Skip to navigation – Site map

HomeNuméros16De vermiste Goetsbloets. Reconstr...

De vermiste Goetsbloets. Reconstructie van het eerste deel van de Antwerpse kroniek Tydsgebeurtenissen (1794-1795)

The Missing Goetsbloets: Reconstruction of the First Volume of the Antwerp Chronicle Tydsgebeurtenissen (1794-1795)
Le Goetsbloets Manquant : Reconstruction du premier volume de la chronique anversoise (1794-1795)
Brecht Deseure

Abstracts

Tydsgebeurtenissen (ms. II 1492) by Pierre Antoine Joseph Goetsbloets (1765-1816) was for a long time an undervalued masterpiece in the manuscript collection of KBR. Tydsgebeurtenissen is a chronicle in which the Antwerp nobleman Goetsbloets reports on life in Antwerp under French republican rule. Between 1794 and 1797, he wrote no less than ten volumes, totalling approximately 5000 pages and around 300 watercolours. After being neglected by historians for a long time, the manuscript has been thoroughly studied and made available to the public in recent years. The first volume of the chronicle was usually not taken into account, as it has been missing from the KBR collection for several decades. Although this disappearance represents a significant historical loss, many traces of the document have been preserved, including photos and catalogue descriptions. This article brings together all the available information about the content to arrive at a hypothetical reconstruction of the missing first volume.

Top of page

Outline

Top of page

Full text

Mijn dank gaat uit naar mijn KBR-collega’s Jan Pauwels, Ann Kelders, Daan van Heesch, en Michiel Verweij en naar de anonieme reviewers van In Monte Artium voor hun hulp en nuttige suggesties.

Inleiding

  • 1 Zie hierover: Deseure, Brecht. L’image satirique contre-révolutionnaire dans les départements belge (...)

1Tydsgebeurtenissen van Pierre Antoine Joseph Goetsbloets (1765-1816) was lange tijd een ondergewaardeerd topstuk uit de handschriftenverzameling van KBR. Het gaat om een kroniek waarin de Antwerpse edelman Goetsbloets verslag uitbrengt van het leven in Antwerpen onder Frans, republikeins bewind. Tussen 1794 en 1797 schreef hij maar liefst tien volumes bij elkaar, samen goed voor ca. 5000 pagina’s. Het handschrift is geen klassieke kroniek: naast eigen observaties nam Goetsbloets grote aantallen overgeschreven teksten op, alsook originele documenten (proclamaties, aanslagbiljetten, brochures,...) en grafiek (waaronder veel kaarten en prenten). Bovenal illustreerde hij de tekst eigenhandig met bijna 300 aquarellen. Die geven een uniek beeld van het leven in de eerste jaren onder Frans bewind, een tijd waaruit weinig iconografische getuigenissen bewaard zijn gebleven. Ook leefde Goetsbloets zich uit in het tekenen van spotprenten en allegorieën waarin hij uiting gaf aan zijn onvrede met de Franse overheid1.

  • 2 Over de verwerving van het handschrift, zie: Pauwels, Jan. L’acquisition des manuscrits de Pierre G (...)
  • 3 Zie onder meer: Deseure, Brecht. The Watercolours in the Tydsgebeurtenissen Chronicle (1794-1797) b (...)
  • 4 Deseure, Brecht. Revolutie in Antwerpen. De aquarellen van Pierre Goetsbloets, 1794-1797. Brussel: (...)
  • 5 KBR algemene catalogus, Brussel. Beschikbaar via: https://opac.kbr.be/library/doc/SYRACUSE/18313627 (...)

2Hoewel het handschrift al in 1892 voor een aanzienlijk bedrag werd verworven door de Koninklijke Bibliotheek, heeft het slechts weinig belangstelling weten te wekken bij historici2. Pas in de jaren 1980 en ’90 kreeg het aandacht, naar aanleiding van de herdenkingen van de tweehonderdste verjaardag van de Franse Revolutie. Die aandacht was weliswaar selectief: het handschrift werd voornamelijk gebruikt als bron van beeldmateriaal bij historische publicaties. Een grondige analyse van het handschrift en zijn auteur kwamen pas recent tot stand3. Tydsgebeurtenissen vormde het onderwerp van wetenschappelijke bijdragen, een becommentarieerde uitgave van 130 aquarellen en een tentoonstelling4. Bovendien is het handschrift in digitale vorm integraal raadpleegbaar op het platform Belgica van KBR5.

3Wat hierbij meestal buiten beeld bleef, is het eerste volume van de kroniek, dat de gebeurtenissen vanaf de Franse inval in de zomer van 1794 tot juli 1795 behandelt. Dit eerste volume werd samen met de andere delen verworven maar is op een bepaald moment – wellicht eind jaren ’80 – uit de collectie verdwenen. Collectiestukken die zoekraken zijn een zeldzaamheid, al zeker wanneer het om handschriften gaat. Ter voorbereiding van deze bijdrage ben ik op zoek gegaan naar details over het moment en de omstandigheden van de verdwijning, zij het zonder veel resultaat. Om te beginnen is het niet duidelijk of het om een diefstal gaat, dan wel om een verlies zonder kwaadwillig inzicht, bijvoorbeeld door een slecht geregistreerde bruikleen of een verkeerde terugplaatsing in het magazijn. Hoewel die laatste opties minder waarschijnlijk lijken, zijn ze niet uitgesloten.

  • 6 KBR, Afdeling Handschriften en oude drukken, kaartenbakken en papieren inventarisregisters; Archief (...)
  • 7 KBR, Afdeling Handschriften en oude drukken, Mappen formaten.

4Opvallend is dat er in de administratie van de bibliotheek geen officiële vaststelling van de verdwijning te vinden is6. Dit kan erop wijzen dat het ontbreken van het handschrift slechts na verloop van tijd is opgemerkt. De manier waarop de handschriftenmagazijnen zijn georganiseerd, kan daartoe hebben bijgedragen. De volumes van het handschrift Tydsgebeurtenissen worden namelijk niet samen bewaard maar zijn op basis van het formaat verdeeld over twee verschillende magazijnposities. Het ontbreken van een deel in het rek valt daardoor minder snel op. In de overzichtslijst van de formaten staat het volume genoteerd als ontbrekend, maar er staat niet bij sinds wanneer7. De lijst in zijn huidige vorm werd opgemaakt in 2005, maar de verdwijning werd bijna zeker vroeger opgemerkt.

  • 8 KBR, Archief handschriftenafdeling, Lezersregisters.
  • 9 In 1982, 1986, 1989 (twee keer), 1994, 1995 (twee keer) en 1998. Tussen 1965 en 1981 werd het hands (...)

5Als gevolg hiervan kan het precieze moment van de verdwijning slechts bij benadering worden bepaald. De lezersregisters van de handschriftenleeszaal brengen geen soelaas, aangezien ze wel de namen van leeszaalbezoekers vermelden, maar niet de door hen geconsulteerde manuscripten8. Het register en de correspondentie met betrekking tot uitleningen voor tentoonstellingen leren dat volumes uit de reeks Tydsgebeurtenissen in de laatste twee decennia van de twintigste eeuw acht keer zijn uitgeleend voor tentoonstellingen9. Voornamelijk volumes 4 en 10 waren populair bij tentoonstellingsmakers. Volume 1 werd slechts een keer aangevraagd, voor een tentoonstelling in Hasselt in 1982. De aanvraag werd geweigerd vanwege de slechte staat van het volume (net als bij volume 4). Ook volume 2 werd niet uitgeleend, wegens te kostbaar. Volume 10 werd wel uitgeleend en kreeg een verzekeringswaarde van 800.000 BEF opgeplakt. In oktober 1985 was volume 1 zeker nog aanwezig in de bibliotheek, want in die maand zijn er nog foto’s gemaakt van enkele aquarellen.

  • 10 Naar aanleiding van de Bicentenaire verschenen er enkele geïllustreerde overzichtswerken over de Fr (...)

6Tot slot kan enkel op de mondelinge overlevering worden gewezen. De verdwijning vond plaats vóór de indiensttreding van de huidige personeelsleden op de afdeling handschriften en oude drukken. Hun werd door een personeelslid met een lange staat van dienst verteld dat het volume aan het einde van de jaren ’80 verdween in de marge van het bezoek van een groep Fransen. Dat de verdwijning zou samenhangen met de ‘herontdekking’ van het handschrift in het kader van de herdenking van de Franse Revolutie is niet vreemd10. Zo werd volume 4 in 1989 twee keer uitgeleend voor tentoonstellingen in Parijs in het kader van de Bicentenaire. Dat er niet meer duidelijkheid kan worden geschapen over de verdwijning van een prestigieus handschrift als dit is zonder twijfel een blamage voor de toenmalige KBR. Bij gebrek aan archivalische aanwijzingen en levende getuigen uit de tijd van de verdwijning kan er evenwel weinig meer over worden gezegd.

  • 11 Te vermelden is ook een kort artikel in het Journal des débats van 30 december 1910, gebaseerd op e (...)
  • 12 Donnet, Fernand. La vie intime anversoise sous le régime républicain. Bulletin de l’Académie royale (...)
  • 13 Van den Gheyn, Joseph. Catalogue des manuscrits de la Bibliothèque royale de Belgique, vol. 7. Brus (...)

7De verdwijning van het volume betekent vanzelfsprekend een groot historisch en artistiek verlies. In tegenstelling tot veel middeleeuwse handschriften uit de collectie werd er geen microfilm van gemaakt. Uit de inhoud ervan is, gezien de geringe aandacht voor het handschrift, slechts weinig geput door historici11. Enkel de Antwerpse oudheidkundige Fernand Donnet (1845-1927) wijdde in 1910 een verkennend artikel aan de kroniek12. Hij nam enkele tekstfragmenten op uit het eerste volume. Hoewel het fysieke handschrift vooralsnog onvindbaar is, liet het gelukkig belangrijke sporen na. Ten eerste is er de onvolprezen catalogus van de handschriftenverzameling, opgesteld door conservator Joseph Van den Gheyn s.j. (1854-1913). Deel 7, waarin Tydsgebeurtenissen wordt beschreven, verscheen in 190713. Van den Gheyn ging grondig tewerk en beschreef het handschrift tamelijk gedetailleerd. Behalve een beknopt overzicht van de inhoud per volume, nam hij in voetnoot ook een compleet overzicht van de afbeeldingen op (zowel ingebonden prenten als Goetsbloets’ eigen aquarellen). Daardoor kunnen we ons in grote lijnen een beeld vormen van de structuur van het volume. Ten tweede werd het handschrift deels gefotografeerd. Dit gebeurde op verschillende momenten in de tijd en resulteerde in opnames van 28 pagina’s, waarvan de oudste nog onder de vorm van glasplaten. Op één kleurenopname na zijn deze foto’s allemaal in zwart-wit.

8Alles bij elkaar blijft er voldoende materiaal bewaard om een hypothetische reconstructie te maken van het eerste volume, wat dan ook het doel is van deze bijdrage. Door alle beschikbare informatie over de inhoud bij elkaar te brengen, willen we in de mate van het mogelijk het gat opvullen dat door de verdwijning van het fysieke volume werd geslagen.

Inhoud van het eerste volume

9Dankzij Van den Gheyn kennen we de materiële basisgegevens van het eerste volume. Net als de volumes 2 en 3 meet het 31 bij 19,7 cm en is het wellicht ingebonden in rood marokijn met het wapen van de familie Goetsbloets gestempeld in goud. Met 207 folio’s was dit het dunste van de tien volumes. Die werden door de tijd heen steeds omvangrijker, waarbij de laatste volumes telkens ongeveer 300 folio’s telden.

  • 14 Polasky, Janet. Revolution in Brussels, 1787-1793. Brussel: Koninklijke Academie van België, 1985, (...)

10Het is niet bekend wanneer Goetsbloets precies begon te schrijven. De eerste gedateerde bijdragen dateren van oktober 1794, meer dan twee maanden na de Franse inname van Antwerpen op 24 juli 1794. Het begin van het eerste volume is gewijd aan de herinnering aan koning Lodewijk XVI, die in januari 1793 in Parijs was onthoofd. Als behoudsgezinde edelman was Goetsbloets een monarchist, die de terechtstelling van de koning als een misdaad tegen de door God gewilde orde beschouwde. In de daaropvolgende folio’s (29-38) kijkt Goetsbloets terug op de gebeurtenissen tijdens de eerste Franse periode (november 1792-maart 1793). De Oostenrijkse Nederlanden waren toen een eerste keer onder Frans bewind gekomen, wat voor beide zijden een teleurstellende ervaring was geweest. De behoudsgezinde bevolking had afwijzend gereageerd op het door Frankrijk gepropageerde republikeinse en anti-kerkelijke beleid. Het resultaat was dat de Nationale Conventie, ondanks de gemaakte belofte van zelfbestuur, op 15 december 1792 overging tot de annexatie van het grondgebied14. Goetsbloets kijkt in deze bladzijden terug op de gebeurtenissen uit 1792-93 en maakt er ook enkele aquarellen bij. Deze twee inleidende gedeelten (Lodewijk XVI + eerste Franse periode) zetten de toon voor de rest van het volume, waarin Goetsbloets zich zeer negatief uitlaat over het Franse beleid.

11Vanaf folio 47 komen de eigentijdse gebeurtenissen vanaf oktober 1794 aan bod. Goetsbloets besteedt aandacht aan de vervolging en terechtstelling van geestelijken, de hongersnood ten gevolge van de bezetting, de oorlogsschattingen (inclusief het nemen van gijzelaars), republikeinse ceremonies, de inbeslagname van het kunstbezit van de kerken en de inkwartiering van Franse soldaten bij Antwerpse burgers. Deze thema’s liggen helemaal in de lijn van het behoudsgezinde en anti-Franse sentiment dat ook de rest van het handschrift kenmerkt. Vanaf folio 163 beschrijft Goetsbloets de gebeurtenissen van 1795, tot in juli van dat jaar. Folio’s 195-200 bevatten een handgeschreven index op het volume. Daarna volgt nog een verzameling gedrukte documenten.

12Goetsbloets’ eigen aantekeningen over de tijdsgebeurtenissen worden afgewisseld met drukwerk, kopieën van documenten en aquarellen. De prenten betreffen voornamelijk portretten van tijdgenoten die een rol speelden in de revolutionaire gebeurtenissen en voorstellingen ter nagedachtenis van de Franse koninklijke familie. Daarnaast zijn er heel wat gedrukte brochures, pamfletten, proclamaties en officiële documenten die Goetsbloets van belang achtte voor een goed begrip van de gebeurtenissen. Hoeveel aquarellen hij precies maakte voor dit volume is niet zeker. Van den Gheyn maakt in zijn beschrijving in de inventaris niet altijd een duidelijk onderscheid tussen Goetsbloets’ eigen aquarellen enerzijds en ingevoegde prenten en grafiek anderzijds. De meeste aquarellen zijn gefotografeerd, maar niet alle. Op basis van de foto’s en de beschrijvingen telde het eerste volume ten minste 21 aquarellen, waarvan er 17 bewaard bleven als foto. Daarbij zijn 10 weergaven van republikeinse feesten, 6 uiteenlopende scènes met voorvallen binnen en buiten Antwerpen, 4 allegorieën op het Frans bewind en 1 portret.

  • 15 De fotonegatieven, bewaard op de fotografische afdeling, zijn genummerd volgens de nieuwe foliëring (...)

13In wat volgt, dienen de catalogusbeschrijvingen van Van den Gheyn als leidraad. Ze staan cursief gedrukt in het oorspronkelijke Frans. Ze worden gevolgd door toelichting en, wanneer mogelijk, door een foto. Wanneer het gaat om een gedrukt document waarvan elders een digitale versie beschikbaar is, werd een link toegevoegd. Soms bleef een foto bewaard van een pagina die niet voorkomt bij Van den Gheyn. In die gevallen is de catalogusbeschrijving door mij toegevoegd en staat ze niet cursief gedrukt. In een aantal gevallen is het niet mogelijk om het folionummer met zekerheid vast te stellen. Van den Gheyns beschrijvingen bevatten immers tegenstrijdigheden en bovendien is zijn foliëring (in inkt) door een latere hand gewijzigd (in potlood15). In die gevallen heb ik voor het na vergelijking meest waarschijnlijke folionummer gekozen. Goetsbloets’ eigen paginering werd buiten beschouwing gelaten.

Reconstructie van het eerste volume

Folio 1: Acht geheime verborgene Silhouetten

14Duitstalige, royalistische prent, rond 1793 gedrukt in Neuchâtel. De rest van de titel luidt: Franz II, Wilhelm II, die Churfürsten von Mainz, Trier und Coeln nebst dem unglücklichen König und der Königin von Frankreich und Ludwick XVII. Een leeuw en een slang staan tegenover elkaar bij een obelisk die de monarchie voorstelt. In de takken van de bomen zijn de profielen te herkennen van de betreurde koning Lodewijk XVI, koningin Marie Antoinette en hun zoontje Lodewijk XVII, en verder die van Rooms-Duits keizer Frans II, koning Frederik-Willem II van Pruisen en de keurvorsten van, Mainz, Trier en Keulen. Een exemplaar bewaard in de Bibliothèque nationale de France kan geraadpleegd worden op Gallica: Acht geheim verborgene Silhouetten: Franz II, Wilhelm II, die Churfürsten von Mainz, Trier und Coeln nebst dem unglücklichen König und der Königin von Frankreich und Ludwick XVII: [estampe] / [non identifié] | Gallica (bnf.fr).

Folio 2: François II, empereur des Romains, gravé par Ph. M

15Portretgravure van keizer Frans II (1768-1835), de laatste keizer van het Heilig Roomse Rijk. Vanaf 1804 regeerde hij als Frans I als eerste keizer van Oostenrijk. Goetsbloets beschouwde hem als de rechtmatige landsheer van de Oostenrijkse Nederlanden. De prent waarover het hier gaat, kon niet worden geïdentificeerd.

Folio 3: Joseph II, portrait gravé

  • 16 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 74-76.

16Portretgravure van keizer Jozef II (1741-1790). Elders in de kroniek uitte Goetbloets kritiek op de Brabantse Omwenteling van 1789-90, die gericht was tegen het hervormingsbeleid van Jozef II. Hij interpreteerde de Franse inval als een goddelijke straf voor de ontrouw van zijn landgenoten aan de keizer16. Het is niet duidelijk om welke prent het hier gaat.

Folio 4: François II, portrait peint

17Vermoedelijk gaat het om een door Goetsbloets gemaakte aquarel naar een portretgravure van keizer Frans II (mogelijk dezelfde als in folio 2). Er bleef geen foto van bewaard. Een vergelijkbaar voorbeeld is zijn aquarel naar een portretgravure van de hertog van Orléans (vol. 5, f. 13).

Folio’s 4v-5: Note sur l’empereur François II

18Door Goetsbloets genoteerde of overgeschreven biografische informatie over keizer Frans II.

Folio’s 6-6v: Romance philanthropique. Vers français

19Overgeschreven of ingebonden gedicht dat vermoedelijk commentaar levert op de omstandigheden van de Franse Revolutie. Tot dusver niet geïdentificeerd.

Folio 7r: Louis XVI

20Goetsbloets’ allereerste bewaarde aquarel stelt een allegorie voor op de dood van Lodewijk XVI (1754-1793), met als titel Les meilleurs par excellence regrettent leur bon maître. Centraal staat een stenen portretmedaillon van Lodewijk XVI, waarvan de rand gebarsten is. Het randschrift luidt: ‘Ludovicus dei gratia Galliae et Navariae Rex Christianismus Infelix’ (‘De zeer christelijkste en ongelukkige Lodewijk, bij de gratie Gods koning van Frankrijk en Navarra’). Het medaillon wordt gedragen door de Dood in de gedaante van een skelet in wapperend gewaad. Het verkondigt de dood van Lodewijk op een bazuin versierd met het koninklijk vaandel met de drie Franse lelies. Erboven verheft zich een obelisk ter nagedachtenis van de koning. In de voet van het monument is een voorstelling van zijn onthoofding gegraveerd, vergezeld van een doodshoofd, wapens en boeien. Rechts vooraan zit Frankrijk in de gedaante van treurende maagd, het hoofd bedekt met een omslagdoek versierd met Franse lelies. Aan haar voeten liggen een gevallen kroon en scepter. Ook het omgevallen Korintisch kapiteel van de zuil vooraan duidt op de val van de monarchie. De plaats van het kapiteel is ingenomen door de Franse haan, als symbool van het republikeinse Franse volk.

Figuur 1

Figuur 1

ms. II 1492, vol. 1, f. 7r.

KBR

Folio 8: Marie-Antoinette et ses enfants

21Vermoedelijk een prent ter nagedachtenis van de koningin.

Folio’s 8-9: Korte beschryvinge des leven van den ongelukkigen Koning van Vrancken-ryk. En français

22Een publicatie met deze titel werd niet teruggevonden. Goetsbloets heeft kennelijk een Nederlandse titel gegeven aan een Franse tekst ter nagedachtenis van Lodewijk XVI, die hij vermoedelijk heeft overgeschreven uit een royalistisch pamflet.

Folio’s 9-9v: Louis seize aux Français. Vers français

23Royalistisch pamflet, ingebonden of door Goetsbloets overgeschreven. De volledige titel luidt: Louis Seize aux français, chanté à Paris dans les langues francaise et hollandaise. Lodewyk de Zestiende aan het fransche volk, gezongen te Parijs in het fransch en nederduitsch (Den Haag, 1793). Treurlied in naam van Lodewijk XVI, waarin de koning zich bij zijn volk beklaagt over het onrecht dat hem werd aangedaan. Het lied, op de melodie van Pauvre Jacques, is afgedrukt in het Frans en het Nederlands. Het wordt gevolgd door het lied Anti-Jacobine, dat een gelijkaardige boodschap bevat. Een exemplaar uit de Universiteitsbibliotheek van Leiden is beschikbaar op Google Books: https://www.google.be/​books/​edition/​Louis_seize_aux_Fran%C3%A7ais_chant%C3%A9_%C3%A0_Par/​GPBJSvrdidEC?hl=en&gbpv=0.

Folio l0v: Annonce faite à la Reine de France

24Opnieuw een tekst uit een royalistische publicatie, tot dusver niet geïdentificeerd.

Folio 11: Le prince de Saxe-Cobourg

25Wellicht een portretgravure. De geportretteerde was Frederik Jozias van Saksen-Coburg-Saalfeld (1737-1815), prins van het Heilig Roomse Rijk. Frederik Jozias was een generaal in het Oostenrijkse leger en speelde een belangrijke rol bij de verdediging van de Oostenrijkse Nederlanden tegen Frankrijk. Hij versloeg een Frans leger in de Slag bij Neerwinden (18 maart 1793), waardoor de eerste Franse bezetting werd beëindigd. Een jaar later verloor hij de Slag bij Fleurus (26 juni 1794), die het begin betekende van de tweede Franse periode, die leidde tot de annexatie van de Oostenrijkse Nederlanden bij Frankrijk. Frederik Jozias was de jongste zoon van de hertog van Saksen-Coburg-Saalfeld en een grootoom van koning Leopold I van België.

Folio 13: Madame Élisabeth

26Wellicht een portretgravure. De geportretteerde was Elisabeth van Frankrijk (1764-1794), bijgenaamd Madame Elisabeth. Ze was een zus van de Franse koningen Lodewijk XVI, Lodewijk XVIII en Karel X. Ze deelde de gevangenschap van de koninklijke familie in de Tour du Temple in 1793. Na haar veroordeling door het revolutionair tribunaal werd ze op 10 mei 1794 terechtgesteld.

Folio 15: Saule pleureur, publié à Londres en 1794

27Ingebonden prent. Er zijn verschillende prenten bekend met deze titel. Ze stellen telkens een treurwilg voor waarvan de takken de silhouetten vormen van Lodewijk XVI, zijn zus Elisabeth en/of andere gestorven leden van de koninklijke familie. Zie bijvoorbeeld: https://gallica.bnf.fr/​ark:/12148/​btv1b6950194n.r=Saule%20pleureur%201794?rk=21459;2; https://gallica.bnf.fr/​ark:/12148/​btv1b525130550.r=Saule%20pleureur%201794?rk=64378;0.

Folio 16: Opdragt der Tyds Gebeurtenissen in diese manuscript begrepen

28Eerste titelblad. Uit de andere delen weten we dat Goetsbloets per volume meerdere titelpagina’s voorzag, die hij rijkelijk versierde met gekalligrafeerde titels en een of meerdere allegorieën op de tijdsgebeurtenissen (zie f. 18, 25 en 28).

Folio’s 16v-17v: Sont blancs

Folio 18: Autre sous-titre de ce volume

29Tweede titelblad (zie f. 16, 25 en 28).

Folio’s 19-20: Lettre pastorale de CLAUDE, évêque de Toul, 26 juin 1758

  • 17 Pénet, Pierre-Hippolyte. Mandement satirique de l’évêque de Toul contre Chaumont de La Galaizière. (...)

30Ingevoegd of overgeschreven satirisch pamflet uit 1758, onder de vorm van een herderlijke brief van de bisschop van Toul, Claude Drouas de Bussey (1712-1773). Het gaat om een satirische tekst die kritiek levert op het beleid van Antoine-Martin Chaumont de La Galaizière (1697-1783), de omstreden kanselier van het hertogdom Lotharingen. Volgens de tekst heeft Lotharingen zwaar te lijden onder de tirannie van een hoogmoedig despoot. De kwalen die het gebied treffen worden omschreven als het gevolg van goddelijke toorn17. De tekst eindigt met een oproep tot het bidden van het gebed Contra persecutores et male agentes, waarin God wordt gesmeekt de kerkvervolgers ten val te brengen. Het is duidelijk dat Goetsbloets de boodschap van het pamflet van toepassing achtte op de omstandigheden van de Franse bezetting en de kerkvervolging.

Folio’s 21v-22: Sont blancs

Folio’s 23-24: Extrait du Courrier Belgique, 28 octobre 1793; d’une lettre de Nieuport du 31 dito

31Uittreksel uit de krant Courrier Belgique van 28 oktober 1793. De daarin afgedrukte brief is gedateerd op 24 oktober (en niet op 31, zoals Van den Gheyn schrijft). De brief en het daaropvolgende artikel doen verslag van het mislukte beleg van Nieuwpoort door het Franse leger tussen 24 en 29 oktober 1793. In het kader van de Eerste Coalitieoorlog hoopte Frankrijk de Kanaalhavens in te nemen, die door het Britse leger werden gebruikt in de strijd tegen Frankrijk. De brief legt de nadruk op het dreigement van generaal Lazare Hoche (1768-1797) om de stad met de grond gelijk te maken indien de inwoners zich niet overgaven. Het hele document kan geraadpleegd worden op de site RetroNews: Le Courier Belgique 28 octobre 1793 - (28-octobre-1793) | RetroNews - Le site de presse de la BnF.

Folio 25: Frontispices peints

32Derde titelblad (zie f. 16, 18 en 28), dit keer versierd met een allegorie op de tijdsomstandigheden.

Folio 26: Vier geheime verborgene Silhouetten

33Duitstalige, royalistische prent met de silhouetten van de Franse en Engelse koningsparen. De volledige titel luidt: Vier geheim verborgene Silhouetten von ausserordentlicher Aehnlichkeit des unglücklichen Königs und der Königen von Frankreich: nebst dem König und der Königen von England. De silhouetten van Lodewijk XVI en Marie Antoinette worden gevormd door slangen die de Franse lelie oppeuzelen, met daaronder een gebroken kroon, zwaard en scepter. De silhouetten van koning George III en koningin Charlotte worden gevormd door een vaas met daarop een stralende kroon, met eronder een Engelse roos en een Schotse distel. De prent kan online geraadpleegd worden op Gallica: Vier geheim verbogene Silhouetten von ausserordentlicher Aehnlichkeit des unglücklichen Königs und der Königen von Frankreich: nebst dem König und der Königen von England : [estampe] / [non identifié] | Gallica (bnf.fr).

Folio 27: A Louis XVI, Roi de France. Vers français

34Ingebonden of door Goetsbloets overgeschreven gedicht ter ere van Lodewijk XVI. De tekst kon niet worden geïdentificeerd.

Folio 28: Nouveau sous-titre pour le tome 1 de cet ouvrage

35Vierde titelblad (zie f. 16, 18 en 25).

Folio’s 29-38: Tijdsgebeurtenissen. Anno 1792, 1793

36In deze aantekeningen kijkt Goetsbloets terug op de gebeurtenissen tijdens de eerste Franse bezetting, die liep van 18 november 1792 tot 28 maart 1793. In volume 2 vult hij dit overzicht verder aan onder de titel: ‘Uytgelaetene saeken in onsen voôrgaende tome van het merkweêrdigste het gene voôrgevallen is sedert anno 1792’ (vol. 2, f. 26r-32v).

Folio 35v: Le tombeau du général François Dampierre

37Auguste Marie Henri Picot de Dampierre (1756-1793) was een generaal in de Franse legers tijdens de Franse Revolutie. Hij nam deel aan de belangrijke veldslagen van Jemappes (1792) en Neerwinden (1793), die respectievelijk het begin en het einde van de eerste Franse bezettingsperiode inluidden. Na het verraad van generaal Dumouriez kreeg hij de leiding over de Legers van het Noorden en van de Ardennen, die in de Oostenrijke Nederlanden lagen. Hij sneuvelde in mei 1793 en werd bijgezet in het Pantheon in Parijs. Zijn naam komt ook voor op de Arc de Triomphe. Het is niet duidelijk of Goetsbloets zelf een (allegorische) tekening maakte van het graf van Dampierre, dan wel of het een invoegde prent betreft. De voornaam François is een vergissing.

Folio 36: Portrait du général Dampierre, F. Bonneville del.; Sandos sculpsit

38Portretgravure van generaal Dampierre. Een exemplaar kan geraadpleegd worden op Gallica: Aug. M.H. Picot Dampierre : général en chef de l’armée du Nord née à Paris le 20 aoust 1756 tué par un boulet de canon... : [estampe] / F. Bonneville sculp. ; Sandos sculpsit. | Gallica (bnf.fr).

Folio 38v: Lofzang Liedeken over de victorie der fransche natie

  • 18 Zie Deseure, Brecht. “Adieu dan fransch gebroed”. Gezongen protest tegen het Frans bewind in Antwer (...)

39Goetsbloets noteerde regelmatig volksliedjes waarin commentaar werd geleverd op het Franse regime. Hoewel dit lied een lofzang heet te zijn, is de kans groot dat het eigenlijk om een spotlied gaat. Tydsgebeurtenissen telt er meerdere voorbeelden van18.

Puis un imprimé: Bekendmaking. ‘T Antwerpen, by J. Grange, 1793

40Proclamatie door het stadsbestuur uit de eerste Franse periode. Over de inhoud is niets bekend.

Folio’s 40-43: Tydsgebeurtenissen, 1794

41Hier begint Goetsbloets met zijn eigenlijke aantekeningen uit de tweede Franse periode.

Puis un imprimé: Waerschouwing. ‘T Antwerpen, by J. Grange

42Proclamatie door het stadsbestuur. Over de inhoud is niets bekend.

Folio 41: Funérailles du colonel Verrières

  • 19 Barbier, Jean-Paul. Des Châlonnais célèbres, illustres et mémorables. Châlons-en-Champagne: Petit (...)
  • 20 Prims, Floris. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7: Met Oostenrijk en onder de Fransen (1715-1814). (...)
  • 21 Buirette de Verrières, Claude Rémy. Discours prononcé par le républicain Verrières [...] à l'ouvert (...)

43Aquarel door Goetsbloets. De afgebeelde gebeurtenis heeft betrekking op de eerste Franse periode. Na de inname van Antwerpen in het najaar van 1792 werd Claude Rémy Buirette de Verrières (1749-1793) aangesteld als militair gouverneur van de stad19. Verrières was een advocaat uit Châlons-sur-Champagne die zich in Parijs had aangesloten bij de revolutiebeweging en naar eigen zeggen had deelgenomen aan de bestorming van de Bastille. Hij was lid van de invloedrijke Club des Cordeliers en frequenteerde de radicale jakobijn Jean-Paul Marat (1743-1793). Verrières verdiende zijn sporen met de reorganisatie van de Nationale Garde, waarvan hij tot kolonel werd benoemd. In Antwerpen voerde hij een radicaal republikeins beleid, dat bij veel inwoners op onbegrip stuitte20. Hij schoffeerde de geestelijkheid, organiseerde republikeinse ceremonies en stichtte een revolutionaire club onder de naam Club de la Liberté de l’Escaut21. Op 9 januari 1793 stierf hij onverwacht na een receptie in Brussel. Hij werd met militaire eer begraven in de Antwerpse kathedraal. In Parijs werd hij nadien vereerd als een revolutionaire held; zijn hart werd in de Cordeliersclub tentoongesteld naast dat van Marat. In Antwerpen werd de radicale kolonel – bijgenaamd ‘den Bult’, vanwege zijn bochel – minder positief herinnerd. Volgens een lokale legende werd zijn lichaam in het geheim ontgraven en in de Schelde gegooid. Goetsbloets maakte een aquarel van de begrafenis. Jammer genoeg bleef er geen foto van bewaard.

Folio 44: Parterre, F. BONNEVILLE, del. et sculp

44Ingebonden prent met onbekend thema.

Folio 45: La guillotine

  • 22 Deseure. L’image satirique, p. 89. Zie ook: Arasse, Daniel. La guillotine et l’imaginaire de la Ter (...)

45Ingebonden prent die de guillotine voorstelt. Net als veel tijdgenoten was Goetsbloets gefascineerd door het nieuwe executiewerktuig, dat uitgroeide tot een van de symbolen van de Franse Revolutie. Hij voegde verschillende prenten in waarop guillotines voorkwamen en beeldde ze ook zelf regelmatig af in zijn aquarellen. Voor hem stond het dodelijke apparaat symbool voor de bloeddorst en wreedheid van de revolutionairen22.

Folio 47: Meurtre du chanoine Marcel à Anvers

  • 23 Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 148.

46Vermoedelijk een aquarel van Goetsbloets, waarvan geen foto bewaard bleef. Jean-Louis Marcel was een van oorsprong Franse geestelijke die kanunnik was in het kapittel van de kathedraal. De Franse criminele rechtbank veroordeelde hem op 23 oktober ter dood omdat hij hulp had geboden aan Franse émigrés. Hij werd gefusilleerd op het Kasteelplein23.

Folio’s 47-88: Tydsgebeurtenissen. Anno 1794

47Vervolg van Goetsbloets’ aantekeningen over de gebeurtenissen in het jaar 1794.

Folio 52: Assassinat de l’hôte Timmermans à l’hôtel d’Angleterre

48Goetsbloets maakte meerdere aquarellen over moorden en gewelddadige overvallen in de stad, gewoonlijk met kwaadaardige Franse soldaten in de hoofdrol. De precieze episode die hier werd afgebeeld, is niet bekend. Uit de titel kunnen we afleiden dat een zekere Timmermans om het leven gebracht werd in het Hôtel d’Angleterre op de Meir. Van Goetsbloets’ aquarel bleef geen foto bewaard.

Folio 66r: Redevoering van de openbaar aanklager op 10 brumaire jaar III

  • 24 Stadsarchief Antwerpen, Modern Archief, IP II 2474 Feesten en ceremonies, Pk 2858: Discours prononc (...)

49Deze folio wordt niet genoemd door Van den Gheyn maar er bleef wel een foto van bewaard. De tekst die erop afgebeeld staat, is bekend: het gaat om de Nederlandse vertaling van de redevoering die openbaar aanklager J. F. Baret uitsprak tijdens de plechtigheid voor het planten van de vrijheidsboom op 31 oktober 1794 (10 brumaire jaar III volgens de republikeinse kalender). Baret bracht een opvallend vrouwonvriendelijke boodschap ten gehore. Hij noemde vrouwen de voornaamste oorzaak van de ongelukken en dwalingen van de mensheid. Door hun bijgelovige en beïnvloedbare karakters lieten ze zich gemakkelijk ompraten door onbetrouwbare machthebbers, die via hen ook vat kregen op hun echtgenoten. Nu dankzij de Franse Revolutie een nieuw begin aanbrak voor de mensheid, was het tijd dat vrouwen zich eindelijk bekeerden tot de deugd. Baret richtte zich in de eerste plaats tot de groep jonge vrouwen die de vrijheidsboom tijdens zijn optocht door de stad hadden begeleid. De redevoering werd verspreid in de vorm van een proclamatie24. Het is een van de vele republikeinse redevoeringen die Goetsbloets overschreef in de kroniek.

Figuur 2

Figuur 2

ms. II 1492, vol. 1, f. 66r.

KBR

Folio 70v: L’arbre de la liberté. Hoe is gelijk en vrij, den eeldom met de burgerij, te saemen geboeijt

  • 25 Voor meer details: Deseure, Brecht. Boom van Vrijheid/Boom van Slavernij. De Antwerpse vrijheidsbom (...)

50Deze aquarel wordt niet genoemd door Van den Gheyn, maar er bleef wel een foto van bewaard. In deze satirische afbeelding drijft Goetsbloets de spot met de vrijheidsboom, het symbool bij uitstek van het Franse regime. De vrijheidsboom, bekroond met jakobijnse muts, is met ijzeren boeien gekluisterd aan een stevige paal. Aan de boom hangt een lint met als tekst: ‘Je suis très libre maintenant’. Het onderschrift luidt: ‘Le bonnet de la liberté est un bonnet sans tête, le jour du 28 décembre est le jour de la fête’. Rondom de boom staat te lezen: ‘wel bedrog, leeft gij nog. Ja verdriet, soo als gij siet. Wel lieve gebueren, hoe lang zal ’t dueren’. Goetsbloets stelt de Franse vrijheidsboodschap voor als bedrieglijk: in plaats van bevrijd worden de inwoners van de Oostenrijkse Nederlanden overheerst en uitgebuit. De valse vrijheid wordt met geweld aan hen opgedrongen. Uit de bijschriften blijkt zijn verlangen naar het einde van het Franse bewind. Naar welk feest de datum van 28 december verwijst, is niet duidelijk, de boom werd immers geplant op 31 oktober25.

Figuur 3

Figuur 3

ms. II 1492, vol. 1, f. 70v.

KBR

Folio 72r: Wapenschild van koning Filips II

51Deze afbeelding wordt niet genoemd door Van den Gheyn, maar er bleef wel een foto van bewaard. Het gaat om een gedrukt vignet dat wellicht werd ingeplakt. Het toont het met grotesken omkranste wapenschild van de Spaanse koning Filips II (1527-1598), vóór hij in 1580 ook koning van Portugal werd. Goetsbloets nam het wapenschild op naar aanleiding van het planten van de vrijheidsboom in 1794. Ter voorbereiding van die ceremonie werd het wapenschild van de koning, dat centraal in de stadhuisgevel prijkte, namelijk weggekapt. Wapenschilden en andere aristocratische kentekens werden immers onverenigbaar geacht met het rijk van vrijheid en gelijkheid waarvan de boom het symbool was. Goetsbloets keurde deze aanvallen op koninklijke symboliek sterk af.

Figuur 4

Figuur 4

ms. II 1492, vol. 1, f. 72r.

KBR

Folio 72v: L’arbre de la liberté

  • 26 Idem.

52Goetsbloets besteedde heel wat aandacht aan het planten van de vrijheidsboom op de Grote Markt op 31 oktober 1794 (en ook aan het planten van de opvolger van deze boom in 1796, zie vol. 626). Het was de eerste grootschalige plechtigheid van het nieuwe bewind en een belangrijk moment voor de verspreiding van het republikeinse gedachtegoed. Met het planten van de vrijheidsboom werd symbolisch een einde gemaakt aan het ancien régime. De boom vertegenwoordigde het nieuwe, hoopvolle begin voor de mensheid dat door de Franse Revolutie was ingeleid. Als aanhanger van de traditionele standensamenleving dacht Goetsbloets daar natuurlijk anders over. Zijn verslag, waarvan een foto bewaard bleef, luidt als volgt:

‘Den boom der vryheyd (* boom van miserie en ellende) is geplant op de groote merkt dezer stad den 10den der fransche maend Brumaire (31 8ber 1794) met volle tristige vreugd al waer hebbe (gedwongen zynde) moeten om dansen ouderlingen, kinders en stadsjouffrouwen door bezondere brieven hun op pene toegesonden door de municipaelen der stad als te leezen folio hier voor en naer’.

  • 27 Idem, p. 234.

53Goetsbloets verwijst naar de leeftijdsgroepen die in de republikeinse feestelijkheden de generaties symboliseerden. De in het wit geklede jonge vrouwen die de boom hadden begeleid, waren telgen van de voornaamste families van de stad. Hun deelname was door het stadsbestuur afgedwongen onder bedreiging van zware sancties, tot verontwaardiging van de oude elite27.

54Onderaan bevindt zich een pentekening onder de titel Union de la France avec la Belgique, in suppositio. Het is een van de vele humoristische tekeningen waarin Goetsbloets Frankrijk en de Nederlanden tegenover elkaar plaatste in de vorm van een dialoog tussen een haan en een leeuw. In deze tekening roept de haan op tegen de godsdienst, terwijl de leeuw vloekt op de Franse brigands of bandieten. Goetsbloets legt uit dat de haan Frankrijk symboliseert dat het Belgisch volk probeert op te zetten tegen zijn legitieme vorst, een boodschap waartegen de leeuw zich verzet. De haan is bovendien een dief die overal graan in beslag neemt, waardoor de inwoners dreigen om te komen van de honger. Met deze laatste opmerking verwees Goetsbloets naar de schaarste aan levensmiddelen die was ontstaan doordat het Franse leger op grote schaal graan en andere goederen opeiste als voedsel voor de soldaten.

Figuur 5

Figuur 5

ms. II 1492, vol. 1, f. 72v.

KBR

Folio 73r: Les demoiselles d’Anvers dansant autour de l’arbre de la liberté

  • 28 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 266. Zie ook Van der Straelen, Jan Baptist. De kronijk van Antw (...)
  • 29 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 265.

55Tot slot van zijn verslag van de ceremonie van 31 oktober 1794 toonde Goetsbloets in deze aquarel de dans rond de vrijheidsboom, ofwel Den ronden dans om den boom van vryheyd. Dit is een van de bekendste tekeningen uit het manuscript, die veelvuldig werd gereproduceerd in latere publicaties over de Franse tijd. Goetsbloets is immers een van de weinige tijdgenoten die afbeeldingen heeft gemaakt van dit soort ceremonies. De dans rond de vrijheidsboom, op de tonen van het republikeinse strijdlied La Carmagnole, was voor de tegenstanders van de revolutie een bron van zowel fascinatie als afschuw28. Goetsbloets schrijft dat de dansende juffrouwen ‘in requisitie gesteld’ zijn, ofwel gedwongen om deel te nemen. Ze zijn in het wit gekleed met een tricolore sjerp om hun middel en dito veren op hun hoed. Boven hun hoofden vliegen enkele duiven met tricolore linten aan hun poten, die zijn losgelaten door ‘carmagnolsche burgers’ (‘carmagnollen’ was een van Goetsbloets’ bijnamen voor revolutieaanhangers). De staande figuur rechts slaat de maat met zijn stok en schreeuwt: ‘Vive la République’. Goetsbloets identificeert hem in de legende onderaan als ‘den dansmeester Goutier alias Dargonne, nationaelen agent’. De ingeweken Fransman Simon-Pierre Dargonne (1749-1839) had jarenlang als dansmeester gewerkt in dienst van de Antwerpse beau monde. Bij de Franse inval werd hij gepromoveerd tot nationaal agent, die namens de nationale overheid toezicht hield op het stadsbestuur. In die rol stimuleerde hij de organisatie van republikeinse feesten en ceremonies, tot grote onvrede van de tegenstanders van de republiek. Goetsbloets en de zijnen zagen Dargonnes nieuwverworven invloed knarsetandend aan29.

Figuur 6

Figuur 6

ms. II 1492, vol. 1, f. 73r.

KBR

Folio 75r: Arrestations à Anvers

  • 30 Rapport, Michael. Belgium under French Occupation: Between Collaboration and Resistance, July 1794 (...)
  • 31 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 22.
  • 32 Willems, Bart. Leven op de pof. Krediet bij de Antwerpse middenstand in de achttiende eeuw. Amsterd (...)

56Het eerste jaar van de tweede Franse bezettingsperiode, tussen de invasie in juni 1794 en de annexatie op 1 oktober 1795, was een periode van harde bezetting. Frankrijk behandelde de Oostenrijkse Nederlanden als overwonnen gebied en eiste op grote schaal geld en goederen op ten dienste van het leger30. Antwerpen kreeg van alle steden de hoogste oorlogsschatting opgelegd: tien miljoen Franse pond. Daarvan was vier miljoen voor rekening van de adelstand, wat voor Goetsbloets neerkwam op een bijdrage van vierduizend pond31. Ter vergelijking: het gemiddeld jaarloon van een ongeschoolde Antwerpse arbeider bedroeg aan het einde van de achttiende eeuw ongeveer 300 pond (of 150 gulden32). Op 22 augustus kreeg hij bericht dat de som binnen 24 uur te voldoen was (zie f. 110).

  • 33 Zie ook Van der Straelen. De kronijk, deel. 4, p. 131.
  • 34 Welten. Antihelden, p. 19-36.
  • 35 De eerste gijzelaars werden genomen op 17 augustus. Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 1 (...)

57Om tijdige betaling af te dwingen werden in de daaropvolgende maanden gijzelaars genomen onder de prominenten van de stad33. Ze werden naar Frankrijk getransporteerd en kwamen pas vrij wanneer de te betalen sommen waren voldaan34. Volgens Donnet werd ook Goetsbloets korte tijd gearresteerd, al kan die bewering niet meer worden geverifieerd35. Moest Goetsbloets inderdaad gearresteerd zijn, dan zou dat kunnen verklaren waarom hij pas in oktober 1794, vier maanden na de Franse inval, aan zijn kroniek begon.

58De aquarel toont hoe een welgestelde Antwerpse burger bij hem thuis wordt opgepakt. Uit de poort van een groot woonhuis brengen soldaten en een lid van het stadsbestuur (herkenbaar aan de tricolore sjerp en kokarde) de gearresteerde naar buiten. Die laatste is druk aan het gesticuleren. Uit Goetsbloets’ bijschrift blijkt dat de afgebeelde persoon te hoog is getaxeerd en daardoor niet kan betalen. Vanuit de deuropening en een raam op de eerste verdieping kijken zijn familieleden hem handenwringend na. Een opvallend detail is de pijprokende voerman met zijn zwaarbeladen kar en lekkende ton verderop in de straat.

59Gezien het detail van de te hoge taxatie lijkt Goetsbloets hier een specifieke arrestatie te hebben afgebeeld, mogelijk van een kennis (of zichzelf?), al weten we niet over wie het gaat of in welke straat de scène zich afspeelt. In het bijschrift laat Goetsbloets zich fel uit over de oorlogsschating en de arrestaties. Hij meldt dat er dagelijks tien mannen worden opgepakt onder alle lagen van de bevolking en fulmineert dat er nog nooit een grotere tirannie heeft bestaan dan onder de ‘carmagnolsche, bloedsuijpende regeringe van eenen Robespierre’. Robespierre en zijn terreurbewind waren weliswaar al ten val gekomen, maar Goetsbloets beschouwde de regeringen van de Thermidoriaanse Conventie en het Directoire als de waardige opvolgers van diens bewind.

Figuur 7

Figuur 7

ms. II 1492, vol. 1, f. 75r.

KBR

Folio 88r: Sac de la boulangerie de la rose à Anvers

  • 36 Deseure. Adieu dan Frans gebroed, p. 15.

60De opeisingen van graan en de economische ontwrichting tijdens het eerste bezettingsjaar veroorzaakten schrijnende taferelen onder de arme klassen. De schaarste aan brood en ander basisvoedsel leidde zelfs tot hongersnood. In deze aquarel toont Goetsbloets hoe bakkerij De Roos bestormd wordt door een hongerige menigte. De bakkerij, met een roos in de gevel, is gevestigd in een hoekpand met een trapgevel. Mannen, vrouwen en kinderen verdringen zich voor het open winkelraam. Van binnenuit wordt het geplunderde brood uitgedeeld aan de hongerige massa. In de tekstballonnetjes lezen we ‘brood brood’ en ‘vervloekte fransche honden’. De geknielde vrouw links vooraan troost haar kind dat klaagt: ‘moeder ik heb honger’. Een buurtbewoonster slaat het tafereel gade vanuit het open raam en klaagt: ‘t is schroomelyk’. Ook andere narratieve bronnen bevestigen de moeilijkheden die mensen ondervonden om aan brood te geraken36.

Figuur 8

Figuur 8

ms. II 1492, vol. 1, f. 88r.

KBR

Folio 89v-133v. Anno 1795

61Goetsbloets’ aantekeningen over het jaar 1795. De datering lijkt niet te kloppen, want de volgende folio’s gaan opnieuw over 1794.

Folio 110r: Aanslagbiljet

62Dit aanslagbiljet, gedateerd 22 augustus 1794, wordt niet vermeld door Van den Gheyn, maar er bleef wel een foto van bewaard. Het is door het stadsbestuur gericht aan ‘citoyen Goetsbloets-Dewael, marché St. Jacques’. Goetsbloets was getrouwd met Henriette De Wael (1759-1803) en woonde in het huis Het Lievevrouwken op de Sint-Jacobsmarkt. Met dit biljet werd aan het koppel hun aandeel in de oorlogsschatting meegedeeld. De tekst luidt:

‘Nous vous adressons le présente, pour vous signifier qu’en suite de notre Résolution Collégiale de ce jour, nous avons arrêté votre Quote-part dans la Contribution de 4 millions, dont votre classe est chargée, à la somme de quatre mille Livre Tournois, que vous aurez à remettre endéans les vingt-quatre heures en mains du Citoyen Baudouin, chargé de cette recette, & qui vous en délivrera le reçu en due forme. Le payement s’acquittera en numéraire, matière d’or ou d’argent, ou en quittances de ce qui aura déjà été fourni dans la levée pour la Contribution de dix millions. En cas de défaut vous serez responsable des événemens, dont nous ignorons les suites, & comme cette Quotisation n’a d’autre motif que de les prévenir, vous aurez à vous conformer provisoirement au payement de votre Quote-part, après quoi on laisse à votre classe le pouvoir ultérieur de rectifier les disproportions qu’elle croirait pouvoir s’être glissées dans la Quotisation individuelle. Le refus que votre classe a fait de se quotiser elle-même, nous a obligé de prendre ces mesures. Salut & fraternité, De Visser, Torfs’.

De dreigende toon van het biljet is onmiskenbaar. Zoals eerder gezegd, werden er gijzelaars genomen om de betaling van de opgelegde som af te dwingen.

Figuur 9

Figuur 9

ms. II 1492, vol. 1, f. 110r.

KBR

Folio 123v: Leden van de Nationale Conventie

  • 37 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 104, 114, 199.

63Deze folio wordt niet beschreven door Van den Gheyn maar bleef wel bewaard als foto. Het gaat om een door Goetsbloets gekopieerd document dat per departement de vertegenwoordigers in de Nationale Conventie oplijst. Op het hier bewaarde fragment komt onder meer de naam voor van Charles Cochon de Lapparent (1750-1825), gedeputeerde voor het departement Deux-Sèvres en latere minister van Politie. In die laatste functie nam Goetsbloets hem meerdere keren op de korrel in zijn karikaturen37. Cochons carrière zou hem overigens naar Antwerpen brengen, want onder Napoleon werd hij prefect van het departement Twee Neten. In voetnoot vermeldt Goetsbloets de zelfmoord van Nicolas Maure (1743-1795), gedeputeerde voor het departement Yonne. Maure benam zich tijdens de Thermidoriaanse Reactie het leven om te ontkomen aan vervolging omwille van zijn optreden tijdens de Terreur.

Figuur 10

Figuur 10

ms. II 1492, vol. 1, f. 123v.

KBR

Folio 124r: Massacre des ecclésiastiques du 2 au 4 septembre 1792, par les Jacobins

  • 38 Arasse. La guillotine; Biard, Michel. La Révolution hantée. Enfers, fantasmés et révolution françai (...)

64Goetsbloets benadrukte in zijn aquarellen het gewelddadige, bloeddorstige karakter van de Franse Revolutie. Bij tegenstanders van de revolutie leefde het beeld van een apocalyptische geweldorgie waarin onschuldige burgers bij bosjes werden omgebracht38. Nog voor het aanbreken van de Terreur kreeg dat denkbeeld gestalte als gevolg van de zogenaamde septembermoorden. In de zomer van 1792 stond Parijs onder hoogspanning. De monarchie werd openlijk aangevallen, er heerste verdeeldheid over het verdere verloop van de revolutie en de buitengrenzen werden bedreigd door de legers van Pruisen en Oostenrijk. In dat klimaat begon de jacht op binnenlandse vijanden: geestelijken, royalisten, aristocraten en iedereen die ervan verdacht kon worden samen te zweren tegen de revolutie. Tussen 2 en 6 september werden de gevangenissen van de stad systematisch ‘gezuiverd’: meer dan 1.300 gevangenen werden op vaak gruwelijke wijze vermoord. Achteraf bleken het merendeel van hen ‘gewone’ gevangenen te zijn die niets te maken hadden met de contrarevolutie, al stierven er ook enkele honderden geestelijken en aristocraten.

65Op het moment dat de Oostenrijkse Nederlanden voor de tweede keer werden ingenomen, in de zomer van 1794, waren dergelijke bloeddorstige taferelen verleden tijd. De Terreur liep immers net rond die periode af. Toch zat de schrik er bij Goetsbloets en de zijnen goed in. In deze bloederige aquarel toont hij de septembermoorden zoals ze in zijn verbeelding hadden plaatsgevonden. Smekende geestelijken worden met zwaarden en pieken gedood door woeste sansculotten, herkenbaar aan hun vrijheidsmutsen. Een afgehakt hoofd is gespietst op een piek. Iemand wordt uit een raam gegooid, een ander is opgehangen aan een straatlantaarn.

Figuur 11

Figuur 11

ms. II 1492, vol. 1, f. 124r.

KBR

Folio 133r: Situation de la France, tableau allégorique

  • 39 Over Goetsbloets’ gebruik van allegorische symboliek, onder meer geïnspireerd door Cesare Ripa: Des (...)

66Aquarel door Goetsbloets. Dit allegorische tafereel heeft als titel: Le Citoyen Cocq chante du Peuple la demande. Op een vierkant steenblok zit een haan als verpersoonlijking van het Franse volk. In de tekstballon lezen staat te lezen: ‘Un Dieu, une Loix, une Religion, un Roi’. Volgens Goetsbloets waren de meeste Fransen helemaal niet uit op revolutie maar verlangden ze daarentegen het herstel van de religie, de monarchie en de oude orde. Naast de haan staat de godin van de vrijheid, wiens hand rust op een fasces (pijlenbundel), als symbool van nationale eenheid. De putto aan haar voeten raapt tussen de gevallen attributen van het koningschap (kroon, scepter, wapenschild) een keten op met daaraan een portretmedaillon van de koning. Met andere woorden: vrijheid, eendracht en monarchie gaan hand en hand. Links van het blok bevindt zich de Afgunst, herkenbaar aan haar slangenhaar, gescheurde kleren en het hart in haar hand39. Geboeid aan handen, voeten en hals, is zij machteloos nu de revolutionaire krachten zijn bedwongen.

Figuur 12

Figuur 12

ms. II 1492, vol. 1, f. 133r.

KBR

Folio’s 136-139: Cavalcade à Anvers

  • 40 Zie in meer detail: Deseure. Onhoudbaar verleden, p. 195-208.

67In deze serie van negen aquarellen brengt Goetsbloets de feestelijkheden in beeld ter gelegenheid van de inwijding van de Antwerpse tempel van de Rede. De cultus van de Rede en de Wet werd door de republikeinse ideologen bedacht als seculier en Verlicht alternatief voor de traditionele religie, die ze als obscurantistisch beschouwden. Niet een uitgevonden opperwezen maar het menselijke vernuft en de wet moesten voortaan het voorwerp van aanbidding uitmaken. In elke stad werd een tempel opgericht, meestal in een geseculariseerde kerk. Daar vonden eens per week diensten plaats met republikeinse hymnes, redevoeringen en voorlezingen van wetten. De Antwerpse tempel werd ingewijd op 30 november 1794 (10 frimaire jaar III volgens de republikeinse kalender). Hij vond onderdak in de kloosterkerk van de karmelieten of Onze-Lieve-Vrouwebroeders op de Meir. Later verhuisde hij achtereenvolgens naar de Huidevetterskapel en de Sint-Carolus Borromeuskerk40.

Folio 136v

68De plechtigheid begint met een optocht (‘prael tryn’) van de autoriteiten door de stad, voorafgegaan door een militair défilé van het stedelijk garnizoen. Hier zien we een militair orkest vooropgaan met trommels, fluiten en cymbalen. Goetsbloets heeft het over ‘Het musiek der carmagnols, à ca ira, ca ira, à la lanterne’. Daarmee verwijst hij naar de radicale republikeinse wijsjes La Carmagnole en Ah! Ca ira!, waarin wordt opgeroepen de aristocraten op te knopen aan lantaarnpalen. Het orkestje wordt gevolgd door een compagnie Franse infanteriesoldaten onder aanvoering van hun kapitein.

Figuur 13

Figuur 13

ms. II 1492, vol. 1, f. 136v.

KBR

Folio137r

69Het volgende onderdeel van de stoet is de artillerie. Drie militairen te voet trekken een kanon op wielen voort, dat versierd is met kransen en takken (‘gegarniert met lauwer-kransen’). Goetsbloets doopt hen: ‘die charoisens alias canons boeren’.

Figuur 14

Figuur 14

ms. II 1492, vol. 1, f. 137r.

KBR

Folio 138v

70Na enkele vlaggendragers volgen de burgerlijke autoriteiten: het stadsbestuur of de municipalité, gevolgd door de rechters van de criminele rechtbank. Deze ambtsdragers zijn herkenbaar aan hun sjerp en steek.

Figuur 15

Figuur 15

ms. II 1492, vol. 1, f. 138v.

KBR

Folio 139r

71Deze aquarel toont het hoogtepunt van de stoet, namelijk de wagen met de godin van de Rede. Het gaat om een vrouw in klassiek gewaad met in de linkerhand een lans met vrijheidsmuts en in de rechter de fasces met bijl. Ze zetelt in een artificieel rotslandschap, dat behalve naar de natuur wellicht ook verwijst naar la Montagne, de jakobijnse fractie van de Franse Conventie. Boven de rotspartij wappert een Franse vlag met horizontale banden.

72Naar republikeinse gewoonte werd de godin van de Rede door een levend persoon uitgebeeld. Goetsbloets weet te melden dat het gaat om de dochter van een pruikenmaker genaamd Willebors. De koetsier en de paarden zijn opgeëist (‘in requisitie’).

Figuur 16

Figuur 16

ms. II 1492, vol. 1, f. 139r.

KBR

Folio 140v

73De godin van de Rede wordt gevolgd door een peloton cavaleristen met ontblote sabels. Goetsbloets heeft zich een scabreus grapje gepermitteerd: een vogeltje laat een kakje vallen net boven de officier voorop. Hij interpreteert dit als een slecht voorteken voor de Fransen: ‘malum signum in urina’. Of het voorval zich echt heeft voorgedaan weten we niet, maar Goetsbloets vond het kennelijk kostelijk.

Figuur 17

Figuur 17

ms. II 1492, vol. 1, f. 140v.

KBR

Folio 141r

74Als afsluiter van de optocht volgt een orkest dat speelt op een platte wagen met balustrade, geschilderd in de Franse kleuren. Het orkest wordt volgens Goetsbloets bemand door de ‘stadsmusikanten in requisitie’ en een aantal ‘citoyens vrywilligers’. Op de wagen bevindt zich ook een vrouw die Goetsbloets aanduidt als ‘la Citoienne’. Of het om een echte vrouw gaat of om een allegorisch (borst)beeld, is niet duidelijk.

Figuur 18

Figuur 18

ms. II 1492, vol. 1, f. 141r.

KBR

Folio’s 142-143: Récit du 30 novembre 1794. On brûle à Anvers le portrait de l’empereur

75Alvorens de godin van de Rede de tempel wordt binnengedragen, vindt een typisch republikeins ritueel plaats. Symbolen van het ancien régime worden publiekelijk verbrand als teken dat het oude regime ten einde komt. Goetsbloets geeft ons een ooggetuigenverslag van de ceremonie en beschrijft het parcours dat door de stoet werd afgelegd.

Folio 142r

76‘A° 1794. Den 10den Frimaire 30 November 1794 is de galg verbrand geworden op het schavot op het midden van de Meir met het Rad, het tortuer als ook de Boeijen, en andere Lijf gereedschappen als ook de Croon van Albertus en Isabella met den Septer de welke gesteld waeren op het Rad, en aen dat Rad was alsnog gehangen verscheyde waepenen en portraitten door den vermaerden schilder Petrus Paulus Rubbens geschilderd, en aen de galg was het portrait gehangen van Zyne Majesteyd den Keyzer Josephus den IIden (geschildert door den konstschilder A. De Quertenmont) en langst den anderen kant wederom verscheyde waepenen van differenten Monarken en Princen, en ook op het voorgemeld schavot lagen nog verscheyde portraitten, de resteerende waepenen, de welke gelyk syn aengestoken en verbrand geworden. Dit is gebeurt omtrent elf ueren onder het geluy’.

Figuur 19

Figuur 19

ms. II 1492, vol. 1, f. 141v en 142r.

KBR

  • 41 Vertaling van de republikeinse slogan ‘Guerre aux châteaux, paix aux chaumières!’, waaruit het geli (...)
  • 42 Den Eeckhof was het stadsmagazijn waarin onder meer de ommegangswagens en de marteltuigen werden be (...)

77F. 142v en 143r zijn niet gefotografeerd. De tekst gaat verder op folio 143v: ‘en meer andere insulten gedaen, als in de croone van het opperhooft der heijlige kerke, en in de waepenen van verscheyde monarken, ende zeer dikwils geroepen Vivat de Republique vivat de franskens vivat de sansculotten oorlog aen de casteelen peys aen d’hutten41. De paerden van de kwesels Moretus waeren voor de galg gespannen, te weeten van den heek-hof42 tot op de meir, alwaer de galg stond ende hunnen weg nemende langst de schoenmerkt alwaer den waegen der reden stond en zoo langst de korenmerkt nae de groote merkt alwaer de municipalityd quam in groote galla, en zyn zoo gegaen langst de Melk-merkt, Eyermerkt, tot op de meir, alwaer het is verbrand geworden, en voorders zyn zy gesaementlyk naer den tempel der redens gegaen, en daer wierd de schoonigheyd geeyndigt’.

Figuur 20

Figuur 20

ms. II 1492, vol. 1, f. 143v.

KBR

Folio 144r

  • 43 Deseure. Boom van vrijheid, p. 230.

78In deze aquarel toont Goetsbloets de verbranding van de wagen beladen met de symbolen van het ancien régime. Het ging enerzijds om kentekens van de kerkelijke hiërarchie en het koningschap, en anderzijds om martelwerktuigen die de revolutionairen kenmerkend vonden voor het ‘barbaarse’ ancien régime. Het bijschrift luidt: ‘Op den 30ste november 1794, is binnen deze stad Antwerpen galg en rad, pausselyke croonen en bisschoppelyke staffen met portrait van den keyzer publiquelyk verbrand’. De tekening toont centraal de platte, lage wagen op vier wielen. Links van de wagen staat de timmerman Van Dael die aanwijzingen geeft aan zijn knechten. Een knecht zit onder de wagen en steekt het vuur aan een stapel stro. De andere knecht staat op een ladder die tegen de galg is geplaatst en steekt met een fakkel het vuur aan het portret van keizer Jozef II uit het stadhuis, dat samen met enkele boeien aan de galg bungelt. Andere vorstenportretten uit het stadhuis waren eerder al verbrand door Franse matrozen tijdens de planting van de vrijheidsboom in 179343. Tussen de ladder en de galg liggen wapenborden opgestapeld: het gaat om de wapenborden van de ridders van het Gulden Vlies die sinds 1555 in de kathedraal werden bewaard. Rechts van de galg liggen het rad, een pauselijke tiara en kromstaf en een kroon. Die laatste werd gebruikt bij de viering van het jaargetijde van de aartshertogen Albrecht en Isabella. Voorstellingen van vernietigingsrituelen uit de revolutiejaren zijn zeldzaam. Om die reden is deze aquarel tamelijk vaak gereproduceerd in publicaties over de Franse tijd, waardoor ze tot de bekendste uit het handschrift behoort.

Figuur 21

Figuur 21

ms. II 1492, vol. 1, f. 144r.

KBR

Folio’s 144-145: Redevoering uytgesproken door den openbaren beschuldiger ... tot Antwerpen, 30 november 1794

79De redevoering van openbaar aanklager J.F. Baret ging vooraf aan de verbranding van de wagen met symbolen van het ancien régime. Baret sprak zijn afschuw uit over de onmenselijkheid en wreedheid van het oude bestel. Vooral de volgens hem zinloze en weerzinwekkende tortuur moest het ontgelden. Hij vergeleek deze justitiële martelpraktijk met de mensenoffers die primitieve volkeren brachten om wrede godheden te behagen. De schuld voor deze wreedheid legde hij bij de fanatieke priesterklasse die zelfs een martelwerktuig (het kruis) tot object van aanbidding had verheven. Alvorens de met symbolen beladen wagen in brand te steken, sprak hij de hoop uit dat de vernietiging ervan mocht leiden tot zuivering en regeneratie:

‘Qu’ils disparaissent donc à jamais ces instrumens teints encore du sang de tant de victimes de la férocité des prêtres de tout genre & des despotes qui foulaient la terre! (…) Que tous les cœurs s’ouvrent à la joie en même temps que le feu de cet holocauste purifiera l’air que nous respirons, des vapeurs empestées du fanatisme’.

80De redevoering werd in twee talen uitgegeven als proclamatie: Discours Prononcé par l’Accusateur Public près du Tribunal criminel établi à Anvers, au moment où il va mettre le feu aux instrumens des anciens supplices, le 10 Frimaire de l’an 3me de la République Française, une & indivisible/Redevoering uytgesproken door den openbaeren beschuldiger by de criminele regtbank opgeregt tot Antwerpen, op den ogenblik als hy het vuer stak aen de werktuygen van d’oude lyf-straffen, den 10 frimaire van ‘t 3de jaer der eene ende ondeylbaere Fransche Republiek (Antwerpen: Grangé, 1794). Het exemplaar van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is beschikbaar op Google Books: https://books.google.be/​books?vid=EHC:1481000997444.

Folio’s 147v-148r: Redevoeringe uytgesproken in den tempel van de Reden

81In weerwil van Van den Gheyns notitie gaat het niet om een redevoering maar om een lied, getiteld Chanson réimprimé à Anvers le jour de la dédication du temple de la raison, décadi 10 frimaire troisième année républicaine. Kennelijk ging het om een bestaand republikeins lied dat opnieuw werd uitgebracht in Antwerpen ter gelegenheid van de inwijding van de tempel. Het lied behandelt de idealen en verwezenlijkingen van de Revolutie vanuit antiklerikaal perspectief. In een denkbeeldige aanspraak tot telkens een ander familielid worden onder meer vrijheid, gelijkheid en broederschap behandeld. De laatste regel van elke strofe drukt het idee uit dat de maatschappij geen nood heeft aan priesters om die idealen te bereiken. Goetsbloets schreef de tekst over van de gedrukte versie, die ongetwijfeld werd uitgedeeld tijdens de ceremonie. Het exemplaar uit de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience kan worden geraadpleegd op Google Books: https://books.google.be/​books?vid=EHC:148100045434Y.

Figuur 22

Figuur 22

ms. II 1492, vol. 1, f. 147v-148r.

KBR

Folio 148v: vervolg van het lied

82De laatste strofe van het lied is toegevoegd op maat van de Antwerpenaren. Ze worden erin aangemoedigd het Franse republikeinse bewind te omarmen en finaal te breken met het ancien régime. De tekst luidt:

‘Montrez-vous digne d’être libre,
Peuple d’Anvers ; soyez français !
C’est par l’Escaut non par le Tibre,
Que vous recevez les décrets ;
Vous maudissez vos anciens maîtres,
Vous ne voulez ni Ducs ni Rois…
Ah ! Qu’on dise aussi : l’anversois
Peut très bien se passer des prêtres’.

Het lied eindigt met uitroepen zoals die zonder twijfel veelvuldig hebben weerklonken in de tempel: ‘Vive la République Française! Vive la Convention Nationale! A bas le fanatisme et les préjugés!’.

Figuur 23

Figuur 23

ms. II 1492, vol. 1, f. 148v.

KBR

Folio 149r: Temple de la déesse Raison

83Dit is de enige afbeelding uit het volume waarvan een kleurenopname werd gemaakt. Ze toont een rond tempeltje met twee zuilen waarin een beeld staat van de godin van de Rede, met haar attributen: vrijheidsmuts, lans en pijlenbundel. Het geopende boek op de sokkel aan haar zijde bevat de Verklaring van de Rechten van de Mens. Goetsbloets voegde een spottend onderschrift toe, dat luidt: ‘In deez pagood, genaemd de reden, hier vond men, nog reed nog zeeden, want men hier te voorschyn brengt, tgeen tegen god syn wetten strengt’. Daaruit blijkt eens te meer dat Goetsbloets de cultus van de Rede als een goddeloze en onzedige onderneming beschouwde. Het is niet duidelijk of de tekening geïnspireerd is op de interieurdecoratie van de Antwerpse tempel dan wel of ze uit Goetsbloets’ fantasie voorkomt.

Figuur 24

Figuur 24

ms. II 1492, vol. 1, f. 149r.

KBR

Folio’s 149-150: Chanson faite contre M.P. Simens

84Het is niet bekend wie de ongelukkige Simens is die met dit lied wordt geviseerd.

Folio’s 150v-153v: Divers discours à l’inauguration du temple de la Raison

  • 44 Réponse du Magistrat d’Anvers au discours de l’Accusateur public, gevolgd door: Discours du Magistr (...)

85Deze folio’s werden niet gefotografeerd, maar de redevoeringen bleven wel elders in druk bewaard44.

Folio 151r: La descente de la croix de Rubens, gravure de BOLSWERT45

  • 45 Van den Gheyns beschrijving is hier tegenstrijdig met de foliëring van het handschrift. Het exacte (...)
  • 46 Hollstein, Friedrich Wilhelm. Dutch & Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts ca. 1450 – 1700, vo (...)

86Schelte Adamsz. à Bolswert (1586-1659) realiseerde een groot aantal gravures naar werken van Peter Paul Rubens. In dit geval gaat het om een gravure van de Kruisafneming, een van Rubens’ meesterwerken, dat bewaard werd in de kathedraal. Het was een van de werken die na de Franse inname in 1794 werden opgeëist en overgebracht naar het Louvre. Een gravure door Bolswert over dit thema is evenwel niet bekend46. Mogelijk heeft Van den Gheyn zich vergist bij de toeschrijving en gaat het in werkelijkheid om de bekende gravure door Lucas Vorsterman (1595-1675), waarvan een exemplaar raadpleegbaar is op de site van het Victoria & Albert Museum: https://collections.vam.ac.uk/​item/​O1156241/​the-descent-from-the-cross-print-vorsterman-lucas/​.

Folio’s 154-154v: Au sujet des tableaux de Rubens enlevés par les Français

  • 47 Deseure. Onhoudbaar verleden, p  251-261; Kairis, Pierre-Yves. Note sur les tableaux enlevés à la B (...)
  • 48 Deseure, Brecht. Den ouden luijster is verdwenen: geschiedenis, herinnering en verlies bij Jan Bapt (...)

87Als compensatie voor de Franse oorlogsinspanningen organiseerde de bezettende overheid de systematische inbeslagname van waardevolle kunstwerken, bibliotheken en wetenschappelijke collecties uit kerkelijk en adellijk bezit. De opgeëiste schilderijen werden naar Parijs gebracht waar ze deel gingen uitmaken van het nationaal museum in het Louvre47. De opeising van de barokke meesterwerken uit Antwerpse kerken werd ter plaatse als een groot verlies ervaren. Onder meer Goetsbloets’ collega-kroniekschrijver Jan Baptist Van der Straelen (1761-1847) plengde in zijn kroniek bittere tranen om het verlies van de kunstschatten van de Antwerpse School48. Het leidt geen twijfel dat Goetsbloets zijn gevoel deelde.

Folio 154r: Estrade et arbre de la liberté dressés à Anvers, le 21 janvier 179549

  • 49 Van den Gheyns beschrijving is hier tegenstrijdig met de foliëring van het handschrift. Het exacte (...)

88Behalve uitzonderlijke ceremonies, zoals de oprichting van de vrijheidsboom en de inwijding van de tempel van de Rede, werden in Antwerpen ook de vaste feesten van de republikeinse kalender gevierd. Die feesten waren bedoeld om de geschiedenis van de Revolutie te herdenken en de idealen van de Franse Republiek ingang te doen vinden bij de bevolking. Goetsbloets observeerde deze feesten met een mengeling van fascinatie en afschuw en deed er uitgebreid verslag van in zijn kroniek.

  • 50 Van der Straelen. De kronijk van Antwerpen, deel 5, p. 20-21.

89Het eerste in Antwerpen gevierde feest was de herdenking van de terechtstelling van Lodewijk XVI, officieel de ‘Rechtvaardige bestraffing van de laatste koning der Fransen’, op 21 januari 1795. Ook Jan-Baptist Van der Straelen (zie f. 154) deed verslag van de gebeurtenissen. Hij had het over de herdenking van ‘ongehoorde en schandelijke moord van den goeden koning Ludovicus XVI’, een oordeel waar Goetsbloets zich zonder twijfel bij aansloot50. Nog volgens Van der Straelen verwekte het de feest ‘droefheijd van alle goede ingesetenen, die sig schaemden van omtrent deze plaetsen te komen en iets van dit alles te zien’.

90Onder het gelui van klokken en beiaardspel verzamelden de autoriteiten zich om 11u ’s ochtends aan de vrijheidsboom op de Grote Markt. Daar was een verhoog opgetimmerd, versierd met leuzen die opriepen tot haat aan het koningschap en liefde voor de wetten en de deugd. Met geweersalvo’s en muziek werd de godin van de Vrijheid, verbeeld door een jong meisje met vrijheidsmuts en pijlenbundel, plechtig onthaald en geïnstalleerd op het verhoog. Dankzij de dood van de koning was in Frankrijk immers het rijk van de vrijheid aangebroken.

  • 51 Zie ook: Deseure. The Watercolours in the Tydsgebeurtenissen Chronicle, p. 396.

91Goetsbloets’ tekening toont het moment waarop een lid van het stadsbestuur een redevoering uitspreekt op het podium aan de vrijheidsboom. Soldaten, stadsbestuurders en toeschouwers staan rondom verzameld. Alle personages zijn met letters gemarkeerd, maar helaas is de legende niet gefotografeerd. De tekening bevat twee opvallende details. Enerzijds de stippen op het gezicht van de vrijheidsgodin. Mogelijk gaat het om jeugdpuistjes, want Van der Straelen vermeldt dat de godin door ‘een jong maegdeken’ werd uitgebeeld. Anderzijds bevat de tekening links op de voorgrond een straathond die rustig een drol draait in het zicht van de gezagdragers51. In dat detail kunnen we ongetwijfeld Goetsbloets’ persoonlijke commentaar op de gebeurtenissen herkennen. Na de redevoeringen trok het gezelschap in stoet naar de tempel van de Rede voor een plechtige dienst. De dag eindigde met een toneelvoorstelling en een gratis bal in het theater.

Figuur 25

Figuur 25

ms. II 1492, vol. 1, f. 154r.

KBR

Folio’s 155-155v: Proclamation du magistrat d’Anvers. Réclamation contre cette proclamation

92Het thema van de proclamatie is onbekend.

Folio’s 156-159: Articles de capitulation proposés par M. le maréchal de Bender... pour rendre cette place au pouvoir des troupes de la République commandées par le général de division Hatry

93Wellicht een ingebonden exemplaar van de capitulatievoorwaarden van de stad Luxemburg. Luxemburg was een vesting van groot strategisch belang. Na een beleg van acht maanden viel ze op 1 juli 1795, bijna een jaar na de inname van de rest van de Oostenrijkse Nederlanden. Militair gouverneur Generaal Blaise Colomban de Bender (1713-1798) capituleerde aan de Franse troepen onder leiding van generaal Jacques Hatry (1742-1802).

94De volledige titel van de brochure luidt: Articles de la capitulation, proposés par le Maréchal de Bender, gouverneur de Luxembourg, pour remettre cette forteresse à Monsieur le Général de Division Hatry, commandant les troupes française, devant la dite place (Luxemburg, 1795). Het exemplaar van de Newberry Library is beschikbaar op Internet Archive: Articles de la capitulation : proposés par le Maréchal de Bender, gouverneur de Luxembourg, pour remettre cette forteresse `a Monsieur le Général de Division Hatry, commandant les troupes française, devant la dite place : Hatry, Jacques Maurice, 1740-1802 : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive.

Folio’s 159v-162v: Mort du fils de Louis XVI. Procès-verbal de l’ouverture du corps

95Het gaat wellicht om een ingebonden exemplaar van de brochure die in opdracht van het republikeins bewind werd gedrukt. Ze bevat het verslag van de lijkschouwing van Lodewijk XVII (1785-1795), de jonge zoon van Lodewijk XVI die in 1795 in gevangenschap overleed. Procès-verbal de l’ouverture du corps du fils de défunt Louis Capet, imprimé par ordre du Comité de sûreté générale (Parijs: Imprimerie nationale, 1795). Een exemplaar is beschikbaar op Gallica: https://gallica.bnf.fr/​ark:/12148/​bpt6k5473438n.

Folio’s 163-164v: Anno 1795. Suite des Tydsgebeurtenissen. En flamand

96Vervolg van Goetsbloets’ aantekeningen over de tijdsgebeurtenissen.

Folio 165: Serment civique, Parodie

  • 52 Deseure. Adieu dan Frans gebroed.

97Naast republikeinse liederen die gezongen werden bij feestelijkheden, noteerde Goetsbloets ook heel wat spotliederen op het Frans bewind en zijn ceremonies. Vaak ging het om parodieën, zoals in dit geval op de vele eedafleggingen die vast deel uitmaakten van de republikeinse plechtigheden52.

Folio’s 165v-167: Mémoire pour Marie-Thérèse de Bourbon

98Wellicht een ingebonden exemplaar van de brochure Mémoire adressée à la Nation pour Marie-Thérèse de Bourbon, fille de Louis XVI, ci-devant Roi des Français (Parijs, 1795) door Charles Gilloton de Beaulieu. Dit is een royalistische brochure waarin aandacht wordt gevraagd voor het lot van de gevangen dochter van Lodewijk XVI, Marie-Thérèse van Bourbon (1778-1851), later hertogin van Angoulême. Zij was het enige lid van het koninklijke gezin dat de gevangenschap in de Temple overleefde. In 1795 werd ze vrijgelaten als onderdeel van een gevangenenruil. Het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek van Nederland is beschikbaar op Google Books: Mémoire adressé à la nation pour Marie-Therèse-Charlotte de Bourbon, fille ... - Charles Gilloton de Beaulieu - Google Books.

Folio 167v: Contributions [imposées par les Français en Allemagne]

99Over de door Franse troepen opgelegde oorlogsschattingen bij hun veroveringen in het Duitse Rijk.

Folio 168: Assassinat à Anvers du sr la Rivière, 29 juin 1795

100Wellicht een aquarel door Goetsbloets. Er bleef geen foto van bewaard. Over de moord op de heer La Rivière is verder niets bekend.

Folio’s 168-192: Anno 1795

101Vervolg en einde van Goetsbloets’ aantekeningen over de gebeurtenissen van 1795 (tot en met juli).

Folio 187v: Les Français demandant logement à Anvers, le 5 juillet à minuit…

102Aquarel door Goetsbloets met als onderschrift: ‘Logement van den vyfden July 1795 in den nagt’. De maan schijnt boven een verlaten straat. Een troep van vijf soldaten probeert zich met geweld toegang te verschaffen tot enkele huizen: ze slaan met geweerkolven op de deuren en zwaaien met ‘biljets de logement’. Een uit zijn slaap gewekte bewoner, met slaapmuts op het hoofd, hangt uit het raam om te kijken wat er aan de hand is. Verderop zit een zesde soldaat vermoeid neergezonken tegen de gevel van een grote, neoklassieke woning.

  • 53 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 48.

103Goetsbloets keert zich met deze aquarel tegen de inkwartiering van soldaten bij burgers thuis, die verplicht waren hen op eigen kosten te onderhouden. Ook Goetsbloets kreeg geregeld dergelijke ongewenste kostgangers over de vloer, zoals blijkt uit het vervolg van de kroniek53. Dit is een van vele aquarellen waarin Goetsbloets het gewelddadig optreden van Franse soldaten ten aanzien van burgers aanklaagt.

Figuur 26

Figuur 26

ms. II 1492, vol. 1, f. 187v.

KBR

Folio’s 192v-194v: Lettre de Balthasar de Labistrate à Steencruys, à Anvers, 28 juillet 1795

104Balthazar de La Bistrate (1740-1811) behoorde tot een ambtsadellijke familie die nauw verwant was aan de voornaamste Antwerpse geslachten, inclusief de Goetsbloetsen. Via zijn huwelijk met een telg uit de familie Lunden was De La Bistrate een schoonbroer van Goetsbloets’ zus Thérèse Marie54. Goetsbloets had zijn woonhuis op de Antwerpse Sint-Jacobsmarkt bovendien gekocht van baron Jean-François Stier d’Aertselaer (1739-1792), wiens moeder Isabelle de La Bistrate een nicht was van Balthazar de La Bistrate55. Over de strekking van de hier opgenomen brief is niets bekend.

Folio’s 195-200: Indekx der erste volume

105Aan het einde van elk volume voorzag Goetsbloets een index. Daarna volgde ingebonden drukwerk.

Folio’s 201-201v. Waerschouwing van den magistraet van Antwerpen

106Proclamatie van het stadsbestuur, wellicht een ingebonden origineel.

Folio’s 202-203v: Dumouriez proclamations et manifestes

  • 56 Chastain Howe, Patricia. Foreign Policy and the French Revolution. Charles-François Dumouriez, Pier (...)
  • 57 Chastain Howe. Foreign Policy, p. 159; Tassier. Histoire, p. 318.
  • 58 Dumouriez, Charles. Le Général Dumouriez au peuple belge. s.l., 1792. Ook gekend als: Proclamation (...)

107Generaal Charles François Dumouriez (1739-1823) onderscheidde zich in de Slag bij Valmy op 20 september 1792, die van cruciaal belang was voor de vestiging van de Eerste Franse Republiek. Daaropvolgend had hij de leiding over de eerste Franse verovering van de Oostenrijkse Nederlanden. Hij was voorstander van de oprichting van een democratische, Belgische republiek die rekening hield met de Belgische eigenheden en tradities56. Als zodanig kantte hij zich tegen de weinig subtiele invoering van het radicaal republikanisme door jakobijnse agenten zoals Claude Verrières (zie f. 41). Zijn kritische houding bracht hem in conflict met de Nationale Conventie, die op 15 december 1792 eenzijdig besliste de Oostenrijkse Nederlanden aan te hechten bij Frankrijk57. Uit protest tegen de terechtstelling van Lodewijk XVI liep Dumouriez in april 1793 over naar Oostenrijk. Goetsbloets heeft hier wellicht enkele van de proclamaties en pamfletten ingebonden waarin Dumouriez zich richtte tot de Belgische bevolking58.

Folio’s 204-205. Le maréchal de Marlière à Anvers. Divers documents

  • 59 Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 128.
  • 60 Herlaut. Le conflit entre les généraux Favart, Lavalette et La Marlière, à Lille en 1793. Revue du (...)

108Ook deze documenten houden verband met de eerste Franse periode. Antoine Nicolas Collier de La Marlière (1745-1793) was brigadegeneraal in het Armée du Nord, dat in het najaar van 1792 de Oostenrijkse Nederlanden innam. Op 18 november 1792 ontving hij de stadssleutels uit handen van de magistraat59. Goetsbloets heeft hem en zijn staf dus wellicht in Antwerpen aan het werk gezien. Na een conflict met andere hoge militairen stierf generaal La Marlière een jaar later in Parijs onder de guillotine60.

Folio’s 205v-206v: Catéchisme français. En vers

  • 61 Buttier, Jean-Charles. Les trois vies du Catéchisme républicain, philosophique et moral de la Chabe (...)

109Onder de titel catechismus verschenen heel wat republikeinse publicaties die tot doel hadden de republikeinse opvattingen te verspreiden onder de bevolking. Een bekend voorbeeld was Catéchisme français, ou Principes de morale républicaine à l’usage des écoles primaires, geschreven door Ange-Étienne-Xavier Poisson de La Chabeaussière (1752-1820). Dit dichtwerk deed dienst als officieel handboek republikeinse moraal op de lagere scholen onder het Directoire61. Het is best mogelijk dat Goetsbloets hier een exemplaar van die publicatie opnam, al kan het ook gaan om contrarevolutionaire parodie. Het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek van Nederland is raadpleegbaar op Google Books: Catéchisme français ou Principes de morale républicaine, à l’usage des ... - Auguste-Etienne Xavier Poisson de La Chabeaussière (auteur van o.m. toneelwerken) - Google Books.

Folio 207: Déclaration du baron de STIER, seigneur dAertselaer, au moment d’émigrer

  • 62 Guyot, Gladys. Une famille anversoise émigrée aux Etats-Unis: les Stier d’Aertselaer d’après leur c (...)

110Baron Henri-Joseph Stier d’Aertselaar (1743-1821) behoorde tot de Antwerpse gefortuneerde adel waar ook Goetsbloets deel van uitmaakte. In 1787 kocht Goetsbloets samen met zijn vrouw het huis van diens oudere broer Jean-François de Stier (1739-1792) op de Sint-Jacobsmarkt (zie f. 192v-194v). Stier was eigenaar van een aanzienlijke kunstcollectie, onder meer dankzij zijn afstamming van de schilder Peter Paul Rubens en dankzij zijn huwelijk met de erfgename Marie-Louise Peeters (1748-1804). De dreigende Franse inname van de stad deed de Stiers in 1794 besluiten om veiligheidshalve te emigreren. In tegenstelling tot veel andere edelen, die zich veelal in Duitse vorstendommen vestigden, koos Henri-Joseph Stier ervoor een nieuw leven te beginnen in de Verenigde Staten. Stier was een democraat die bewondering koesterde voor de instellingen van de Amerikaanse republiek. Samen met zijn gezin en kunstcollectie maakte hij de oversteek naar Philadelphia, waarna ze zich vestigden in Maryland. In 1803 keerde de familie terug naar Antwerpen, uitgezonderd hun dochter Rosalie, die inmiddels gehuwd was met de Amerikaan George Calvert62.

111Goetsbloets neemt hier de tekst op van de brief die Henri Stier bij zijn emigratie in 1794 op de schouw van zijn riante huis in de Venusstraat achterliet voor de Franse autoriteiten. Daarin betuigde hij zijn bewondering en vriendschap voor de Franse Republiek en voor de Verenigde Staten, Frankrijks belangrijkste bondgenoot. De vriendschappelijke toon van de brief lijkt er vooral op gericht te vermijden dat de familie als émigrés zou worden beschouwd, wat tot de confiscatie van hun goederen zou leiden. De tekst van het briefje bleef bewaard dankzij een artikel van François Donnet uit 1910:

  • 63 Donnet. La vie intime, p. 178. Zie ook: Donnet, Fernand. Un vol de tableaux de Rubens en l’an II de (...)

‘Je ne quitte point ce pays pour fuir les Français. Je les aime en ami. Mon but en m’expatriant est de fuir le pillage et les désordres que commettent ordinairement des hommes sans loi, mais je vais habiter en attendant un pays libre comme la France, je me retire chez le peuple américain votre allié et ami . . . la loyauté française et les principes de la liberté que professe cette nation généreuse envers les peuples d’une nation quelconque me font espérer que la république française voudra bien respecter les propriétés d’un ami de la liberté, et avoir égard pour de si justes raisons : elle trouvera toujours dans ma personne un défenseur zélé pour tout ce qui peut contribuer à la conservation de cette précieuse liberté. Le baron J. de Stier, Citoyen Américain’63.

Folio 207v. Chanson

  • 64 Deseure. Adieu dan Frans gebroed.

112Wellicht een (contra-)revolutionair liedje, waarvan Goetsbloets er meerdere noteerde64.

Conclusie

113Dankzij de bewaarde afbeeldingen, beschrijvingen en tekstfragmenten kunnen we ons een tamelijk goed beeld vormen van de structuur, toon en thematiek van het volume 1 van Tydsgebeurtenissen. Weliswaar blijven heel wat vragen onbeantwoord. De tekst van Goetsbloets’ eigen notities is slechts fragmentair overgeleverd. Voor grote delen moeten we het doen met een algemene inhoudsbeschrijving door Van den Gheyn. Van het meeste drukwerk en van 4 aquarellen zijn geen foto’s bewaard. Ook komen we weinig te weten over Goetsbloets zelf. Wanneer begon hij precies aan zijn kroniek? Was er een concrete aanleiding voor? En werd hij al dan niet in gijzeling genomen in het kader van de oorlogscontributie van 1794? Enkele het fysieke volume kan een antwoord bieden op deze en ander vragen.

114De reconstructie in deze bijdrage leert dat er een grote continuïteit bestond tussen volume 1 en de volgende delen. Van verrassingen is geen sprake. Wel kunnen we wijzen op enkele belangrijke thematische clusters. Het openingsthema van volume 1 (en dus van de reeks als geheel) is Goetsbloets’ verontwaardiging over de terechtstelling van Lodewijk XVI, wat zijn fundamentele afkeer van de Franse Revolutie als een opstand tegen de monarchie en tegen God sterk op de voorgrond plaatst. De gebeurtenis vond plaats tijdens de eerste Franse periode, ruim anderhalf jaar vóór Goetsbloets de Tydsgebeurtenissen aanvatte. Ook de terugblik op de gebeurtenissen in Antwerpen tijdens de eerste bezettingsperiode neemt een aanzienlijk deel van volume 1 in beslag. Het lijkt erop dat Goetsbloets niet gerekend had op de terugkomst van de Franse troepen na 1793. Toen hij eenmaal aan zijn kroniek begon, zag hij zich genoodzaakt retroactief te werk te gaan.

115De vrijheidsboom, de inwijding van de tempel van de Rede en andere republikeinse plechtigheden zijn een tweede groot thema. Goetsbloets maakte er maar liefst 10 aquarellen over, deed verslag van het verloop en noteerde de teksten van redevoeringen. Op dit vlak toont hij zich eens te meer een onvervangbare bron voor de reconstructie van het publieke leven in Antwerpen in de revolutiejaren. Een derde groot thema zijn de sociaaleconomische omstandigheden, die tijdens het eerste bezettingsjaar uitgesproken bar waren. Onder meer de gedwongen oorlogscontributie, het nemen van gijzelaars, de levensduurte en de voedselschaarste konden op Goetsbloets’ belangstelling rekenen. Andere belangrijke thema’s zijn de vervolging van de clerus, de inbeslagname van de kunstschatten en de overlast veroorzaakt door Franse soldaten. Al deze elementen benadrukken Goetsbloets’ afkeer van het Franse regime en komen in de latere volumes nog uitvoerig aan bod.

116Ook visueel sluit volume 1 aan bij de rest van het handschrift. Van een zoekende of verkennende auteur is geen sprake. Goetsbloets hanteert van bij het begin een kenmerkende stijl in zowel de organisatie van het handschrift als de decoratie. De opbouw naar het model van een boek, met titelpagina’s, index en ingevoegde grafiek, is identiek aan de rest van de reeks. Humoristische pentekeningen met de Franse haan en de Belgische leeuw in de hoofdrol komen al voor. Ook de meeste genres aquarellen uit de latere volumes zijn al aanwezig, met een belangrijke rol voor republikeinse plechtigheden, lokale faits divers en allegorieën. Enkel karikaturen ontbreken.

117De stijl en de iconografie van de aquarellen is consistent met de rest van het handschrift. Goetsbloets’ weergave van de republikeinse feesten is hier weliswaar minder ambitieus dan in latere volumes. Rituelen en onderdelen van optochten worden tamelijk geïsoleerd weergegeven, zonder achtergrond of stedelijke context. De Antwerpse straatscènes daarentegen liggen helemaal in de lijn van de latere aquarellen. Dit is ook waar voor de allegorische afbeeldingen: de opbouw en iconografie van de allegorieën op de terechtstelling van Lodewijk XVI (f. 7r) en de politieke situatie van Frankrijk (f. 133r) komen meermaals terug in de volgende volumes. Bekende elementen zijn onder meer de iconografie gerelateerd aan het republikeinse Frankrijk (Franse haan, vrijheidsgodin, verbroken ketenen), het jakobinisme (pieken, vrijheidsmutsen, sansculotten), de Terreur (guillotine, onthoofdingen, skeletten) en de ondeugd (afgunst).

118Dit alles roept opnieuw de vraag op waar Goetsbloets zijn scholing als tekenaar ontving en welke werken bij mogelijk al produceerde vóór hij Tydsbeurtenissen aanvatte. Als tekenaar en kaligraaf begon hij duidelijk niet van nul. Volume 1 toont verder aan dat Goetsbloets zijn kroniek van bij het begin uitwerkte volgens een vooropgezet plan. Dat hij er wel tien volumes lang mee zou doorgaan, had hij weliswaar niet kunnen voorzien.

119Over de verdwijning van het volume heeft deze bijdrage geen nieuw licht kunnen doen schijnen. De hoop blijft uiteraard dat ze binnenkort overbodig zal blijken doordat het handschrift alsnog opnieuw opduikt. In ieder geval voegde de verdwijning een laag mysterie toe aan een collectiestuk dat hoe dan ook al tamelijk raadselachtig is, onder meer vanwege de ongrijpbaarheid van zijn auteur, over wiens leven na het vroegtijdig afbreken van de Tydsgebeurtenissen in 1797 maar weinig bekend is.

Top of page

Bibliography

Arasse, Daniel. La guillotine et l’imaginaire de la Terreur. Parijs: Flammarion, 1987.

Barbier, Jean-Paul. Des Châlonnais célèbres, illustres et mémorables. Châlons-en-Champagne: Petit Catalaunien illustré, 2000.

Biard, Michel. La Révolution hantée. Enfers, fantasmés et révolution française. Parijs: Vendémiaire, 2017.

Bruneel, Claude, Craeybeckx, Jan en Droixhe, Daniel (eds.). L’héritage de la Révolution française, 1794-1814. Brussel: CGER, 1989.

Buttier, Jean-Charles. Les trois vies du Catéchisme républicain, philosophique et moral de la Chabeaussière. Annales historiques de la Révolution française. 2011, nr. 364. Online geplaatst op 1/06/2014. Geraadpleegd op 17/03/2024. Beschikbaar via: http://journals.openedition.org/ahrf/12041. DOI: https://doi.org/10.4000/ahrf.12041.

Chastain Howe, Patricia. Foreign Policy and the French Revolution. Charles-François Dumouriez, Pierre LeBrun, and the Belgian Plan, 1789-1793. New York: Palgrave Macmillan, 2008.

D’Hainaut-Zveny, Brigitte. Pierre-Antoine-Joseph Goetsbloets, Tydsgebeurtenissen. In: Delsaerdt, Pierre, Duvosquel, Jean-Marie, Simons, Lode en Sorgeloos, Claude (eds.). Honderd schatten uit de Koninklijke Bibliotheek van België. Brussel: Mercatorfonds, 2005, p. 179-180.

Deseure, Brecht. Den ouden luijster is verdwenen: geschiedenis, herinnering en verlies bij Jan Baptist Van der Straelen (1792-1817). Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis. 2010, vol. 40, nr. 4, p. 517-555.

Deseure, Brecht. Boom van Vrijheid/Boom van Slavernij. De Antwerpse vrijheidsbomen tussen oud en nieuw. Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis. 2010, vol. 88, nr. 4, p. 221-252.

Deseure, Brecht. Liberté, Egalité, Fraternité ou la Mort. The Iconography of Injustice in the Work of Pierre Goetsbloets. In: Huygebaert, Stefan, Martyn, Georges, Paumen, Vanessa, Bousmar, Eric and Rousseaux, Xavier (eds.). The Art of Law. Artistic Representations and Iconography of Law & Justice in Context from the Middle Ages to the First World War. Berlijn: Springer, 2018, p. 273-295.

Deseure, Brecht. Ellende, miserie, slaverny, dwinglandye. De feesten van de Franse Revolutie door de ogen van de Antwerpse edelman Pierre Goetsbloets. Nieuwe Tijdingen. Over vroegmoderne geschiedenis. 2019, nr. 3, p. 177-202.

Deseure, Brecht. Revolutie in Antwerpen. De aquarellen van Pierre Goetsbloets, 1794-1797. Brussel: Ludion, 2021.

Deseure, Brecht. L’image satirique contre-révolutionnaire dans les départements belges. Les aquarelles Goetsbloets (1794-1797). Annales Historiques de la Révolution Française. 2022, nr. 2, p. 77-108.

Deseure, Brecht. The Watercolours in the Tydsgebeurtenissen Chronicle (1794-1797) by Pierre Goetsbloets. Intellectual and Iconographic Inspiration. Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis/Revue Belge de Philologie et d’Histoire. 2022, vol. 100, nr. 2, p. 383-412.

Deseure, Brecht. “Adieu dan fransch gebroed”. Gezongen protest tegen het Frans bewind in Antwerpen (1793-1814). Volkskunde. 2023, vol. 124, nr. 1, p. 1-26.

Donnet, Fernand. La vie intime anversoise sous le régime républicain. Bulletin de l’Académie royale d’Archéologie de Belgique. 1910, p. 171-198.

Donnet, Fernand. Un vol de tableaux de Rubens en l’an II de la République: les collections artistiques de la famille Peeters. Annales de l’Académie Royale d’Archéologie de Belgique. 1923, vol. 56, p. 29-131.

Guyot, Gladys. Une famille anversoise émigrée aux Etats-Unis: les Stier d’Aertselaer d’après leur correspondance (1794-1821). Bulletin de l’Association de la Noblesse du Royaume de Belgique. 1982, p. 26-56.

Hasquin, Hervé (ed.). La Belgique française. Brussel: Gemeentekrediet, 1993.

Herlaut. Le conflit entre les généraux Favart, Lavalette et La Marlière, à Lille en 1793. Revue du Nord. 1929, vol. 59, p. 201-224.

Hollstein, Friedrich Wilhelm. Dutch & Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts ca. 1450 – 1700, vol. 3: Boekhorst – Brueghel. Amsterdam: Menno Hertzberger Van Gendt & Co, 1949.

Hould, Claudette. La guillotine et l’imaginaire de la Terreur. In: Simard, Sylvain (ed.). La Révolution française au Canada français. Ottawa: Presses de l’Université d’Ottawa. 1991, p. 285-307.

Kairis, Pierre-Yves. Note sur les tableaux enlevés à la Belgique en 1794 et restitués (ou non) en 1815. La Tribune de l’Art [online]. Gepubliceerd op 18 juni 2018. Geraadpleegd op op 31/07/2024. Beschikbaar via: https://www.latribunedelart.com/note-sur-les-tableaux-enleves-a-la-belgique-en-1794-et-restitues-ou-non-en-1815?lang=fr.

Letzter, Jacqueline. The political exile of the Stiers: A Belgian family weighs the cost of American democracy (1794-1803). Atlantic Studies. 2008, vol. 5, nr. 1, p. 51-73.

Letzter, Jacqueline. Entre deux Mondes. L’épopée américaine de la famille Stier d’Anvers. Brussel: Racine, 2011.

Pauwels, Jan. L’acquisition des manuscrits de Pierre Goetsbloets par la Bibliothèque royale de Belgique, 1891-1892. Le Livre et l’Estampe. 2022, vol. 56, nr. 194, p. 141-151.

Polasky, Janet. Revolution in Brussels, 1787-1793. Brussel: Koninklijke Academie van België, 1985.

Prims, Floris. Geschiedenis van Antwerpen, deel. 7: Met Oostenrijk en onder de Fransen (1715-1814). Brussel: Kultuur en beschaving, 1984.

Rapport, Michael. Belgium under French Occupation: Between Collaboration and Resistance, July 1794 to October 1795. French History. 2002, vol. 16, nr. 1, p. 53-82.

Tassier, Suzanne. Histoire de la Belgique sous l’occupation française en 1792 et 1793. Brussel: Falk en Van Campenhout, 1934.

Van den Gheyn, Joseph. Catalogue des manuscrits de la Bibliothèque royale de Belgique, vol. 7. Brussel: Lamertin, 1907.

Van der Straelen, Jan Baptist. De kronijk van Antwerpen. Prims, Floris (ed.). Antwerpen: Maatschappij "Voor God en ‘t Volk", 1932-1935.

Welten, Joost. Een monument van papier. Het levenswerk van Petrus Goetsbloets. In: Antihelden. Bijzondere levens van gewone mensen uit de tijd van Napoleon. Leuven: Davidsfonds, 2015, p. 75-94.

Willems, Bart. Leven op de pof. Krediet bij de Antwerpse middenstand in de achttiende eeuw. Amsterdam: Aksant, 2009.

Top of page

Notes

1 Zie hierover: Deseure, Brecht. L’image satirique contre-révolutionnaire dans les départements belges. Les aquarelles Goetsbloets (1794-1797). Annales Historiques de la Révolution Française. 2022, nr. 2, p. 77-108; Deseure, Brecht. Liberté, Egalité, Fraternité ou la Mort. The Iconography of Injustice in the Work of Pierre Goetsbloets. In: Huygebaert, Stefan, Martyn, Georges, Paumen, Vanessa, Bousmar, Eric and Rousseaux, Xavier (eds.). The Art of Law. Artistic Representations and Iconography of Law & Justice in Context from the Middle Ages to the First World War. Berlijn: Springer, 2018, p. 273-295.

2 Over de verwerving van het handschrift, zie: Pauwels, Jan. L’acquisition des manuscrits de Pierre Goetsbloets par la Bibliothèque royale de Belgique, 1891-1892. Le Livre et l’Estampe. 2022, vol. 56, nr. 194, p. 141-151.

3 Zie onder meer: Deseure, Brecht. The Watercolours in the Tydsgebeurtenissen Chronicle (1794-1797) by Pierre Goetsbloets. Intellectual and Iconographic Inspirations. Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis/Revue Belge de Philologie et d’Histoire. 2022, vol. 100, nr. 2, p. 383-412; Deseure, Brecht. Ellende, miserie, slaverny, dwinglandye. De feesten van de Franse Revolutie door de ogen van de Antwerpse edelman Pierre Goetsbloets. Nieuwe Tijdingen. Over vroegmoderne geschiedenis. 2019, nr. 3, p. 177-202; Welten, Joost. Een monument van papier. Het levenswerk van Petrus Goetsbloets. In: Antihelden. Bijzondere levens van gewone mensen uit de tijd van Napoleon. Leuven: Davidsfonds, 2015, p. 75-94. Zie ook: D’Hainaut-Zveny, Brigitte. Pierre-Antoine-Joseph Goetsbloets, Tydsgebeurtenissen. In: Delsaerdt, Pierre, Duvosquel, Jean-Marie, Simons, Lode en Sorgeloos, Claude (eds.). Honderd schatten uit de Koninklijke Bibliotheek van België. Brussel: Mercatorfonds, 2005, p. 179-180.

4 Deseure, Brecht. Revolutie in Antwerpen. De aquarellen van Pierre Goetsbloets, 1794-1797. Brussel: Ludion, 2021. Tentoonstelling in de Nottebohmzaal van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, 11-12 september 2021.

5 KBR algemene catalogus, Brussel. Beschikbaar via: https://opac.kbr.be/library/doc/SYRACUSE/18313627#uurl. Geraadpleegd op 31/07/2024.

6 KBR, Afdeling Handschriften en oude drukken, kaartenbakken en papieren inventarisregisters; Archief Secretariaat, schuif 9: Vols, schuif 11: Manuscrits, kast 17: Manuscrits.

7 KBR, Afdeling Handschriften en oude drukken, Mappen formaten.

8 KBR, Archief handschriftenafdeling, Lezersregisters.

9 In 1982, 1986, 1989 (twee keer), 1994, 1995 (twee keer) en 1998. Tussen 1965 en 1981 werd het handschrift geen enkele keer aangevraagd voor ontlening. KBR, Archief handschriftenafdeling, Register uitleningen en correspondentie uitleningen; Dossiers correspondentie.

10 Naar aanleiding van de Bicentenaire verschenen er enkele geïllustreerde overzichtswerken over de Franse periode in België, waarvoor rijkelijk geput werd uit de aquarellen in Tydsgebeurtenissen. Het valt op dat daar geen afbeeldingen bij zijn uit het eerste volume. Was het toen al vermist? Bruneel, Claude, Craeybeckx, Jan en Droixhe, Daniel (eds.). L’héritage de la Révolution française, 1794-1814. Brussel: CGER, 1989; Hasquin, Hervé (ed.), La Belgique française. Brussel: Gemeentekrediet, 1993.

11 Te vermelden is ook een kort artikel in het Journal des débats van 30 december 1910, gebaseerd op een (niet teruggevonden) tekst van Louis Maeterlinck, conservator van het Gentse museum.

12 Donnet, Fernand. La vie intime anversoise sous le régime républicain. Bulletin de l’Académie royale d’Archéologie de Belgique, 1910, p. 171-198.

13 Van den Gheyn, Joseph. Catalogue des manuscrits de la Bibliothèque royale de Belgique, vol. 7. Brussel: Lamertin, 1907, nr. 5238, p. 649-658.

14 Polasky, Janet. Revolution in Brussels, 1787-1793. Brussel: Koninklijke Academie van België, 1985, p. 55; Tassier, Suzanne, Histoire de la Belgique sous l'occupation française en 1792 et 1793. Brussel: Falk en Van Campenhout, 1934, p. 234.

15 De fotonegatieven, bewaard op de fotografische afdeling, zijn genummerd volgens de nieuwe foliëring.

16 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 74-76.

17 Pénet, Pierre-Hippolyte. Mandement satirique de l’évêque de Toul contre Chaumont de La Galaizière. Op de website van het Musée Lorrain, Nancy. Beschikbaar via: https://musee-lorrain.nancy.fr/les-collections/catalogues-numeriques/la-lorraine-pour-horizon/stanislas-ou-la-preparation-de-la-reunion-a-la-france-1737-1766/mandement-satirique-de-leveque-de-toul-contre-chaumont-de-la-galaiziere. Geraadpleegd op 31/07/2024.

18 Zie Deseure, Brecht. “Adieu dan fransch gebroed”. Gezongen protest tegen het Frans bewind in Antwerpen (1793-1814). Volkskunde. 2023, vol. 124, nr. 1, p. 1-26.

19 Barbier, Jean-Paul. Des Châlonnais célèbres, illustres et mémorables. Châlons-en-Champagne: Petit Catalaunien illustré, 2000.

20 Prims, Floris. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7: Met Oostenrijk en onder de Fransen (1715-1814). Brussel: Kultuur en beschaving, 1984, p. 130-132. Zie ook Deseure. Onhoudbaar verleden, p. 177.

21 Buirette de Verrières, Claude Rémy. Discours prononcé par le républicain Verrières [...] à l'ouverture de la Société des amis des droits de l'homme ou Club de la Liberté de l’Escaut. Antwerpen, 1792.

22 Deseure. L’image satirique, p. 89. Zie ook: Arasse, Daniel. La guillotine et l’imaginaire de la Terreur. Parijs: Flammarion, 1987; Hould, Claudette. La guillotine et l’imaginaire de la Terreur. In: Simard, Sylvain (ed.). La Révolution française au Canada français. Ottawa: Presses de l’Université d’Ottawa, 1991, p. 285-307.

23 Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 148.

24 Stadsarchief Antwerpen, Modern Archief, IP II 2474 Feesten en ceremonies, Pk 2858: Discours prononcé par l’Accusateur Public le jour que la Ville d’Anvers a planté l’Arbre de la Liberté, 10 Brumaire de l’an 3me, adressé aux jeunes Citoyennes, qui accompagnaient l’arbre, & dont le Magistrat a demandé l’impression dans les deux langues.

25 Voor meer details: Deseure, Brecht. Boom van Vrijheid/Boom van Slavernij. De Antwerpse vrijheidsbomen tussen oud en nieuw. Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis/Revue Belge de Philologie et d’Histoire. 2010, vol. 88, nr. 4, p. 221-252.

26 Idem.

27 Idem, p. 234.

28 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 266. Zie ook Van der Straelen, Jan Baptist. De kronijk van Antwerpen, deel 4: 1791-1794. Prims, Floris (ed.). Antwerpen: Maatschappij "Voor God en 't Volk", 1932, p. 268 en verder.

29 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 265.

30 Rapport, Michael. Belgium under French Occupation: Between Collaboration and Resistance, July 1794 to October 1795. French History. 2002, vol. 16, nr. 1, p. 53-82.

31 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 22.

32 Willems, Bart. Leven op de pof. Krediet bij de Antwerpse middenstand in de achttiende eeuw. Amsterdam: Aksant, 2009, p. 99.

33 Zie ook Van der Straelen. De kronijk, deel. 4, p. 131.

34 Welten. Antihelden, p. 19-36.

35 De eerste gijzelaars werden genomen op 17 augustus. Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 145. Volgens Donnet werd Goetsbloets vrijgelaten op 2 fructidor jaar II (19 augustus 1794) na het betalen van de som van 1366 fl., plus zilverwerk ter waarde van 500 fl. Donnet. La vie intime anversoise, p. 172. Toch schort er iets aan de timing, want Goetsbloets ontving zijn aanslagbiljet pas op 22 augustus.

36 Deseure. Adieu dan Frans gebroed, p. 15.

37 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 104, 114, 199.

38 Arasse. La guillotine; Biard, Michel. La Révolution hantée. Enfers, fantasmés et révolution française. Parijs: Vendémiaire, 2017.

39 Over Goetsbloets’ gebruik van allegorische symboliek, onder meer geïnspireerd door Cesare Ripa: Deseure. L’image satirique, p. 103.

40 Zie in meer detail: Deseure. Onhoudbaar verleden, p. 195-208.

41 Vertaling van de republikeinse slogan ‘Guerre aux châteaux, paix aux chaumières!’, waaruit het gelijkheidsstreven spreekt.

42 Den Eeckhof was het stadsmagazijn waarin onder meer de ommegangswagens en de marteltuigen werden bewaard.

43 Deseure. Boom van vrijheid, p. 230.

44 Réponse du Magistrat d’Anvers au discours de l’Accusateur public, gevolgd door: Discours du Magistrat dans le Temple de la Raison (Stadsarchief Antwerpen (hierna SAA), MA 1075 B); Discours prononcé par le Président du Comité de Surveillance à l’occasion de la Fête du 10 Frimaire l’an 3me de la République une & indivisible (SAA, MA IP II 2474, Pk 2858); Discours du Magistrat dans le Temple de la Raison (SAA, MA 1075 B); Discours du citoyen Wauters Ecoutette d’anvers, au temple de la raison le 10 frimaire 3e année de la république (SAA, MA 6/1); Aenspraek, aen het Volk gedaen, in den Tempel van de Reden den 30ste Frimaire laesleden, door een lid van het Magistraet van Antwerpen (Gazette van Antwerpen, 24 december 1794/5 nivôse III). Zie ook: Deseure. Onhoudbaar verleden, p. 195-197.

45 Van den Gheyns beschrijving is hier tegenstrijdig met de foliëring van het handschrift. Het exacte folionummer is daardoor onzeker.

46 Hollstein, Friedrich Wilhelm. Dutch & Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts ca. 1450 – 1700, vol. 3: Boekhorst - Brueghel (Amsterdam: Menno Hertzberger Van Gendt & Co, 1949), p. 74-75.

47 Deseure. Onhoudbaar verleden, p  251-261; Kairis, Pierre-Yves. Note sur les tableaux enlevés à la Belgique en 1794 et restitués (ou non) en 1815. La Tribune de l’Art (18 juni 2018). Beschikbaar via: https://www.latribunedelart.com/note-sur-les-tableaux-enleves-a-la-belgique-en-1794-et-restitues-ou-non-en-1815?lang=fr. Geraadpleegd op 31/07/2024.

48 Deseure, Brecht. Den ouden luijster is verdwenen: geschiedenis, herinnering en verlies bij Jan Baptist Van der Straelen (1792-1817). Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis. 2010, vol. 40, nr. 4, p. 517-555; Van der Straelen. De kronijk van Antwerpen, deel 4, p. 235 en verder.

49 Van den Gheyns beschrijving is hier tegenstrijdig met de foliëring van het handschrift. Het exacte folionummer is daardoor onzeker.

50 Van der Straelen. De kronijk van Antwerpen, deel 5, p. 20-21.

51 Zie ook: Deseure. The Watercolours in the Tydsgebeurtenissen Chronicle, p. 396.

52 Deseure. Adieu dan Frans gebroed.

53 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 48.

54 Wuyts, Lucien. Stamboom De La Bistrate. Beschikbaar op Geneanet: https://gw.geneanet.org/lucienwuyts?lang=fr&pz=lucien+george+raymond&nz=wuyts&p=balthazar+pierre+joseph&n=de+la+bistrate. Geraadpleegd op 31/07/2024. Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 40.

55 Deseure. Revolutie in Antwerpen, p. 36.

56 Chastain Howe, Patricia. Foreign Policy and the French Revolution. Charles-François Dumouriez, Pierre LeBrun, and the Belgian Plan, 1789-1793. New York: Palgrave Macmillan, 2008, p. 103.

57 Chastain Howe. Foreign Policy, p. 159; Tassier. Histoire, p. 318.

58 Dumouriez, Charles. Le Général Dumouriez au peuple belge. s.l., 1792. Ook gekend als: Proclamation du général Dumouriez, pour la formation des assemblées primaires & provinciales & d’une convention nationale dans la Belgique. S.l., 1792; Dumouriez, Charles. Manifeste du Général Dumouriez au peuple de la Belgique. De Valenciennes, le 26 octobre 1792. Valenciennes, 1792; Dumouriez, Charles. Nous Charles-François Dumouriez. Mons, 1792.

59 Prims. Geschiedenis van Antwerpen, deel 7, p. 128.

60 Herlaut. Le conflit entre les généraux Favart, Lavalette et La Marlière, à Lille en 1793. Revue du Nord. 1929, vol. 59, p. 201-224.

61 Buttier, Jean-Charles. Les trois vies du Catéchisme républicain, philosophique et moral de la Chabeaussière. Annales historiques de la Révolution française. 2011, nr.  364. Online geplaatst op 1/06/2014. Geraadpleegd op 17/03/2024. Beschikbaar via: http://journals.openedition.org/ahrf/12041. DOI: https://doi.org/10.4000/ahrf.12041.

62 Guyot, Gladys. Une famille anversoise émigrée aux Etats-Unis: les Stier d’Aertselaer d’après leur correspondance (1794-1821). Bulletin de l’Association de la Noblesse du Royaume de Belgique. 1982, p. 26-56; Letzter, Jacqueline. The political exile of the Stiers: A Belgian family weighs the cost of American democracy (1794-1803). Atlantic Studies. 2008, vol. 5, nr. 1, p. 51-73. Zie uitgebreider: Letzter, Jacqueline, Entre deux Mondes. L’épopée américaine de la famille Stier d’Anvers. Brussel: Racine, 2011.

63 Donnet. La vie intime, p. 178. Zie ook: Donnet, Fernand. Un vol de tableaux de Rubens en l’an II de la République: les collections artistiques de la famille Peeters. Annales de l’Académie Royale d’Archéologie de Belgique. 1923, vol. 56, p. 29-131.

64 Deseure. Adieu dan Frans gebroed.

Top of page

List of illustrations

Title Figuur 1
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 7r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-1.jpg
File image/jpeg, 983k
Title Figuur 2
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 66r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-2.jpg
File image/jpeg, 1.1M
Title Figuur 3
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 70v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-3.jpg
File image/jpeg, 689k
Title Figuur 4
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 72r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-4.jpg
File image/jpeg, 847k
Title Figuur 5
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 72v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-5.jpg
File image/jpeg, 577k
Title Figuur 6
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 73r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-6.jpg
File image/jpeg, 764k
Title Figuur 7
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 75r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-7.jpg
File image/jpeg, 1.0M
Title Figuur 8
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 88r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-8.jpg
File image/jpeg, 1.2M
Title Figuur 9
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 110r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-9.jpg
File image/jpeg, 1005k
Title Figuur 10
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 123v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-10.jpg
File image/jpeg, 582k
Title Figuur 11
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 124r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-11.jpg
File image/jpeg, 927k
Title Figuur 12
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 133r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-12.jpg
File image/jpeg, 907k
Title Figuur 13
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 136v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-13.jpg
File image/jpeg, 837k
Title Figuur 14
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 137r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-14.jpg
File image/jpeg, 881k
Title Figuur 15
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 138v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-15.jpg
File image/jpeg, 816k
Title Figuur 16
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 139r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-16.jpg
File image/jpeg, 985k
Title Figuur 17
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 140v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-17.jpg
File image/jpeg, 893k
Title Figuur 18
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 141r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-18.jpg
File image/jpeg, 1.0M
Title Figuur 19
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 141v en 142r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-19.jpg
File image/jpeg, 432k
Title Figuur 20
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 143v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-20.jpg
File image/jpeg, 716k
Title Figuur 21
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 144r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-21.jpg
File image/jpeg, 853k
Title Figuur 22
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 147v-148r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-22.jpg
File image/jpeg, 477k
Title Figuur 23
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 148v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-23.jpg
File image/jpeg, 795k
Title Figuur 24
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 149r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-24.jpg
File image/jpeg, 1.2M
Title Figuur 25
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 154r.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-25.jpg
File image/jpeg, 1.1M
Title Figuur 26
Caption ms. II 1492, vol. 1, f. 187v.
Credits KBR
URL http://journals.openedition.org/ima/docannexe/image/943/img-26.jpg
File image/jpeg, 1.1M
Top of page

References

Electronic reference

Brecht Deseure, De vermiste Goetsbloets. Reconstructie van het eerste deel van de Antwerpse kroniek Tydsgebeurtenissen (1794-1795)In Monte Artium [Online], 16 | 2025, Online since 01 October 2025, connection on 21 January 2026. URL: http://journals.openedition.org/ima/943; DOI: https://doi.org/10.4000/14z63

Top of page

About the author

Brecht Deseure

Brecht Deseure is doctor in de geschiedenis. Hij is gespecialiseerd in de politieke en culturele geschiedenis van de Zuidelijke Nederlanden en België. Hij heeft onder meer gepubliceerd over de geschiedenis van historisch discours en historisch bewustzijn, politieke iconografie, grondwetsdenken en persgeschiedenis. Als postdoctoraal onderzoeker, verbonden aan KBR en ULB, coördineert hij het onderzoekscentrum CAMIlle, Centre d’archives sur les médias et l’information, dat zich richt op de geschiedenis van de krantenjournalistiek in België.

Top of page

Copyright

CC-BY-NC-ND-4.0

The text only may be used under licence CC BY-NC-ND 4.0. All other elements (illustrations, imported files) may be subject to specific use terms.

Top of page
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search