Bibliographie
Becker C. 1889, De metris in Heptateuchum, Bonnae.
Best H.P. 1891, De Cypriani quae feruntur metris in Heptateuchum, Marburg.
Canal M. 2016, Il libro di Giosuè nell’Heptateuchos dello Pseudo-Cipriano. Introduzione, testo critico riveduto, traduzione e commento, tesi di dottorato Università di Padova.
Claudii Marii Victorii, Alethia cura et studio P.F.Hovingh, CCSL 128, Turnhout 1960.
Cypriani Galli poetae Heptateuchos, accedunt incertorum de Sodoma et Iona et ad senatorem carmina et Hilarii quae feruntur in Genesin, de Maccabaeis atque de Euangelio, recensuit et commentario critico instruxit R. Peiper, CSEL XXIII, Wien 1891.
Collina M. 1913, L’ ‘Alethia’ di M. C. Vittore e l’ ‘Heptateuchos’ ciprianeo, Faenza.
Cutino M. 2016, « Per un inquadramento dell’Heptateuchos di ‘Cipriano Gallo’. Cronologia relativa e finalità compositive », dans G. Herbert de La Portbarré-Viard-A. Stoehr-Monjou (éd.), Studium in libris. Mélanges en l’honneur de Jean Louis Charlet, Turhout, p. 103–123.
Cutino M. 2023a, On Pseudo-Cyprian’s Heptateuchos. Biblical Rewriting between ‘narratio probabilis’ and Allusive Intertextuality, Berlin/Boston
Cutino M. 2023b, « La révélation de Dieu à Abraham en Genèse 15,12–16. Pour une analyse des rapports entre l’Heptateuchos du Ps.-Cyprien et l’Alethia de Claudius Marius Victorius », dans D. De Gianni – S. Freund (hrsg.), Das Alte Testament in der Dichtung des Antike. Paraphrase, Exegese, Intertextualität und Figurenzeichnung, Stuttgart, p. 189-201.
D’Auria I. 2014, Claudio Mario Vittorio, Alethia Precatio e primo libro. Introduzione, testo latino, traduzione e commento, Napoli.
De Gianni D. 2025, « Motivi ‘innici’ e strategie retorico-stilistiche nel Carmen adversus Marcionitas. Saggi di commento a 1, 126-135 ; 4, 16-42 ; 5, 198-229 », in S. Freund – C. Urlacher-Becht (éd.), Turba piorum, Anonyme christliche lateinische Dichtung der Antike. Texte, Übersetzungen, Untersuchungen / L’antique poésie latine anonyme d’inspiration chrétienne.Études, textes et traductions, Stuttgart, p. 233-264.
Genesis, ed. B. Fischer, in Vetus Latina. Die Reste der altlateinischen Bibel, II, Freiburg 1951.
Hass W. 1912, Studien zum Heptateuchdichter Cyprian, mit Beiträgen zu den vorhieronymianischen Heptateuchübersetzungen, Berlin 1912.
Jakobi R. 2010, « Zur Datierung der Heptateuchdichtung », Hermes 138, p. 124–129.
Lestrade R. 2021, Réécritures de la Genèse en vers, entre littérature, exégèse, et théologie : le cas de l’Heptateuchos (Ve s.), avec une édition critique et une traduction du Liber geneseos, et un commentaire des vers 1 à 133 (gn. 1 – gn. 3), Strasbourg (thèse de doctorat en ligne).
Lestrade R. 2023, « Mambré (gen. 18,1–19,3) dans la paraphrase de l’Heptateuchos (Liber geneseos 597–641) », dans D. De Gianni – S. Freund (éd.), Das Alte Testament in der Dichtung des Antike. Paraphrase, Exegese, Intertextualität und Figurenzeichnung, Stuttgart, p. 203-216.
Petringa M.R. 2016, Il poema dell’Heptateuchos. ‘Itinera philologica’ fra Tardoantico e Alto Medioevo, Catania.
Pollmann K. 1991, Das Carmen adversus Marcionitas. Einleitung, Text, Übersetzung und Kommentar, Göttingen.
Pollmann K. 1992, « Der sogenannte Heptateuchdichter und die ‘Alethia’ des Claudius Marius Victorius. Anmerkungen zur Datierungsfrage und zur Imitationsforschung », Hermes 120, p. 490-501.
Roberts M. 1985, Biblical Epic and Rhetorical Paraphrase in Late Antiquity, Liverpool.
Schenkl K. 1888, Claudii Marii Victoris Alethia et Probae Cento (ed. K. Schenkl), dans Poetae Christiani Minores, CSEL 16/1, Vindobonae, p. 359-436.
Staat A. 1952, De cultuurbeschouwing van Claudius Marius Victor, commentaar op Alethia II 1-202, Amsterdam.
Stutzenberger A. 1903, Der Heptateuch des gallischen Dichters Cyprianus, Zweibrücken.
Haut de page
Notes
Gennade de Marseille, dans son Liber de viris illustribus (fin du Ve s. ) mentionne un Victorinus, rhéteur marseillais, qui avait composé pour son fils Egerius, certainement avant 450, puisqu'il serait mort sous les règnes de Valentinien III (425-455) et de Théodose II (408-450), « un commentaire de la Genèse », sans faire référence directe au titre, « soit quatre livres en vers du début du livre à la mort du patriarche Abraham », sur la pertinence théologique desquels Gennade émet cependant des réserves, le jugeant plutôt le produit d'un érudit sensible à la culture profane, quoique pieux et chrétien. Nous reproduisons le texte selon l’édition de Richardson 1896, p. 81-82 : chap. 61 Victorinus, rhetor Massiliensis, ad filii sui, Etherii, personam commentatus est in Genesi, id est a principio libri usque ad obitum Abrahae patriarchae quattuor versu edidit libros Christiano quidem et pio sensu, sed utpote saeculari litteratura occupatus homo et nullius magisterio in divinis scripturis exercitatus, levioris ponderis sententias figuravit. Moritur Theodosio et Valentiniano regnantibus.
On peut citer comme essais généraux de référence Petringa 2016 et Cutino 2023a, mais il manque une nouvelle édition du poème après celle de Peiper, qui se révèle absolument nécessaire, ainsi que de commentaire des différents livres si l’on excepte pour le Liber Geneseos Schmalzgrüber 2017 et Lestrade 2021, et pour le livre de Josué Canal 2016.
Il s’agit de D’Auria 2014 pour le premier livre et de Staat 1952 pour le deuxième.
Dans un travail réalisé il y a quelque temps, Cutino 2016, j’ai identifié des similitudes avec cette composition, suggérant qu'elle était redevable à l'Heptateuchos, les affinités concernant surtout le Liber Geneseos, et que cette composition pourrait donc constituer un terminus ante quem qui permettrait de réduire la fourchette chronologique de l'Heptateuchos, généralement daté par la plupart des chercheurs de façon générique au Ve siècle.
Avec lesquel il existe des points de contact contextuels indéniables, comme le montrent exod. 171 = Ps.-Hil., evang. 39 de Kreuz 2006, p. 375 et Cutino 2024, p. 328.
Les documents disponibles sont bien plus nombreux que ce qui ressort de l'édition de Pollmann 1991, comme on peut déjà le déduire d'une récente contribution de De Gianni 2025.
Becker 1889, p. 38-41, voir en particulier p. 41 : «de tempore uero Marii Victoris, ut ad propositum reuertamur, nos Gennadius certiores facit, qui eum mortuum esse refert Theodosio et Valentiniano imperatoribus i.e. non multo post annum 425. Habemus ergo spatium triginta fere annorum, intra quod nostrum carmen in lucem prodiit ; nec ualde errabimus, si collocamus carmen circa annum 400 ».
En effet, comme nous l'avons déjà dit, le seul terminus ante quem pour la composition de l'Alethia que l'on pourrait déduire de cette information est 450, mais le poème pourrait très bien avoir été composé entre 425 et 450.
Best 1891, p. 57-58.
Peiper 1891, p. XXV-XXVI, lequel de façon plus cerrecte place l’Heptateuchos entre 396 – terminus post quem ressortant de certaines confrontations avec Claudien, et 450 pour l’Alethia de Marius Victorius.
Stutzenberger 1903, p. 17.
Hass 1912, p. 40.
Collina 1913, p. 12-15.
Voir ce que Collina, 1913 affirme à la p. 12: « le rassomiglianze che si osseravano nel Genesis ciprianeo in riguardo alle frasi, costrutti poetici, uso di alcuni vocaboli adoperati nello stesso senso, ampliamenti nelle descrizioni, stanno a dimostrare quanto profitto l’ignoto autore potesse trarre, per l’arida sua dizione poetica, dalla copiosa ubertà del poeta marsigliese, che aveva rivestito gli stessi concetti di un’ammirabile e ricca veste poetica. E in vero lo stesso stile elegante e ricercato di Vittore, la purezza della lingua, la conoscenza profonda degli autori profani, il desiderio di unire le forme tradizionali del pensiero pagano col genio cristiano ci dimostrano il suo amore e studio dell’antichità classica, non già della letteratura cristiana a lui contemporanea ».
Roberts 1985, p. 93-94.
McBride 2017, p. 57.
Pollmann 1992, p. 490–501, en part. p. 499-500.
Ibid., p. 498.
En effet, Pollmann 1992, p. 500–501 rapproche du v. 634, où on mentionne Natus et Altor comme les deux envoyés à Sodome, l’interprétation augustinienne en Avg., serm. 7,6 (du 397), trin. 2,12,22 et c. Maximin. 2,26,7, qui identifie les deux ‘anges’ avec deux personnes de la Trinité, le Fils et l’Esprit, et par ces biais croit pouvoir trouver pour l’Heptateuchos un terminus post quem en 420 ou même en 428, datation de ces œuvres augustiniennes. Mais sur la difficulté de justifier ce rapprochement, – sur laquelle a bien écrit déjà Canal 2016, p. 50–53 et je me suis prononcé moi-même en Cutino 2016, p. 107 – il suffit de remarquer qu’au moins serm. 7, 6 est totalement non pertinent, parce qu’il donne une interprétation unitive de ces deux figures, et surtout que altor indique le Père dans toute la tradition poétique chrétienne (Pavl. Nol., carm. 21, 773 : auctor et altor rerum hominumque ; Drac., laud. dei 1, 554: qui rigator erat, sator altor messor arator – l’auteur se réfère à Dieu qui demeure dans le paradis – ; au-delà de la poésie cf. Lact., inst. 5, 3, 25 : factorem altoremque viventium), où, conformément aux textes païens (voir, par exemple, Avien., Arat. 29 : rerum opifex hic [sc. Iuppiter], hic altor rerum), Dieu est défini créateur ainsi que soutien de l’univers, et dans l’Heptateuchos même : en effet, en exod. 516 (qui pour l’anaphore d’hic semble se rattacher au passage d’Aviénus) hic est, hic dominus meus et altor, il n’y a aucun doute qu’on parle du Père.
Lestrade 2023.
Cutino 2023b.
Schmalzgruber 2017, p. 113-135. La savante ne remet pas pour autant en cause à la datation traditionnelle de l’Heptateuchos à la première moitié du Ve s.
Jakobi 2010.
Cf. https//poblam.u-strasbg.fr.
Lestrade 2021.
Pour un commentaire ponctuel de ce passage du Liber Geneseos, cf. Lestrade 2021, p. 239-240.
Cf. Verg., Aen. 3, 117 ; 11, 210 ; Proba, Cento 95 ; 649.
Schmalzgruber 2017, p. 113.
Vet. Lat. Gen. 1, 9-11 : Et dixit deus ‘congregetur aqua quae sub caelo est in congregatione(m) una(m) et pareat arida. Et sic est factum et congregata est aqua quae est sub caelo in congregatione(m) sua(m) et paruit arida et vocavit deus aridam terram et congregationem aquarum vocavit maria, et vidit deus quia bonum est. Et dixit deus ‘ Germinet terra herbam faeni seminantem semen secundum similitudinem et lignum fructiferum faciens [sic] fructum.
Cf. Ambr., hex. 3, 3, 14 : non enim diceret [sc. scriptura] ‘visa est terra’, nisi retectam vellet locis omnibus demontrare.
Par ailleurs, Avit de Vienne (carm. 1, 14-15 : Iam Pater omnipotens librantis pondere Verbi / undique collectis discreverat arida lymphis), emploie ce terme comme nom adjectif, sans aucune référence au changement de nom.
Ambr., hex. 2, 4, 17. 19-5, 20 : consideremus quid sit quod ait dominus ‘Congregetur aqua in unam congregationem et appareat arida’ et non dixit ‘terra’. […] Huc autem progressi sumus, quia scriptura ait quod deus vocaverit terram aridam, hoc est quia quod principale eius est nuncupavit proprietate naturae. Naturalis enim proprietas siccitas est terris; haec ei praerogativa servata est. Principalis ergo siccitas. […] Ex principalibus igitur, non ex accidentibus terrae debuit proprietas definiri, ut secundum praerogativam qualitatis eius informaretur nostra cognitio. […] Non praeterimus quia aliqui nec in Hebraeo putant esse nec in ceteris interpretationibus quia ‘congregata est aqua in collectiones suas et apparuit arida. Et vocavit deus aridam terram et collectiones aquarum vocavit maria’. Cum enim dixerit deus quia ‘factum est sic’, satis esse putant vocem operatoris ad celebratae operationibus indicium. Sed quia in aliis quoque creaturis habet et definitionem praeceptionis et repetitum operationis vel indicium vel effectum, ideo nos non putamus absurdum id quod perhibetur additum, etiamsi ceteris interpretibus vel veritas doceatur subpetere vel auctoritas; multa enim non otiose a septuaginta viris Hebraicae lectioni addita et adiuncta comperimus.
Pollmann 1992, p. 499.
Jakobi 2010, p. 126-127.
Cf. gen. 408 ; 432 ; 438 ; 562.
Vet. Lat. Gen. 4, 1-2 : et cognovit Adam mulierem suam et concepit et peperit Cain et dixit ‘adquisivi hominem per deum’ et adiecit parere Abel, et factus est Abel pastor ovium, Cain autem operabatur terram.
Cf. exod. 101-102 Cutino : Hae molles sibi commissas cum cura bidentes /servabant.
Cf. Verg., georg. 2, 513 : Agricola incurvo terram dimovit aratro ; Lvcr., 5, 933 : nec robustus erat curvi moderator aratri ; Hor., serm. 1, 1, 28 : Ille gravem duro terram qui vertit aratro ; gen. 737 : inde senex curvo terram dum sulcat aratro ; exod. 377 : nemo solum vertit curvique inmunis aratri / sopitur per festa labor ; 856 (cf. Ov. met. 3, 11).
Cf. Alc. Avit., carm. 5, 255-256 : quocumque loco mitis mactabitur agnus / atque cibo sanctum porrexerit hostia corpus.
Cfr. exod. 988-989: rubram sanguinis undam /nil festis prodesse tuis adipemque niualem ; exod. 196 : manum sinibus condens candore niuali (cf. Verg., Aen. 3, 538); Ios. 52: niualis manna.
Chrom., serm. 23, 2 : Cain de fructibus terrae munera obtulit, quia terrena erat cogitatio eius ; Abel uero de fructibus ouium munera obtulit, ut innocentiae suae signum ostenderet.
Pavl. Nol., epist. 32, 26, vv. 5-6: sub cruce sanguinea niveo stat Christus in agno, / agnus ut innocua iniusto datus hostia leto.
Cf. Alc. Avit. carm. 6, 29-30 : viventem ducens ad sancta altaria fetum / innocuis sonuisse deo balatibus agno.
Cf. Verg., Aen. 6, 520-521 : Tum me confectum curis somnoque gravatum / infelix habuit thalamus; Ov., met. 6, 658 ; Val. Flac., 2, 568.
Ambr., Noe 29, 111 : non dixit : « uinum bibit », neque « iustus uinum ebibit », sed « de uino », hoc est de eius portione libauit.
Ambr., Abr. 1, 6, 58 : Noe iustus deceptus est, quia uini uis adhuc ignorabatur ; . Hier epist. 22,54,3 : inebriare uinum forsitan nesciebat.
Pollmann 1992, p. 495.
Voir respectivement Ov., Pont. 2, 1, 22; Sil., 16, 172; Avien., orb. terr. 315; Pavl. Nol., carm. 19, 105, et Ov., met. 4, 668; Avien., orb. terr. 389; Pavl. Nol., carm. 19, 9.
Cf. Ambr., Abr. 1, 4, 27 : Mutat ei nomen littera addita, ut de Abram vocetur Abraham.
Pollmann 1992, p. 495.
Jakobi 2010, p. 128-129.
Ambr., Abr. 1, 6, 52 : offerebat sanctus Loth filiarum pudorem. Nam etsi illa quoque flagitiosa inpuritas erat, tamen minus erat secundum naturam coire quam aduersus naturam delinquere. Praeferebat domus suae uerecundiae hospitalem gratiam etiam apud barbaras gentes inuiolabilem.
Cf. Alc. Avit. carm. 6, 569-570 : Nunc iterum duros precibus mollire furores / temptat.
Jakobi 2010, p. 125-126.
Pollmann 1992, p. 500 n. 33.
Cf. Avg. quaest. in Ex. 47: dicit enim Deus ad Abraham, cum factum esset illud sacrificium de vacca trima et capra et ariete et turture et columba.
Vet. Lat. Gen. 15, 9-10 : Dixit autem illi dominus ‘Sume vitulam trimam et capram trimam et arietem trimum turturem et columbam. Accepit autem ei omnia haec et diuisit illa media et posuit ea contra aliis alium; aues autem non diuisit. Cf. Ambr., Abr. 2, 8, 50: ‘Dixit autem illi dominus deus: Sume mihi vitulum trimum et capram trimam et arietem trimum et turturem et columbam’. […] Vitulus enim aratorium animal est deditum terreno labori. […] ‘Sume mihi uitulum et capram’ et tertio loco diceret ‘arietem’, eo quod prima illa, hoc est uitula et capra terris et mari materialibus comparentur elementis et quia feminea dicantur, at uero aries masculum quoddam animal sit.
Lev. 61-62 ; 103-104 ; num. 138-143.
Verg., Aen. 9, 627-629 : Et statuam ante aras aurata fronte iuuencum / candentem pariterque caput cum matre ferentem, / iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.
Stat., Theb. 1, 186 : cernis ut erectum torua sub fronte minetur (cf. App. Verg., Maec. 1, 116: si quorum in torua cornua fronte regent ; Prvd., perist. 10, 1021 : huc taurus ingens fronte torua et hispida).
Verg., Aen. 3, 636 : ingens quod torua solum sub fronte latebat.
L'exemple de gen. 608 : Tum uitulus tumida procuruans cornua fronte qui peut être rapproché de georg. 4, 299 : vitulus bima curuans iam cornua fronte, avec bima ...iam qui, par ailleurs, pourrait avoir inspiré gen. 526 trimi iam, me paraît éloquent.
Verg., georg. 3, 287: Lanigeros agitare greges hirtasque capellas (cf. Ov. met. 13, 927).
Lev. 6 : geminus quae ferret commoda turtur /quaeue columba pari sociata et iuncta columbae; lev. 48 : turtures aut geminos, similes aut terga columbas; lev. 68 : turtures aut geminos, similes aut forte columbas ; num. 90: turtures aut simili candentes pluma columbas /offerat.
Ambr., Abr. 2, 8, 53 : in turture incorruptae generationis natura vel immaculate corporis castimonia.
Haut de page