), Nijmegen (10-14 februari 1546), waar de keizer hem achterlaat met Navagero. Zij komen weer samen in Regensburg waar de keizer was van 11 april tot 2 augustus 1546.

39 Vesalius was reeds in Ferrara op bezoek geweest bij Giovanni Battista Canani, waar zijn broer Franciscus ook was, van eind december 1542 tot begin 1543, vooraleer verder te reizen naar Bazel om daar bij Oporinus de druk van zijn Fabrica en Epitome te superviseren. O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 136.

40 Waar Vesalius het in zijn brief aan Rutgerus Giffeus had over het exemplaar van zijn Paraphrasis dat hij hem cadeau deed, gebruikte hij de term munusculum (cadeautje).

41 Andreoni. La via della dottrina. Le lezioni accademiche di Benedetto Varchi. 2012, p. 109.

42 Brief van 12 juli 1543 van Johannes Gast in Bazel aan Heinrich Bullinger: Mitto tibi Epitomen, brevi totum opus et ex omnibus selectum pulchris figuris missurus. Vale iterum. 12 iulii. D. Andreas Wesalius te salutat officiosissime.

43 Batzen (enkelv. batz) is de oorspronkelijke munt uit Bern, niet ver van Bazel. De kostprijs van een Epitome bedraagt 10 batzen, de Fabrica 4 fl. 4,5 batzen. Bij Oporinus kostten de Fabrica en Epitome samen 5 fl. 3 batzen. Tien batzen + 4 fl. 4,5 batzen = 5 fl. 3 batzen. De fl. wordt hier dus gerekend aan 11,5 batzen.

44 Brief van 2 augustus 1543 van Johannes Gast aan Heinrich Bullinger: … Opus anatomicum per Quirinum mitto, D. Vesalii, qui hac hora se itineri accingit. Spiram enim descendet ad Caesarem, si illic haeret, cui opus dedicavit. Vale. Erravi in proximis in pretio. Epitome X batz. opus IIII fl. & IIIII batz. Dominus D. Vesalius dixit ad me, ut tu des quantum voles, nec aliter se venditurum bibliopolis, quam hac praescripta pecunia, teque plurimum salutat. Epitomen Germanicam si voles, brevi etiam mittam, quae nondum est absoluta.

45 Brief van 2 juni 1544 van Johannes Oporinus aan Francisco de Enzinas: Tabellarius hic, qui alteras tuas attulit, duabus aut tribus horis post nos huc venit, per quem mitto Anatomiam cum Epitome Vesalii, quae ambo venduntur bibliopolis per florenis quique batzionibus tribus. Eam pecuniam tu, mi Francisce, meo nomine accipies. Francisco de Enzinas (1 November 1518? – 30 December 1552) of Francis Dryander was een Spaanse humanist en protestant. Geboren in Burgos in een handelaarsfamilie, studeerde hij in Leuven aan het Collegium Trilingue, samen met zijn broer Diego. In 1541 trok hij naar Parijs en op het einde van dat jaar naar Wittenberg, waar hij in het huis verbleef van Melanchthon. Daar voltooide hij zijn Spaanse vertaling van het Nieuwe Testament dat in Antwerpen gedrukt werd (Steven Mierdman, 1543). Hioerdoor kwam hij in de gevangenis terecht in Brussel (1545). Daarna schreef hij in Wittenberg zijn Mémoires. Hij stierf in Strasbourg aan de pest.

46 Biesbrouck. Editions of Vesalius Works and the Vesalian Letters. 2022: hoofdstukken XI en XIII.

47 Biesbrouck, Steeno. Vesalius - Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2010, pp. 100-106; Idem 2011, pp. 30-34; Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Acta Internationalia Historiae Medicinae. 2012, pp. 70-75.

48 Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur. 2005, ff. 295-300, vooral 297.

49 Weber. Virorum clarorum saeculi XVI et XVII epistolae selectae e codicibus manuscriptis Gottingensibus. 1894, pp. 1-3. … Sed spero Vuessalium nostrum, quia cum multis et magnis ingeniis, ut audio, conflictatus est, omnia iudicio expendisse et sua diligenter explicasse, atque eo magis id spero, quod vehementer velim nostra aetate homines existere, qui aliquid ad veterum inventa addere possint.

50 Dit is volgens Ciliberto in de Florentijnse stijl en moet zijn 1544 n.s. (p. 39, n. 1).

51 Transcriptie juni 2013. Ook in Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur. 2005, p. 297; Ciliberto. Episteme. 1972, p. 39, wijst erop dat het origineel van deze brief onvindbaar is in de Biblioteca Nazionale di Firenze, waar enkel deze kopie aanwezig is die hij voor zijn transcriptie gebruikte (p. 39, n. 2).

52 Het voorlaatste hoofdstuk in het eerste boek van zijn Fabrica 1543 handelt over de skeletbouw en op het einde daarin benadrukt Vesalius dat elke universiteit minstens over een skelet zou moeten beschikken. Biesbrouck, Steeno. Acta Chirurgica Belgica. 2012, pp. 89-105; Idem 2014, pp. 121-145; Idem Engelse vert. 2014, pp. 113-136.

53 Biesbrouck, Steeno. Acta medico-historica Adriatica. 2014 (Andreas Vesalius’ Corpses), pp. 9-26.

54 Vesalius. Epistola rationem modumque propinandi radicis Chynae decocti. 1546, pp. 140-141; Idem Engelse vert. door Garrison, Daniel H. Vesalius: The China Root Epistle. A New Translation and Critical Edition. Andreas Vesalius, edited and translated by Daniel H. Garrison, Northwestern University, with added illustrations from the 1543 and 1555 De humani corporis fabrica. 2015, pp. 167-170; Nederlandse vert. door Cornelius, Evert. Andreae Vesalii Epistola de radicis Chynae decocto, Opuscula selecta Neerlandicorum de arte medica, Fasciculus tertius quem curatores miscellaneorum quae vocantur Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde collegerunt et ediderunt. 1915, pp. 133-137.

55 Arrighi. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2008 : Marzio Marzi (1511-1574) was een natuurlijke zoon van Girolamo Marzi, priester en kanunnik. Oom van Marzio was Angelo Marzi (1477-1546), bisschop van Assisi, die tot de hoogste rangen van de kanselarij van de Medici was opgeklommen. De vader van Marzio anderzijds had op korte tijd, mede dankzij zijn broer, talrijke kerkelijke voordelen verworven. In 1737 verkreeg de familie Marzi het voorrecht om de naam van de Medici-familie aan haar eigen naam toe te voegen, als beloning voor hun diensten aan hertog Cosimo I. Marzio’s familierelaties en in het bijzonder de positie van zijn oom aan het hof brachten hem in dienst als secretaris van de Medici. In 1541 werd Marzio verkozen tot bisschop van Marsico. Maar in die tijd ging hij nooit naar zijn bisdom en bleef hij zijn functie als secretaris uitoefenen. Hij werd ingeschakeld voor de eerste anatomische les van Vesalius aan de universiteit van Pisa, net heropend, naar de wens van de hertog. Naast zijn werk als secretaris werd hij, dankzij zijn literaire interesses en zijn eruditie, ook actief binnen de Academia Fiorentina. Door het Concilie van Trente werd hij in 1558 verplicht binnen zijn bisdom te blijven en vanaf 1561 nam hij ook deel aan het Concilie.

56 Fragnito. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2016; Assonitis. The Grand Ducal Medici and their Archive (1537-1743). 2016, p. 18. Pierfrancesco Riccio (1501-1564) werd geboren in een bescheiden familie, maar in staat om hem een opleiding te geven als geestelijke en in dienst te treden van de Medici. Sinds 1525 was hij verantwoordelijk voor de opvoeding van de jonge Cosimo I en won het vertrouwen van zijn moeder Maria Salviati, weduwe sinds 1526. Volgens Riccio was Cosimo een onvermoeibaar student en ontwikkelde hij waardering voor kunst en architectuur. Riccio’s invloed was zo diepgaand dat hij werd beschouwd als Cosimo’s 'Aristoteles’ en ‘Nestor’, als zijn mentor en surrogaatvader. Eens de leerling hertog geworden was werd Riccio’s toewijding passend beloond. Hij werd een van de meest invloedrijke figuren aan het ontluikend hertogelijk hof en diende Cosimo als zijn rechterhand en als geheime secretaris en cultureel adviseur. In 1553 dwong ziekte hem zich definitief terug te trekken van het hof, waarna hij leefde van de opbrengsten van zijn kerkelijke voordelen, waaronder de lucratieve proosdij van Prato.

57 Francesco Campana (niet voor 1491-1546) was afkomstig uit een familie van niet adellijke afkomst, begaf zich naar Firenze waar hij in contact kwam met de Medici, hun bescherming kreeg en vanaf 1516 in dienst trad. Hij werd op korte tijd een invloedrijk figuur. In dienst van kardinaal Giulio de' Medici, bleef hij daar als kamerheer, zelfs na diens verkiezing tot paus in 1523. Hij genoot de gunst van Clemens VII, want die stuurde hem naar het Engelse hof met een delicate missie : de ontbinding van het huwelijk van Hendrik VIII met Catharina van Aragon. Daarna ging hij op bevel van de paus over in dienst van de Florentijnse Republiek: Clemens VII, die een politiek van berekende en voorzichtige interventie in de stadszaken voortzette, wilde aan de zijde van zijn neef Alessandro een vertrouwde en bekwame adviseur. Na de moord op Alessandro in 1537 werd hij bevestigd in de functie van eerste secretaris van de nieuwe prins Cosimo. Tijdens deze eerste moeilijke regeringsjaren bleek hij voor Cosimo onvervangbaar. In de laatste jaren van zijn leven had hij een minder zwaar gewicht in politieke aangelegenheden, ook door een verslechtering van zijn gezondheid. Hij genoot tal van beneficiën. Hij maakte deel uit van de Accademia Fiorentina. Hij speelde een beslissende rol in het revitaliseren en de reorganisatie van de Pisaanse Universiteit, die sinds 1494 was opgeheven ; aan deze taak wijdde hij zich in de jaren 1543-44 met grote ijver, waarbij hij zich bezighield met de zoekopdracht naar discipelen en illustere leraren. Troncarelli. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 1974, pp. 341-345; O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 451, n. 54, p. 452, n. 63.

58 De brief van 30 januari 1544 (lettere II in Corsini) van Vincenzo Riccobaldi aan Riccio is dezelfde brief waarover Brendan Dooley het heeft: Vincenzo Ridolfi aan Riccio van 30 januari 1544. Het gaat om een verschillende afzender: Riccobaldi en Ridolfi en bijgevolg om een attributieprobleem: een contemporaine hand op verso van deze brief identificeert de zender als Vincenzo Ridolfi ; de signatuur in de brief is afgekort, en kan gelezen worden als Ridolfi maar ook als Riccobaldi, wiens naam in potlood in een moderne hand verschijnt op verso boven Rodolfi’s naam. Andere documenten, van dezelfde hand en met dezelfde verkorte signatuur, worden verschillend toegeschreven aan Ridolfi of Riccobaldi.

59 Corsini heeft het over drie brieven: 22 jan. 1544 (I) ; 30 jan 1544 (II), idem in Brendan Dooley en 2 feb 1544 (III). Brendan Dooley heeft enkel brief 2 getranscribeerd. Hij heeft het dus niet over brief III, waar gesproken wordt over die jachtpartij.

60 De auteurs danken Christiaen De Paepe voor deze vertaling. Tevens Corsini. Volume pubblicato nel XXX anno di Direzione sanitaria del Prof. D. Barduzzi delle RR. Terme di S. Giuliano 1915. 1915, p. 19; Fedeli. Annali delle università toscane. 1913, pp. 53-56.

61 De drie originele brieven zijn te vinden in de Archivio di Stato di Firenze. Mediceo del Principato. Epistolario 1543-1545. Corsini. Idem. 1915, pp. 3 en 19; Engelse vertaling in O'Malley. Idem. 1964, p. 200; Transcriptie in Baron Fernandez. Andrés Vesalio: su vida y su obra. 1970, pp. 282-286.

62 Ciranni. Medicina nei Secoli - Giornale di storia della medicina. 2010, p. 148.

63 Het The Medici Archive Project vermeldt voor deze brief de datum van 2 februari. Maar Corsini (1915) moet die datum 'ii feb.' als een Arabisch cijfer (dus 11 feb.) beschouwd hebben, de M. A. P. blijkbaar als een Romeins cijfer. De vorige brief van Riccobaldi beëindigt hij ook met een Romeins cijfer xxx. Latere schrijvers hebben steeds de interpretatie van Corsini zonder commentaar overgenomen.

64 O'Malley. Idem. 1964, p. 202. De originele brief van Riccobaldi is ook te vinden via het Medici Archive Project.

65 Volledig in analogie hiermee deelt Cosimo I, een jaar later, aan zijn schoonvader Pedro de Toledo mee (in een brief van op 11 december 1545): La Duchessa [Eleonora di Toledo] et io con li figlioli [Maria, Francesco, Isabella, Giovanni, Lucrezia] stiamo bene et andian [andiamo] godendo insieme col Sig.r Don Luigi [Luis de Toledo] questa bella stantia di Pisa, che è un piacer a starci, si per lo Studio, il quale è floridissimo, como per le caccie commode et di piacere che ci si trovano, che non ci mancha altro che la presentia della Ecc.tia V. Dooley. Science and the Marketplace in Early Modern Italy. 2001, p. 68 en 82, n. 32.

66 Cirani. Athenet, la rivista dell’Università di Pisa. 2009, p. 4-8 (fragmenten); in Idem. 2010, pp. 143-161. O'Malley. Idem. 1964, pp. 198-203, verwijst naar Corsini (p. 200) en noemt hem Umile Riccibaldi, maar zijn correcte voornaam is vermoedelijk Vincenzo, terwijl 'Umile' louter een kwalificatief is, hier in de betekenis '(uw) nederige (dienaar)'. Ook Devlieger. Benedetto Varchi. On the Birth of Artefacts. Architecture, Alchemy and Power in Late-Renaissance Florence, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van Doctor in de Ingenieurs-wetenschappen: Architectuur. 2005, p. 279, n. 31, 32 en 33.

67 De auteurs danken Liesbeth Beelden voor haar Engelse vertaling.

68 Slomp. EpigraPisa. 2022, [2012].

69 O'Malley. Andreas Vesalius of Brussels 1514-1564. 1964, p. 200 en plaat 40.

70 Taddei. Bollettino dell'istituto storico italiano dell'arte sanitaria. 1931, vol. 30, pp. 166-170. Ook in Del Guerra. La rassegna di clinica, terapia e scienze affini. 1931, pp. 166-170. De drie vermelde plaatsen met de aankondiging voor Vesalius's dissecties zijn : 1° het palatio veteri dominio commissarii pisani; 2° aan la Sapienza zelf; 3° aan een kolom van een stadspoort, namelijk in columna porticorum in burgo de pisis ut dictus Jacobus bidellus retulit in dicta die. Taddei vond die gegevens zowel in Archivio della R. Universià di Pisa als in Archivio di Stato di Pisa.

71 Del Guerra. Idem. 1931, pp. 262-263; Idem. 1954, pp. 7-8.

72 Dat Palazzo del Governo lag aan de overkant van de Arno aan de Lungarno Galileo Galilei, in de via del Moro. Dit palazzo was vroeger het Palazzo della R. Prefettura, nog vroeger het Palazzo di Giustizia, poi residenza del Podestà, e, più tardi, dei commissari fiorentino. Del Guerra (1954) noemt dit ook het actuele vecchia Prefettura (Palazzo Pretorio). Taddei heeft volgens Del Guerra eigenlijk verkeerdelijk het “nieuwe” paleis of de tweede zetel van de commissarissen aangeduid als de plaats waar Vesalius zijn anatomie uitvoerde.

73 Ciranni. Idem. 2009, pp. 4-8; Idem. 2010, pp. 143-161.

74 Fabronius. Historiae Academiae Pisanae. 1791, caput VIII, pp. 66-67.

75 Natale. Nuova Rivista di Storia della Medicina. 2021, pp. 55-101, vooral 55-66, fig. 4 is het Palazzo Pretorio di Pisa.

76 Ciranni (2009, 2010) en Natale (2021) verwijzen beiden naar Corsini (1915, 1918) en Natale ook naar Taddei (1931), maar geen van beiden verwijst naar Del Guerra (1931, 1954) die er wel in slaagde de ware toedracht te ontrafelen.

77 Dit Palazzo della Carovana werd het hoofdkwartier van de Orde van de Ridders van Santo Stefano, dat nu sinds 1846 de hoofdzetel is van de Scuola Normale Superiore. De naam Carovano is afgeleid van de drie jaar noviciaat van de nieuwe adepten, waarin ze een training volgden in de omgang met wapens en deel uitmaakten van de karavanen (groepsnavigatie) op de Middellandse Zee in de strijd tegen de Turken.

78 Vesalius. Idem. 1546, pp. 173-175: ... ge zult dus begrijpen dat ik in Pisa de milt heb onderzocht bij Belloarmatus topadvokaat van Sienna, ... Daarna heb ik ook Prosperus Martellus (...) geautopsieerd, een patriciër uit Firenze : toen ik Firenze verliet en in het gezelschap van Franciscus Campana het huis van die edele voorbijkwam, werd ik door enkele heren gedwongen de doodsoorzaak te onderzoeken, terwijl enkele chirurgen reeds aan de zaak begonnen waren.

79 Marco Antonio Bellarmati (Siena rond 1500 - Pisa 1544) doctoreerde in utroque jure. In 1524 werd hij betrokken bij samenzweringen, werd gevangen gezet, vermeed een doodvonnis en werd uit Siena verbannen met confiscatie van zijn bezittingen. In 1530 kon hij naar Siena terugkeren en begon een nieuwe fase in zijn leven, met intense deelname aan de gebeurtenissen van het openbaar leven in de stad, verrijkt met erudiete en juridische studies. Zo ontstond zijn Istorie senesi (Sienese Historiën, waarvan alleen het eerste boek overblijft), voor het eerst gepubliceerd in 1839. In 1539 werd hij benoemd op de leerstoel burgerlijk recht aan het Studium Sienese, die hij tot 1541 bekleedde. In datzelfde jaar werd hij benoemd aan de nieuwe Universiteit van Macerata waar hij bleef tot 1544. Op verzoek van Cosimo I om in Pisa les te geven, stierf hij daar op 7 februari van datzelfde jaar. Craveri. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 1965, pp. 607-609; Fabroni. Historiae Academiae Pisanae. 1791, p. 281; Corsini. Idem. 1915, pp. 14-15, n. 2; O'Malley. Idem. 1964, pp. 451-542, n. 63.

De Martelli zijn een oude patriciërsfamilie van Firenze. Ugolino (+1391) werd een belangrijke politicus, was gonfaloniere en succesvol als koopman. Zijn zoon Niccolo (+1425) consolideerde die positie. Hij had tien zonen, waaronder Roberto (1408-na 1469), trouw aan Cosimo de' Medici, dankzij wie hij beloond werd met titel van paltsgraaf, verleend door de Byzantijnse keizer Johannes VIII Paleologus tijdens het Concilie van Firenze. Uit die tak van de paltsgraven was Prospero een achterkleinzoon. Partijganger van de vrijheid tegen de Medici, was hij een van de Florentijnse fuorusciti, die in 1537 bij de moord op hertog Alessandro trachtten de oude republiek gewapenderhand te herstellen, poging die mislukte, maar hij zou gevangen genomen zijn. Het vervolg is niet gekend ; hij stierf waarschijnlijk in gevangenis of in ballingschap. Prospero Martelli was gehuwd met Lucretia di Fabi, die als weduwe vermeld wordt in een brief van Nicolo Martelli van 12 maart 1544. In een niet gedateerde brief aan de hertogin van Taggliacozzo condoleert Vincentio Martelli voor de dood van Prospero. Bij navraag naar de juiste sterfdatum bij het Archivio di Stato di Firenze in 2013 verwees men naar Litta en naar meer doorgedreven archiefonderzoek. Litta. Famiglie celebri italiane. 1833; Martelli. Il primo libro delle lettere di Nicolo Martelli. 1546, [42v]; Porcacchi. Lettere di XIII huomini illustri. 1565, p. 785.

80 Vesalius. Idem. 1915, pp. 166-169; Idem. 2015, pp. 205-207.

81 Ciranni. Idem. 2010, pp. 149-150, verwijst ook naar die lijkschouwing van 10 februari 1544.

82 Martelli. Idem. 1546: brief van 12 maart 1543 (na het overlijden van Prospero M.) aan Pandolfo Martelli (o.s.).

83 Devlieger. Idem. 2005, p. 174 en n. 92; Varchi. Idem. 1827, p. 54.

84 Varchi. Idem. 1827, p. 54.

85 Slomp. Idem. 2022, p. 7.

86 Ciranni. Idem. 2010, pp. 155 en 157.

87 Cushing. A biobibliography of Andreas Vesalius. 1962, p. 157.

88 ‘quadam’ te lezen als ‘quodam’ (ritu).

89 ‘qua’ te lezen als ‘quo’.

90 ‘meroris’ te lezen als ‘maeroris’.

91 ‘exerciatatum’ te lezen als ‘exercitatum’.

92 Vesalius vervalt hier in het Italiaans, lett.: de queste gente aquatice con la qual qui practica et non si discanida a piu vertu que ea Betonica. Trévoux. Dictionnaire universel françois et latin.1752, col. 1564: "On a tant attribué de bonnes qualités a la bétoine, que les Italiens disent en proverbe d'une personne qu'on veut loüer beaucoup, qu'il a autant & plus de mérite que la bétoine. Tu hoi piu virtu che non ha la Betonica."

93 Vesalius gebruikte het woord octiduo of acht dagen (< octo en dies) eerder op het einde van het liber primus van zijn Fabrica om de tijd aan te geven waarin een ontvleesd lijk in een doorboorde kist moet macereren in een snel stromende rivier om de rest van de weke delen los te maken. Richardson, Carman. Andreas Vesalius: on the fabric of the human body: A Translation of De Humani Corporis Fabrica Libri Septem. 1998, p. 370, vertalen octiduo ook met 'eight days'. Garrison, Hast. Andreas Vesalius De Humani Corporis Fabrica Libri Septem - The Fabric of the Human Body, An Annotated Translation of the 1543 and 1555 Edition. 2014 schrijven eenvoudig: 'After several days the cadaver was taken out' (zonder uitleg).

94 Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. Tijdschrift voor Geneeskunde. 2013, pp. 734-739; Idem. 2014, pp. 266-277; Idem. 2016, pp. 1080-1082.

95 Het valt op dat Vesalius de naam van Fuchs op verschillende wijzen schrijft. Leonhardus Fuchsius of Leonhart Fuchs (1501-1566) was een Duits geneesheer en botanicus. Hij gaf les aan diverse Duitse instellingen en kreeg in 1535 de leerstoel voor geneeskunde in Tübingen, waar hij de rest van zijn leven bleef en waar hij een beroemde kruidentuin aanlegde. Hij gaf zijn naam aan het plantengeslacht Fuchsia en is vooral beroemd door zijn monumentale kruidenboek De Historia Stirpium Commentarii Insignes (Bazel, 1542).

96 Vesalius gaat er terecht van uit dat daar, nu de feestelijke opening van de universiteit van Pisa achter de rug is en veel gastsprekers (zoals hijzelf) weer zullen vertrokken zijn, er een probleem van bestaffing zal ontstaan.

97 Aristoteles. Rhetoricorum Aristotelis libri tres, interprete Hermolao Barbaro P.V. Commentaria in eosdem Danielis Barbari. 1544.

98 Vesalius. Idem. 1546, p. 196, ... tribus integris ut minimum septimanis, me in publicis sectionibus uti viderunt, qui in Italia mihi anatomen docenti adfuere: quum tamen uno anno in tribus Academijs aliquando id praestiterim.

99 Domenico Tatti was een correspondent van Petrus Victorius (Vettori). Negri. Istoria degli scrittori fiorentini. 1722, p. 477.

100 Biesbrouck. Idem. 2022: zie XIII.-1543.??.?? Arborsellus to Fortio.

101 Copolla. Bulletin of the History of Medicine. 1957, pp. 44-77, vooral 48-51: I. A Biography of Realdo Colombo.

102 Grendler. The Universities of the Italian Renaissance. 2002, pp. 70-77.

103 Matteo Corti (Pavia, 1475 - Pisa, 1544) was een galenist, gaf in Rome anatomie en werd er lijfarts van paus Clemens VII. Daarna werd hij professor in de geneeskunde in Bologna. Toen Vesalius er gastcolleges in de anatomie gaf waren dat de dissecties zelf. Curtius gaf de theorie, en hun meningsverschillen werden gedocumenteerd door Balthasar Heseler, hun student in Bologna. O.a. Cushing. Idem. 1943, p. 157 en O’Malley. Idem. 1964, p. 68, geven 1542 als verkeerd overlijdensjaar.

104 Eriksson. Andreas Vesalius’ first public anatomy at Bologna, 1540. An eyewitness report by Baldasar Heseler medicinae scolaris together with his notes on Matthaeus Curtius’ lectures on Anatomia Mundini. Edited, with an introduction, translation into English and notes. 1959, pp. 37-41, vooral p. 38 en n. 6.

105 Ghilini. Teatro d’huomini letterati. 1647, pp. 195-196.

106 Fabronio. Historiae Academiae Pisanae. 1792, p. 468; Eloy. Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne. 1778, pp. 582-583.

107 Weinmann. Taalryk register der plaat- ofte figuurbeschryvingen der bloemdragende gewassen. 1748, pp. 228-233; Blancardus. Lexicon Medicum tripertitum renovatum. 1777, pp. 170-171.

108 Encyclopedia.com. Fracastoro, Girolamo. Complete Dictionary of Scientific Biography [online]. Beschikbaar via: <https://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/girolamo-fracastoro>

109 Martellozzo Forin. Acta Graduum Academicorum. Ab anno 1538 ad annum 1550. 1971, p. 140, de allereerste akte (nr. 2935) met de naam Montanus of da Monte, is te vinden in vol. III-1 (vanaf 1501).

110 Deze hertog van Urbino was Francesco Maria I della Rovere (1490-1538), die waarschijnlijk door vergiftiging om het leven kwam. Hij was gehuwd met Eleonora Gonzaga (1493-1570), die eveneens door Montanus werd verzorgd. Papadopolus. Historia Gymnasii Patavini. 1726, p. 306.

111 Facciolatus. Fasti Gymnasii Patavini. 1757, p. 331.

112 Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, pp. 164-166.

113 Rossetti. Les siècles d'or de la médecine.1989, pp. 13-18, vooral 15. Verder in idem. pp. 80-83.

114 O'Malley. Idem. 1964, p. 76.

115 Facciolatus. Idem. 1757, p. 386.

116 Fabroni. Idem. 1792, pp. 73-74.

117 Giraldi, Signori. Aevum. 1997, pp. 651-690.

118 Bramanti. Idem. 2012, p. 143 en n. 2, pp. 144, 152, 153, 154 en n. 3, pp. 171, 189 n. ook 3 brieven pp. 420-422.

119 Carlino. Rhetoric and Medicine in Early Modern Europe. 2016, pp. 111-128, vooral 124-125.

120 Meschini. Dizionario Biografico degli Italiani. 2000, pp. 767-771. Luca Ghini mag niet verward worden met zijn naam- en tijdgenoot Luca Martini, goede vriend van Varchi en ook fuoruscito, maar die heeft niet aan het Pisaanse Studium gedoceerd. Luca Martini (1507-1561) werd ingenieur, academicus, dichter en kunstmecenas. Onder de persoonlijkheden die door de jonge Martini werden bezocht waren vele tegenstanders van de Medici, in de eerste plaats Varchi, die in 1537 Firenze verliet om toevlucht te vinden in Padua en dan Bologna. Het is niet zeker of Martini Varchi in zijn ballingschap volgde. In Firenze had Martini echter nauwe vriendschappen, zelfs onder de meest trouwe medewerkers van de nieuwe hertog Cosimo I, zoals Riccio, waardoor hij krediet kon krijgen en na verloop van tijd een van de vertrouwde mannen van de prins kon worden. Samen met Riccio werkte hij bij Cosimo voor de intrekking van het verbod tegen Varchi. Eind 1542 ging hij naar Bologna, ongetwijfeld gericht op het overwinnen van de laatste obstakels voor de terugkeer van Varchi, In de beginjaren van Cosimo lijkt Martini geen enkele politieke rol te spelen en vond zijn activiteit plaats binnen het culturele en artistieke leven. Martini was vooral een van de aanhangers van de Florentijnse Academie en zeer gehecht aan Varchi. In 1550 werd hij benoemd tot het drievoudige ambt van inspecteur van de galleien, rivieren en dijken van Pisa, waarbij hij technische werken uitvoerde voor de drainage van de door malaria geteisterde moerassen. Hij stierf zelf aan malaria in Pisa. Deze Martini had geen enkele academische carrière aan de universiteit en om die reden zal Vesalius hem in zijn brief wel niet bedoeld hebben. Biografie door Angiolini. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2008, pp. 234-238; Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, p. 181: Luca da Imola.

121 Fuchsius en zijn vrouw Anna hadden tien kinderen: 4 zonen en 6 dochters. Twee ervan stierven als zuigeling. De overblijvende zonen waren Friederich, Daniel, David en Salomon; de dochters Judith, Susanna, Maria Cleophae en Rebecca.

122 Die ‘oude geneesheer uit Vlaanderen’ was vermoedelijk Corneel van Baersdorp uit Brugge. Vesalius was toen nog geen dertig jaar en de oude garde van de geneesheren rond de keizer zal van zijn afwezigheid in Pisa, toen hij eigenlijk zijn functie aan het Hof reeds had kunnen opnemen, (zie brief 1) gebruik gemaakt hebben om de keizer meer aan hun kant te krijgen, zich beroepend op Vesalius' jeugdige leeftijd en wellicht gebrek aan medische ervaring.

123 Spiers (Speyer) is een van de oudste Rijnlandsteden in het gebied van de Nemeten, het antieke Noviomagus van de Galliërs en de Civitas Nemetum of Augusta Nemetum van de Romeinen. Gelegen aan de monding van de Speyerbach in de Rijn. Niet te verwarren met Nijmegen (Noviomagus Batavorum).

124 Het zou hier dan gaan om Renée de France (Renata van Ferrara) (1510-1575), dochter van Lodewijk XII van Frankrijk en Anna van Bretagne, die in 1528 huwde met Ercole II d'Este, hertog van Ferrara. Het was een politiek huwelijk en verre van gelukkig. Renée maakte van haar hof een centrum van kunst en wetenschap en ontving te Ferrara verscheidene hervormers, o.a. Calvijn. Vele Italiaanse protestanten kwamen bij haar een toevlucht zoeken. Hertog van Ferrara was toen Ercole II d'Este (1508- 1559). Giovanni Battista Canani (1515-1579) van Ferrara was toen pas gepromoveerd in de geneeskunde (1543) en gaf er aansluitend twee jaar les in de praktische geneeskunde (medicina practica).

125 Van Glabbeek, Biesbrouck. In the Shadow of Vesalius. An exciting series of new insights into the life and work of Andreas Vesalius and his friends. 2020, pp. 101-148; Van Glabbeek, Biesbrouck, Vons. Myologie vóór Vesalius: de ‘Musculorum Humani Corporis Picturata dissectio’ van Giovanni Battista Canani (1515 - 1579 ns) met een Franse Vertaling en Bespreking door Jacqueline Vons. 2022.

126 Over de ontmoeting Vesalius/Fuchs wordt reeds gesproken in Crusius. Acad. Tybing. Annalium Suevicorum. 1596, p. 728; Idem. 1733, p. 313 (Duitse vert.); Adam. Vitae Germanorum Medicorum. 1620, p. 180; Roth. Andreas Vesalius Bruxellensis. 1892, pp. 217-218 n. l; Vierordt. Deutsche Medizinische Presse. 1916, pp. 6-7; O'Malley. Idem. 1964, pp. 228-229 en 457, n. 21, die de ontmoeting een apparently apocryphal story vindt. Roth en O'Malley situeren de ontmoeting in 1546/47 maar dankzij deze brief in de B.A.V. kennen we de juiste datum.

127 Rath. Neue Deutsche Biographie (NDB). 1961; Hizler. Oratio de Vita et Morte clarissimi viri, medici et philisophi praestantissimi, D. Leonharti Fuchsij, artis medendi in Academia Tubingensi Professoris eximij. 1566; Meyer, Trueblood, Heller. The Great Herbal of Leonhart Fuchs. 1999; O'Malley. Idem. 1964, p. 456, n. 178 en 179.

128 Cosimo I had meerdere secretarissen. In 1543 waren het er 9, maar in 1558 was dat opgelopen tot 16.

129 Argenterius. Varia opera de re medica. 1550, p. 8: An non etiam Uuesalius a Caesaris aula, et familia ob id propemodum exclusus est, quod adversus Galenum scripsisset?

130 Vesalius. Idem. 1946, pp. 40-41: Neque tu ignoras, quantum, ubi primum in aulam venissem, mihi obstiterit, nostra aetate prorsus collapsae anatomes studium, meique quos medicinae candidatis communes feci, conatus. At mi Ioachime, ita habent mortalium casus, ut quisque suas patiatur manes : et nemini non indies occurrat, quo se ipsum excruciet, seque hac vita liberum cupiat. ... adeo, ut illo potissimum nomine aequiore animo feram, me a dulci studiorum ocio alienum, in aula vivere, et non illustrissimi Tuscorum Ducis Cosmi Medices, praecipui nunc denuo collabentium magna ex parte disciplinarum Mecoenatis, octingentorum coronatorum stipendio medicinam Pisis profiteri : eaque modo me esse conditione, ut etiamsi maxime velim, et quantumvis forte philautia aliqua urgeret, in animum ducere nequeam, ut quicquam de novo attentem, atque de alicuius editione deliberem.

131 Roth. Idem. 1892, pp. 279-337, ‘Vesal in der Nachwelt’.

132 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Idem. 2016, pp. 53-74.

133 Giannini. Dizionario Biografico degli Italiani - Treccani (DBI). 2009, pp. 77-81.

134 Martinez Millán. La Corte de Carlos V. 2000, p. 244: ... Du premier de janvier XVcXLIIII, ont esté receuz et comptez pas les escroz : Le docteur Cornille Baresdorp, pour medecin, a XXX s. par jour … Du premier de juing XVcXLIII, … Du IIIe dud. mois, a esté compté medecin de Sa Ma, le docteur Andrea Vezalius a XXX s. par jour. Het jaartal is een lapsus en moet gelezen worden als 1544 i.p.v. 1543, want het jaar van zowel de voorgaande en als de volgende servidores is 1544. Bovendien staat het zo in het Ms. zelf als xvcxliiii (f. 125r), zie ‘Roolle des seigneurs, gentilzhommes, officiers &c. 1543-1555’ in IVDJ (Instituto Valencia de Don Juan), Madrid, manuscript 25-1-25, fol. l25r. In vol. 4 staat ook dat Vesalius aan het Hof was sinds 3 juni 1544.

135 Datum door Soulier vertaald als 6 december, door Ongaro als 27 december (p. 569), en 25 november op het voorblad van het Ms. nr. 117 van de Biblioteca nazionale centrale di Firenze (BNCF), Fondo Palatino, Autografi Palatini, II.

136 Ongaro. Scritti in onore del prof. Pazzini. 1968, p. 571, n. 6; leest cla., dat volgens hem staat voor cal., dus kalendae of de eerste dag van de maand.

137 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512, vooral 508.

138 Calonaci. Idem. 2016.

139 Rilli. Notizie Letterarie, ed Istoriche intorno agli Uomini Illustri dell'Accademia Fiorentina. 1700, pp. 40-43; Salvini. Fasti consolari dell'Accademia Fiorentina. 1717, pp. 11-14 en 110-113; Negri. Istoria degli scrittori fiorentini. 1722, pp. 173-174; Bionda. Réception des Anciens et construction de la modernité. 2016, pp. 55-64.

140 Zijn vrouw was Anna van Lotharingen en ze trouwden in Bar-le-Duc in 1540. In Breda is door zijn weduwe of neef geen grafmonument opgericht en zij had met hem enkel een dochtertje dat drie weken leefde. Zo volgde Willem de Zwijger hem op als prins van Oranje. Zij hertrouwde met Filips II van Croy, eerste hertog van Aarschot.

141 Vesalius. Idem. 1546, p. 176; t.v.m. O’Malley. Idem. 1964, pp. 204-205.

142 Paillard. L’invasion allemande en 1544. 1884: Italiaanse tekst en korte bespreking van deze brief in het Frans op p. 148, n. (1). Tevens Rozet, Lembey. L’invasion de la France et le Siège de Saint-Dizier par Charles-Quint en 1544 d’après les dépêches italiennes de Francesco d’Este, de Hieronymo Feruffino, de Camillo Capilupo et de Bernardo Navager. 1910, p. 445: Sérenissime Prince, Je venais de fermer ma dépêche [van dezelfde datum] quand j’ai reçu la visite du docteur Vésale, l’un des médecins de l’empereur. Il m’a affirmé que le nombre des blessés à l’assaut de Saint-Dizier, soignés par lui et ses confrères, s’élevait à près de mille et que la plupart des blessures étaient mortelles. De l’armée impériale sous Saint-Dizier, le 17 juillet 1544. Bernardo Navager. Rozet’s werk bestaat uit drie delen: 1° L'invasion ... (pp. 1-204); 2° Depêches de Francisco d'Este ... (Franse vertaling pp. 205-508); 3° Depêches ...(Italiaanse teksten pp. 509-743, vooral 686-687). In zijn brief ervoor op dezelfde dag geeft Navagero wat meer details over dat beleg (pp. 443-445). Een korte biografie van Navagero is hier te vinden op pp. 396-398.

143 Santarelli. Idem. 2013; Gachard. Bulletins de l'Académie royale. 1865, pp. 250-287, 313-350, 430-485.

144 Biesbrouck, Goddeeris, Steeno. Idem. 2018 (talenkennis), pp. 9-21.

145 Corsini. Idem. 1918.

146 Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 1, wijst erop dat dit moet gelezen worden als interea.

147 Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 2, vertaalt dit in het Italiaans als schedula (een stukje brief, een kwitantie of ontvangstbewijs).

148 Staat voor renane volgens Ongaro. Idem. 1968, p. 573, n. 4 en Bramanti. Lettere a Benedetto Varchi (1530-1563). 2012, p. 250, n. 3. Maar Vesalius zal hier ongetwijfeld bedoeld hebben ... octingentorum (florenorum) r(h)enensium, te begrijpen als ‘achthonderd Rijnse gulden’.

149 Hier zal Nicolas Perrenot de Granvelle (1488-1550) dedoeld zijn, de belangrijkste raadgever van keizer Karel V en vader van Antoon, de bisschop van Atrecht (nu Arras) en later de eerste aartsbisschop van Mechelen en kardinaal.

150 Ongaro. Idem. 1968, p. 574, n. 8 en 9: lezen als nunquam.

151 Gaat volgens Ongaro over Giovan Battista Ricasoli (1505-1572), bisschop van Cortona vanaf 1538, die ambassadeur was van Cosimo I aan het keizerlijk Hof (p. 574 n. 10).

152 Vesalius gebruikt de term sedula (It. Schedula, briefje, stukje brief; Sp. cedula, briefje, certificaat). De meest correcte Nederlandse vertaling lijkt ceel of cedel, woorden die nauwelijks nog gekend zijn. Hier bedoelt hij een papier(tje) dat dient om een financiële transactie mee te documenteren.

153 Folio: Vesalius gebruikt hier ternio, een term uit de codicologie voor een katern opgebouwd uit drie dubbelbladen; dit is gelijk aan zes bladen of twaalf bladzijden. De letters Mm, r en Hh slaan duidelijk op folio's in de Fabrica.

154 Lorenzo Torrentino (Laurens Leenaertsz van der Beke), drukker, geboren in Brabant, overleden in Firenze in 1563. In Italië hield hij zich vooral bezig met de drukkunst in Bologna; in Firenze werd hij erg geliefd door Cosimo I voorwie hij het hertogelijk drukwerk verzorgde. Dankzij de bekomen privileges en toelagen werd hij één van de meest beroemde drukkers uit die tijd. Morelli. Annali della tipografia fiorentina di Lorenzo Torrentino. 1811.

155 Dit betekent dus dat Vesalius vanwege Varchi geen brieven meer ontving sinds hij hem in 1544 vanuit Brussel vroeg om voortaan in het Italiaans te schrijven.

156 Janus Cornarius uit Zwickau of Johann Haynpul ook Haynpol, Heynpul, Hagepol, Hagenbut, Hagebutte (Zwickau, 1500 - Jena, 1558). Hij was een vertaler van Hippocrates en doceerde op het einde van 1543 geneeskunde in Marburg, maar keerde in 1546 terug naar Zwickau. In 1557 werd hij professor geneeskunde in Jena. Clemen. Neues Archiv für Sachsische Geschichte und Altertumskunde. 1912, pp. 36-37; Perilli. Andreas Vesalius and the Fabrica in the Age of Printing. 2018, pp. 47-81, vooral 73.

157 Vesalius verwijst hier opnieuw naar de valse aantijgingen door zijn collega's in zijn beginperiode aan het Hof.

158 O’Malley. Idem. 1964, pp. 209-210.

159 Dit is meer in detail te vinden bij Cushing. Idem. 1943, p. 79.

160 Parallel aan Vesalius’Chinawortelbrief, was er ook een dedicatie van Fuchs aan Cosimo I in zijn Methodus seu ratio compendiaria (1550), waarin het stipendium van 600 kronen wordt aangehaald. Hizler. Idem. 1566, p. 31 schrijft dat Cosimo I aan Fuchs een jaarwedde van 600 kronen aanbood (honoristissimo & amplissimo annuo sexcentorum coronatorum stipendio). Dit in tegenstelling met de 400 kronen, die Vesalius in zijn brief 2 voorstelt ; in brief 3 vraagt Vesalius wat Campana als loon zou kunnen beloven ; in brief 5 dachten de Venetianen Fuchs naar Padua te halen voor 800 Rijnse gulden. Intussen schrijft Vesalius dat hij bij de keizer nauwelijks de 800 kronen bereikt die Cosimo hem beloofde in Pisa.

161 Dit is een heruitgave van de Methodus (Bazel: Isingrin, 1541), waarin dit voorwoord niet voorkomt.

162 Mocht hier 24 februari bedoeld zijn (omwille van het schrikkeljaar) dan zou er bissextus Calend. Martij gestaan hebben.

163 Fuchsius. Methodus seu ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam, ad Hippocratis & Galeni scripta recte intelligenda mire utilis, tot nunc in locis aucta, et emendata, ut quasi de novo, postremum tamen edita esse videatur. 1550: epistola on ff. a ii r°- a viii r°, vooral vii v°-viii r: ... Sentiebam etiam simul mihi datam esse occasionem sane optimam, ut me cur minus tuis postulatis gratificari potuerim, honestissime excusarem, et ut optimi et charissimi amici D. Andreae Vesalii, viri optimis quibusque disciplinis instructissimi, ac linguae utriusque, Graecae et Latinae, medicinaeque, eius potissimum partis quam anatomen appellamus (in qua, ut ingenue quod res est fatear, Galenum ipsum longe superavit) peritissimi, fidem apud te liberarem. Nihil enim virum hunc in officio suo deliquisse aut cessasse, sed mandata tua diligenter et fideliter esse executum, tibi plane persuasum habeas. Nam crebris hortationibus, imo non raro additis etiam conviciis, me ut Pisas proficiscerer, impellere conatus pro virili est.

Quod ad me quidem attinet, fuerunt sane multae, haeque gravissimae causae, quae me cur hoc ipsum quod a me tuo nomine impetrare vir ille summo studio annixus est, praestare non putuerim, impediverunt.

Quas quum omnes Vesalio amico et fra[t]ri nostro charissimo prolixe per epistolam exposuerim, nihil attinet easdem hoc loco repetere. Tales autem ac tantas esse confido, quae me honeste non tantum apud te, verumetiam alios omnes ita excusabunt, ut nemo subinde me tanti Principis favorem superbe reiecisse credat. ...

Tubingae septimo Calend. Martii. Anno salutis nostrae. M.D.XLVIII.

Van de vele edities van dit werk is dit de enige met deze brief.

164 Meyer, Trueblood, Heller. Idem. 1999, p. 705; Redo Munoz, Vellisca Gutiérrez. Revista de Estudios Latinos (ReLat) 17. 2017, pp. 89-111; geen van beiden vermeldt evenwel de opdracht aan Cosimo I.

165 Een bedrag van 30 sous (of shillings) in rekenmunt, komt op 30 x 365 dagen aan 10.950 sous per jaar. In penningen is dit 10.950 x 12 = 131.400 penningen (volgens het rekensysteem 1 pond = 20 sous = 240 penningen of denier). Daar in 1540 de koers van de reële munt, de kroon, 72 groten (of 36 stuivers) beliep, is 131.400 / 72 = 1,825 kronen. T.v.m. Nutton. Renaissance Medicine. 2022, p. 140.

166 Vesalius. Idem. 1546, pp. 195-196: Quum enim aulam aditurus, Italiam relinquerem, atque illi quos nosti medici, de meis libris omnibusque quae hodie promovendis studiis eduntur, apud Caesarem, & alios quosdam magnates pessimam fecissent censuram, ea omnia (in posterum manus facile a scribendo cohibiturus) cremavi : etsi non semel interim, eius petulantiae me poenituerit, meque amicorum, qui aderant, monitis non stetisse, doluerim.

167 Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. Idem. 2014 ‘Franciscus Vesalius’, pp. 43-55; Steeno. Vesalius – Acta Internationalia Historiae Medicinae – Special Issue for the Vesalius Continuum commemorating the 500th Anniversary of Andreas Vesalius, Zakynthos, Greece, September 4th-8th 2014. 2014, p. 18.

168 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512, vooral 511, stelt zich die vraag ook.

169 Deze verwikkeling wordt ook besproken door Eriksson. Andreas Vesalius’ first public anatomy at Bologna, 1540. An eyewitness report by Baldasar Heseler medicinae scolaris together with his notes on Matthaeus Curtius’ lectures on Anatomia Mundini. Edited, with an introduction, translation into English and notes. 1959, pp. 22-23, n. 6.

170 Vollediger datering: de brief aan Joachim Roelants: Regensburg, 13 juni 1546 (p. 199); opdracht van Franciscus aan Cosimo I : Ferrara, 11 augustus; het colophon bij de druk: Bazel, oktober 1546. Het bijvoegsel in het Italiaans achteraan, over de bereidingswijze van de chinawortel en de toedieningswijze, van Vesalius aan Joachim Roelants, is niet apart gedateerd.

171 Cushing. Idem. 1943, pp. 163-165.

172 Illustriss. Maximoque / Thuscorum Duci Cos- / mo Medices, praecipuo / studiorum Mecoenati, Franci- / scus Vesalius S.: Cosimo I de’ Medici (1519-1574) was vanaf 1537, zoals zijn voorganger Alessandro, hertog van Florence, titel die hij van Karel V kreeg in 1532. Pas vanaf 1569 werd Cosimo dankzij paus Pius V de eerste groothertog van Toscane. De toevoeging ‘van Toscane’ in de opdracht lijkt raar, daar men ‘van Florence’ zou verwachten. Want zijn titel was dus achtereenvolgens hertog van Florence en groothertog van Toscane. Mogelijks gebruikte men in 1546 ter plaatse al voorbarig de titel ‘hertog van Toscane’, anders kon Vesalius dit waarschijnlijk niet doen.

173 Ook Boeynaems. Scientiarum Historia. 1964, pp. 164-168.

174 Corsini. Idem. 1918, pp. 507-512.

175 Gysel. Nederlands Tijdschrift voor Tandheelkunde. 1967, pp. 63-68 en 136-147; in het tweede deel is een portret te vinden van Joachim Roelants, zijn wapenschild en zijn stamboom.

176 Jacobus Scepperus was gehuwd met Uda Bruhesius. De Baets. de Biekorf. 2003, pp. 37-43.

177 Deze opmerking impliceert dat hun vader Andries van Wesele op 11 augustus 1546 nog leefde.

178 Een recent artikel over de manuscripten van Varchi vermeldt Vesalius' naam niet en biedt geen soelaas: Siekiera. Autografi dei letterati italiani. Il Cinquecento. 2009, pp. 337-357.

179 Bramanti. Idem. 2012.

180 Vésale utilise le terme en usage dans l’Empire : gymnasium, désignant une institution académique destinée à la formation supérieure, synonyme de universitas. Le terme s’est ensuite restreint à l’enseignement secondaire.

181 Il s’agit d’un engagement temporaire, devant avoir lieu en hiver ou au début du printemps, avant le Carnaval, dans des conditions similaires à celles des démonstrations réalisées à Bologne en 1538.

182 Vésale revint à Padoue, depuis le camp de Landrecies, et y resta jusqu’au 28 décembre 1543. Au cours de cette étape brève et inattendue, il réalisa la dissection publique d’une jeune et belle prostituée dont les étudiants avaient retiré le cadavre de sa tombe près de l’église Saint-Antoine de Padoue. Voir Vesalius. Idem. 1546, p. 141 ; O’Malley. Idem. 1964, p. 197.

183 Le verbe praescribere renvoie à l’inscription sur un rôle ou registre (rotulus). Vésale est porté comme medicus familiaris ordinarius dans l’acte d’anoblissement comme comte palatin, voir O’Malley. Idem. 1964, p. 189 note 10. Il lui faut donc perfectionner « l’art », c’est-à-dire la pratique médicale.

184 Allusion au congé obtenu pour l’impression de la Fabrica et de l’Epitome à Bâle en 1542-1543. Selon O’Malley. Idem. 1964, p. 135, note 89, les appointements de Vésale qui auraient été différés pendant son absence prolongée jusqu’en décembre, auraient finalement été versés par les autorités universitaires, selon un document du 10 décembre 1543 (document cité et traduit en anglais, d’après Roth. Idem. 1892, p. 431).

185 Exemplaire de l'Epitome probablement offert par Varchi au duc.

186 Il semble qu’un échange épistolaire entre Vésale et Varchi ait eu lieu entretemps. Vésale rappelle son séjour à Pise et les offres intéressantes d’appointements qui lui ont été faites (800 couronnes par an) ; après une étape à Florence, il est allé quelques jours à Venise d’où la lettre est envoyée, vraisemblablement après l’échec de ses négociations avec les autorités vénitiennes et la requête déposée par l’évêque de Cortone, et avant son départ définitif pour la cour de Charles Quint.

187 Une anatomie, ici au sens de dissection.

188 Allusion non déguisée au rôle joué par Philippo del Migliore envoyé par Côme dans le nord de l’Italie en 1542 pour recruter des enseignants ; Vésale a pu être contacté au printemps ou en été 1542, avant son départ de Padoue pour Bâle, voir O’ Malley. Idem. 1964, p. 199 note 50.

189 Le terme est resté en français dans le droit ancien : impétrer (obtenir) un congé, une grâce.

190 Moderator studii aut rector : sur ces synonymes désignant une fonction d’organisation des études dans l’administration universitaire, voir par exemple Estienne. Dictionarium latinogallicum. 1543, p. 414. À Padoue, ce nom désignait également les réformateurs ou Riformatori, successeurs de ceux qui avaient fui Bologne pour fonder l’université de Padoue en 1222.

191 Proverbe italien : « tu as plus de vertu que la bétoine » : tu hai piu vertu che non ha la betonica.

192 Le lexique renvoie au droit romain : il s’agit du droit de mancipation et de la « fiducie ». Les Vénitiens auraient établi un contrat qui liait Vésale pour plusieurs années.

193 Nihil non : expression familière.

194 Voir Steeno, Biesbrouck, Goddeeris. Idem. 2013, pp. 734-739.

195 Matteo Corti (1475-1544), galéniste, avait enseigné comme professeur de médecine à Pise entre 1515 et 1524, et sur les instances de Côme, revint à l’université en 1544. Il mourut peu de temps après. Sur cet épisode, voir Périfano. Les Académies dans l’Europe humaniste : idéaux et pratiques. 2008, p. 181 et passim.

196 Peut-être Leonardi Iacchino d’Empoli qui enseigna à Pise de 1543 à 1547, O’Malley. Idem. 1964, p. 451, note 53.

197 Tour ironique.

198 Erreur pour Vettori. La traduction de la Rhetorica d’Aristote par Ermolao Barbaro connaît une nouvelle édition en 1544 avec les commentaires de Daniele Barbaro (1513-1570), ambassadeur de la République de Venise en Angleterre, un des fondateurs de l’Accademia degli Infiammati. Vésale mentionne l’opportunité d’offrir cet ouvrage à Pietro Vettori, érudit florentin, grand philologue, éditeur, traducteur et commentateur d’ouvrages d’Aristote et de Cicéron. Sur cet épisode mentionné dans la lettre de Vésale à Benedetto Varchi datée du 26 mars 1544, voir Carlino Idem. 2007, pp. 19-47 (en particulier pp. 33-36), avec une abondante bibliographie des textes sources, dont les œuvres de Varchi. On retiendra en particulier un des Sonetti publiés en 1555 à Florence par Torrentino (voir infra note 32) dans lequel en 1543 Varchi dédiait un sonnet à Vésale pour l’encourager à accepter la chaire d’anatomie à Pise.

199 Sur cet itinéraire, deux étapes sont mentionnées : Vésale a reçu un viatique pour avoir soigné le duc de Ferrare, et il s’est entretenu avec Fuchs à Tubingen.

200 Le terme de rabinus est un calque de l’hébreu rabbi (maître, docteur). Voir Fabrique, pièces liminaires, [Sign. *2 v], note 5. <www.biusante.parisdescartes.fr/vesale/ ?e =1&p1 =00004&a1 =f&v1 =00302_1543x00&c1 =2>

201 Il n’est donc pas attaché à la personne de l’empereur, mais est simple médecin aulique.

202 Cornelius van Baersdorp avait été nommé médecin personnel de l’Empereur, en second rang, après Narcisse Vertunus. Voir O’Malley. Idem. 1964, pp. 194-195 ; 226 sq. ; aussi de Messerman. Notice sur Corneille van Baersdorp. 1844.

203 Voir note 180.

204 Voir note 180.

205 Voir note 188.

206 René de Chalon (1519-1544), comte de Nassau, prince d’Orange, mourut le 15 juillet 1544 au siège de Saint-Dizier, atteint par un impact de couleuvrine. En tant que médecin impérial, Vésale participa ou présida à son embaumement.

207 Un médecin de cour appartenant à la maison royale pouvait avoir une clientèle privée, ce qui était interdit au médecin attaché à la personne du roi ou de l’empereur.

208 Opposition classique entre la pratique médicale et les études savantes. Sur Varchi et l’académie de Florence, voir note 197.

209 Vésale accompagnait Charles Quint en tant que médecin impérial lors des festivités organisées à Bruxelles pour célébrer la paix de Crépy signée le 18 septembre 1544. Voir O’Malley. Idem. 1964, p. 207.

Sur cet épisode bruxellois, voir Knecht. Les conseillers de François Ier. 2011, pp. 401-414. Disponible sur : < https://books.openedition.org/pur/120045>

210 Sur les événements historiques de cette période, voir O’Malley. Idem. 1964, pp. 210-215. Après les cérémonies de l’ordre de la Toison d’or célébrées dans la cathédrale d’Utrecht (décembre 1545-janvier 1546), Charles Quint a repris la route. Vésale l’accompagne jusqu’à Nimwegen où la maladie de l’ambassadeur vénitien Navagero requiert ses soins à partir du 9 février, tandis que l’empereur continue sur Maestricht, Spire et Ratisbonne qu’il atteint le 10 avril. Le 11 avril, Navagero et Vésale quittent Nimwegen, arrivent à Ratisbonne le 7 mai. Le 13 juin Navagero toujours malade rejoint Venise en litière. Sur le séjour à Nimwegen, voir la brève allusion dans Vésale. Idem. 1546, p. 197.

211 Le terme de bibliopola utilisé par Vésale désigne plus précisément les marchands de livres ou libraires tenant boutique, à côté des imprimeurs-typographes, même si les métiers du livre étaient souvent regroupés dans les ordonnances et privilèges accordés en Italie comme en France. Filippo Giunta ( ?-1517) par exemple s’intitule bibliopola sur les livres imprimés à Florence, mais librarius sur les impressions bolonaises de la même époque. De nombreux éditeurs italiens et flamands se structurent en maisons mères (typographes et imprimeurs) avec des filiales commerciales dans le pays et à l’étranger. Ce sera le cas de Plantin. Il existe aussi un réseau de diffusion par colporteurs, épiciers et marchands forains, plus informel, mais vendant également au détail.

212 Les éditeurs (parfois aussi les auteurs) avançaient les capitaux nécessaires à l’impression. Seules les grandes entreprises d’imprimerie pouvaient être en même temps des entreprises éditoriales. Auteurs, imprimeurs et libraires étaient mis en relation par un système de courtiers (voir note sur Lorenzo Torrentino et article en cours). Ceux que Vésale désigne comme créanciers sont probablement les commanditaires qui distribuent les livres pour la vente au détail. On trouve plus souvent des allusions au troc de livres qu’à une rémunération par pourcentage.

213 Terme technique hérité de la codicologie : un ternion est un cahier composé de trois feuilles doubles, soit 6 folios et 12 pages. Voir Leroy. Codicologica 2. Éléments pour une codicologie comparée. 1978.

214 Lorenzo Torrentino, ou Laurens van den Bleek (1499-1563) est bien connu comme courtier, puis imprimeur à Bologne, avant d’être invité en 1546 à Florence par le duc Côme I, dont il deviendra l’imprimeur officiel. Voir notes 18 et 30 (article en cours).

215 La sédule ou cédule était un billet sous seing privé par lequel on reconnaissait devoir une certaine somme. Elle était payable au porteur. Voir van Wee. Annales. Economies, sociétés, civilisations. 1967, pp. 1067-1089. Disponible sur : <www.persee.fr/doc/ahess_0395-2649_1967_num_22_5_421602>

Sur les lettres de change comme moyen de paiement sous l’ancien régime, voir l’étude de Matringe. La banque en Renaissance : Les Salviati et la place de Lyon au milieu du XVIe siècle. 2016.

216 Correction et nouvelle composition étaient du ressort de l’imprimeur. Il faut donc comprendre que les livres étaient expédiés non reliés, en « balles » ou en tonneaux avec des tissus, des fourrures et d’autres marchandises, parfois périssables. La correspondance de Plantin mentionne à plusieurs reprises les pertes et avaries des livres déjà imprimés ou des peaux destinées aux reliures.

217 Selon O'Malley. Idem. 1964, p. 209, entre avril et août 1545.

218 Vésale compte ici en monnaie circulant dans l’Empire.

219 Voir la superbe étude de Monfort. Janus Cornarius et la redécouverte d’Hippocrate à la Renaissance. 2017.

220 Soit la moitié de ce que lui proposait Côme de Médicis, cf. lettre II, note 185.

Top of page

List of illustrations

Title Figuur 1
Caption Portret van Andreas Vesalius (1514-1564) toegeschreven aan Johan Stefan van Calcar, De Humani Corporis Fabrica libri septem, 1543
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-1.jpg
File image/jpeg, 1022k
Title Figuur 2
Caption Titaan, Portret van Benedetto Varchi (olie op doek, 385 x 500)
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-2.jpg
File image/jpeg, 19k
Title Figuur 3
Caption Titelpagina van Varchi’s grafrede voor Michelangelo Buonarroti in Firenze
Credits Firenze: Giunti, 1564
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-3.jpg
File image/jpeg, 334k
Title Figuur 4
Caption Portret van Cosimo I de’ Medici, hertog van Firenze, door Angelo Bronzino
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-4.png
File image/png, 2.0M
Title Figuur 5
Caption Titelpagina van de eerste editie van Varchi’s De Sonetti (Firenze: L. Torrentinus, 1555)
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-5.jpg
File image/jpeg, 721k
Title Figuur 6
Caption Varchi’s sonnet voor Vesalius (B. Varchi, De Sonetti, Firenze, Lorenzo Torrentino, 1555)
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-6.jpg
File image/jpeg, 359k
Title Figuur 7
Caption M. Merian, Pianta della città di Pisa, 1638 14. klooster S. Francesco; verticale pijl in het centrum: plaats van Vesalius’dissectie; schuine pijl aan de Arno: plaats van de dissectie volgens Taddei
Credits Wikimedia. Old maps of Pisa: bm 1992, u.96, Gottfried J. L. - Merian M. Newe Archontologia Cosmica, ... Frankfurt, W. Hoffmans, 1638.
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-7.png
File image/png, 1.6M
Title Figuur 8
Caption Heinrich Füllmauer, Portret van Leonhard Fuchs in 1541 op de leeftijd van 42 jaar
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-8.jpg
File image/jpeg, 1.0M
Title Figuur 9
Caption Titiaan, Portret van keizer Karel V (olie op doek, 177 x 300)
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-9.jpg
File image/jpeg, 1.1M
Title Figuur 10
Caption Grafmonument van René de Chalon in de kerk Saint-Étienne-le-Vieux
Credits Bar-le-Duc, Frankrijk
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-10.png
File image/png, 1.8M
Title Figuur 11
Caption Titelpagina van Fuchs’ Methodus seu Ratio compendiaria cognoscendi veram solidamque medicinam
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-11.jpg
File image/jpeg, 558k
Title Figuur 12
Caption De wedden van Vesalius en van Baersdorp aan het keizerlijk hof in ’Roolle des seigneurs, gentilzhommes, officiers &c. 1543-1555’ in IVDJ (Instituto Valencia de Don Juan)
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-12.jpg
File image/jpeg, 848k
Title Figuur 13
Caption Titelpagina van Vesalius’ Chinawortelbrief, eerste editie 1546
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/605/img-13.jpg
File image/jpeg, 288k
Top of page

References

Electronic reference

Maurits Biesbrouck, Theodoor Goddeeris, Omer Steeno, Jacqueline Vons and David Soulier, De betekenis van Vesalius’ brieven aan Benedetto Varchi met een Nederlandse en Franse vertaling ervanIn Monte Artium [Online], 16 | 2025, Online since 01 October 2025, connection on 21 January 2026. URL: http://journals.openedition.org/ima/605; DOI: https://doi.org/10.4000/14z60

Top of page

About the authors

Maurits Biesbrouck

Dr. Maurits Biesbrouck, geboren in 1946 in Roeselare, was geneesheer diensthoofd klinische biologie in het Stedelijk Ziekenhuis in Roeselare en adjunct-hoofdgeneesheer-directeur van de Dienst voor het Bloed. Hij heeft een levenslange belangstelling voor Vesalius en publiceerde recent een Nederlandse vertaling van het eerste boek van de Fabrica 1543 en een jaarlijks bijgewerkte Vesalius-bibliografie in www.andreasvesalius.be.

Theodoor Goddeeris

Dr. Theodoor Goddeeris, geboren in 1942 in Kortrijk, was internist-geriater in het AZ Groeninge te Kortrijk. Hij heeft een levenslange belangstelling voor de geschiedenis van de zestiende eeuw en publiceerde over de middeleeuwse numismatiek.

Omer Steeno

Prof. em. Dr. Omer Steeno, geboren in 1936 in Haasrode, is professor emeritus aan de Faculteit Geneeskunde van de Katholieke Universiteit van Leuven. Hij is de oprichter van de kliniek voor andrologie (1966), gewezen kliniekhoofd endocrinologie UZ-Gasthuisberg Leuven en schreef talrijke artikelen over Andreas Vesalius.

Jacqueline Vons

Prof. Jacqueline Vons, doctor Latijn en geschiedenis van de wetenschappen, doceerde klassieke talen aan de Universiteit François Rabelais (Tours). Specialist in Renaissanceteksten over de geneeskunde en werkt momenteel aan een Franse vertaling van Vesalius’ Fabrica. Jarenlang voorzitter van de Société Française d’Histoire de la Médecine.

David Soulier

David Soulier, Ph.D, Université Côte d’Azur - Centre de la Méditerranée Moderne et Contemporaine – Europese geschiedenis van de anatomie in de moderne tijd.

Top of page

Copyright

CC-BY-NC-ND-4.0

The text only may be used under licence CC BY-NC-ND 4.0. All other elements (illustrations, imported files) may be subject to specific use terms.

Top of page
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search