Notes
Virgile, Aen. 9, 486-489 : Nec te tua funera mater / produxi pressiue oculos aut uolnera laui / ueste tegens, tibi quam noctes festina diesque / urgebam et tela curas solabar anilis.
Virgile, Aen. 6, 218-219 : Pars calidos latices et aena undantia flammis / expediunt, corpusque lauant frigentis et ungunt ; Apulée, Met. 8, 14, 3 : Tunc propere familiares miserae Charites accuratissime corpus ablutum […] ; Apulée, Met. 9, 30, 7 : […] ultimo lauacro procurant […] ; Servius, Aen. 6, 218 : Plinius in naturali historia dicit, hanc esse causam ut mortui et calida abluantur et per interualla conclamentur, quod solet plerumque uitalis spiritus exclusus putari et homines fallere.
Virgile, Aen. 6, 219 : […] corpusque lauant frigentis et ungunt ; Perse, 3, 103-104 : Hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto / compositus lecto crassisque lutatus amomis […].
Juvénal, 3, 171-172 : Pars magna Italiae est, si uerum admittimus, in qua / nemo togam sumit nisi mortuus […] ; saint Jérôme, uita Pauli, 17, 4 : Parcite, quaeso uos, parcite saltem diuitiis quas amatis. Cur et mortuos uestros auratis obuoluitis uestibus ? Cur ambitio inter luctus lacrimasque non cessat ? An cadauera diuitum nisi in serico putrescere nesciunt ?
Corippe, Iust. 2, 1, 226-227 et 236-243 : Aurato interea corpus sublime feretro / impositum […]. Ipse uidebatur, cunctis plangentibus, unus / effigie gaudere pia, diademate comptus / purpureaque in ueste iacens, requiescere somno / credere quod possis, non duro funere, corpus.
Virgile, Aen. 12, 609-611 : Demittunt mentes, it scissa ueste Latinus / coniugis attonitus fatis urbisque ruina, / canitiem immundo perfusam puluere turpans ; Properce, 2, 13, 27-28 : Tu uero nudum pectus lacerata sequeris / nec fueris nomen lassa uocare meum […] ; Stace, Theb. 6, 135-137 et 177-178 : Illic infaustos ut primum egressa penates / Eurydice, nudo uocem de pectore rumpit / planctuque et longis praefata ululatibus infit : […]. Talia uociferans alia de parte gementem / Hypsipylen – neque enim illa comas nec pectora seruat –, agnouit […].
Ovide, Trist. 3, 3, 49-52 : Ecquid in has frustra tendens tua brachia partes / clamabis miseri nomen inane uiri ? / Parce tamen lacerare genas nec scinde capillos ! / Non tibi nunc primum, lux mea, raptus ero ; Stace, Silv. 3, 3, 176 et 181-182 : Heu quantis lassantem brachia uidi / planctibus […]. Tunc immane gemens foedatusque ora tepentes / affatur cineres […] ; Stace, Theb. 6, 41-43 : sic alium ex alio quamquam lassata fragorem / pectora congeminant, integratoque resultant / accensae clamore fores […] ; Pétrone, 111, 2 : Haec ergo cum uirum extulisset, non contenta uulgari more funus passis prosequi crinibus aut nudatum pectus in conspectu frequentiae plangere, […].
Apulée, Met. 10, 6, 1 : […] cinere sordentem canitiem […] ; Stace, Theb. 6, 30-33 : Sedet ipse exutus honoro / uittarum nexu genitor squalentiaque ora / sparsus et incultam ferali puluere barbam.
Apulée, Met. 10, 6, 1 ; Stace, Theb. 6, 30-33, cités l’un et l’autre n. 8 ; Varron, De uita populi Romani, 3 (Kettner 1863, 36, n° 19-20) : Vt dum supra terram esset, riciniis lugerent, funere ipso, ut pullis pallis amicta. Propinquae adulescentulae etiam anthracinis, proxumae amiculo nigello, capillo demisso sequerentur luctum.
Sénèque, Dial. 6, 2, 5 : A sollemnibus officiis seducta et ipsam magnitudinis fraternae nimis circumlucentem fortunam exosa defodit se et abdidit. Adsidentibus liberis, nepotibus lugubrem uestem non deposuit, non sine contumelia omnium suorum, quibus saluis orba sibi uidebatur ; Pétrone, 111, 11-12 : « Quid proderit, inquit, hoc tibi, si soluta inedia fueris, si te uiuam sepelieris, si antequam fata poscant, indemnatum spiritum effuderis ? […] Vis tu reuiuiscere ? » ; Apulée, Met. 8, 7, 4-6 : Sed officiis inferialibus statim exactis puella protinus festinat ad maritum suum demeare cunctasque prorsus pertemptat uias, certe illam lenem otiosamque nec telis ullis indigentem, sed placidae quieti consimilem : inedia denique misera et incuria squalida, tenebris imis abscondita, iam cum luce transegerat. Sed Thrasyllus instantia peruiuaci partim per semet ipsum, partim per ceteros familiares ac necessarios, ipsos denique puellae parentes extorquet tandem iam lurore et inluuie paene conlapsa membra lauacro, cibo denique confoueret.
Les mentions de linceul datent surtout de l’Antiquité tardive. Cf. Sulpice Sévère, Mart. 12.1-2 : Accidit autem insequenti tempore, dum iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet ; […]. Tamen quia rusticam manum cerneret et, agente uento, lintea corpori superiecta uolitarent, […].
Acta proconsularia sancti Cypriani, 5 : Inde per noctem sublatum cum cereis et scholacibus, ad areas Macrobii Candidiani procuratoris […] cum uoto et triumpho magno deductum est ; Pline, nat. 16, 178 : scirpi […] candelae luminibus et funeribus seruiunt ; Servius, Aen. 11, 143 : Rapvere faces “rapuere” raptim et festinanter tulerunt. Sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia – unde etiam funus dictum est – […]. Funera autem alii a funalibus candelis, sebo uel cera circumdatis, dicta, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui […] ; Virgile, Aen. 11, 142-144 : Arcades ad portas ruere et de more uetusto / funereas rapuere faces ; lucet uia longo / ordine flammarum et late discriminat agros ; Tacite, Ann. 3, 4, 1 : Dies quo reliquiae tumulo Augusti inferebantur modo per silentium uastus, modo ploratibus inquies ; plena urbis itinera, conlucentes per campum Martis faces.
Horace, Carm. 2, 20, 21-24 : Absint inani funere neniae / luctusque turpes et querimoniae ; / conpesce clamorem ac sepulchri / mitte superuacuos honores ; Cicéron, Tusc. 3, 62-63 : Sed ad hanc opinionem magni mali cum illa etiam opinio accessit oportere, rectum esse, ad officium pertinere ferre illud aegre quod acciderit, tum denique efficitur illa grauis aegritudinis perturbatio. Ex hac opinione sunt illa uaria et detestabilia genera lugendi : paedores, muliebres lacerationes genarum, pectoris feminum capitis percussiones. […], perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi euellere, quasi caluitio maeror leuaretur ; Ausone, Parentalia, praef. (B) 5-8 : Nenia funereis satis officiosa querellis / annua ne tacitus munera praetereas, / quae Numa cognatis sollemnia dedicat umbris, / ut gradus aut mortis postulat aut generis.
Perse, 3, 103-106 : Hinc tuba, candelae ; tandemque beatulus alto / compositus lecto, crassisque lutatus amomis, / in portam rigidos calces extendit ; Properce, 2, 13, 20 : […] nec tuba sit fati uana querela mei ; Properce, 4, 11, 9-10 : Sic maestae cecinere tubae, cum subdita nostrum / detraheret lecto fax inimica caput ; Varron, De uita populi Romani, 4 (Kettner 1863, 38, n° 12) : Ibi a muliere quae optima uoce esset perquam laudari ; dein neniam cantari solitam ad tibias et fides ; Paul. Festus, p. 155, 27 L : Nenia est carmen quod in funere laudandi gratia cantatur ad tibiam.
Stace, Silv. 5, 1, 208-216 : Quis carmine digno / exsequias et dona malae feralia pompae / perlegat ? Omne illic stipatum examine longo / uer Arabum Cilicumque fluit floresque Sabaei / Indorumque arsura seges praereptaque templis / tura, Palaestini simul Hebraeique liquores / Coryciaeque comae Cinyreaque germina ; Properce, 2, 13, 23 : Desit odoriferis ordo mihi lancibus ; Juvénal, 4, 108-109 : et matutino sudans Crispinus amomo / quantum uix redolent duo funera ; Martial, 11, 54, 1-4 : Vnguenta et casias et olentem funera murram / turaque de medio semicremata rogo / et quae de Stygio rapuisti cinnama lecto, / improbe, de turpi, Zoile, redde sinu ; Apulée, Flor. 19, 4 : Certe quidem iacenti homini ac prope deposito fatum attulit. Iam miseri illius membra omnia aromatis perspersa, iam os ipsius unguine odoro delibutum, iam eum pollinctum, iam paene paratum contemplatus enim, […].
Virgile, Aen. 6, 228 : ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.
Stace, Silv. 2, 6, 92-93 : […] quod uallauit onyx, miseris acceptius umbris / quam gemitus.
Lygdamus (Corpus Tibullianum), 3, 2, 22 : atque in marmorea ponere sicca domo.
Properce, 2, 13, 32 : accipiat Manis paruula testa meos.
Pline l’Ancien, nat. 2, 211 : At circa Asson Troadis lapis nascitur quo consumuntur omnia corpora : sarcophagus uocatur.
Isidore de Séville, Orig. 15, 11, 2 : Sarcophagus Graecum est nomen, eo quod ibi corpora absumantur ; σάρξ enim Graece caro, φαγεῖν comedere dicitur.
Urbain 1978, 62.
Blanchot 1950, 38.
Ulpien, Dig. 47, 12, 3, 2 : Sepulchri autem appellatione omnem sepulturae locum contineri existimandum est.
Gaius, Inst. 2, 2-4 : Summa itaque rerum diuisio in duos articulos diducitur : nam aliae sunt diuini iuris, aliae humani. Diuini iuris sunt ueluti res sacrae et religiosae. […] Religiosae [sunt] quae diis manibus relictae sunt.
Cicéron écrit que « ceux qui s’occupaient avec soin de tout ce qui se rapporte au culte des dieux, et qui, pour ainsi dire, le relisaient sans cesse, étaient appelés religieux [religiosi], du verbe relegere [recueillir ou relire], comme on dit elegantes de eligere [choisir, selectionner], diligentes de diligere [prendre soin] et intellegentes de intellegere [comprendre]. Dans tous ces mots, on retrouve la même idée de legere [recueillir, ramasser, ramener à soi, reconnaître, choisir] que dans celui de religiosus » (Cicéron, nat. deor. 2, 72 : qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent diligenter retractarent et tamquam relegerent, ii sunt dicti religiosi ex relegendo, tamquam elegantes ex eligendo, ex diligendo diligentes, ex intellegendo intellegentes ; his enim in uerbis omnibus inest uis legendi eadem quae in religioso). Cette acception de la religio implique selon l’analyse d’Émile Benveniste qu’être religieux c’est « recommencer un choix déjà fait, réviser la décision qui en résulte ». Elle est affaire d’observance, « notion de pratique, et non pas de croyance » (Benveniste 1969, 267). La religio est « l’observation scrupuleuse des rites externes prescrits par la tradition ou attachés à une fonction » (Scheid 1981, 166). Cette conception de la religio se trouve très nettement exprimée par Publius Nigidius Figulus qui, au Ier siècle, écrivait que religiosus se dit « de l’homme chaste et pur, scrupuleux observateur de ses devoirs, qui ne sort jamais des règles, des limites de ce qui doit être fait » (Aulu-Gelle, 4, 9, 3 : Sed praeter ista quae Nigidius dicit, alio quodam diuerticulo significationis “religiosus” pro casto atque obseruanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici coeptus). Trois siècles plus tard, Sextus Pompeius Festus, citant Aelius Gallus, adopte un point de vue similaire en écrivant qu’est « contraire à la religion tout acte qu’il n’est pas permis à l’homme de faire de telle sorte que, s’il le fait, il semble agir contre la volonté des dieux » (Festus, p. 350,6 L : Idem religiosum quoque esse, quoniam sit aliquid quod ibi homini facere non liceat ; quod si faciat, aduersus deorum uoluntatem uideatur facere).
Juriste sous le règne de Tibère et auteur d’un Tres libri iuris ciuilis.
Aulu-Gelle, 4, 9, 8-9 : Masurius autem Sabinus in commentariis quos de indigenis composuit : “religiosum, inquit, est quod propter sanctitatem aliquam remotum ac sepositum a nobis est ; uerbum a “relinquendo” dictum, tamquam “caerimoniae” a “carendo”. Secundum hanc Sabini interpretationem templa quidem ac delubra […], quae non uolgo ac temere, sed cum castitate caerimoniaque adeundum, et reuerenda et reformidanda sunt magis quam inuolganda ; […].
Macrobe, Sat. 3, 3, 8 : Seruius Sulpicius religionem esse dictam tradidit quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta, ut a carendo caerimonia.
Dig. 11, 7, 4 : Scriptus heres, priusquam hereditatem adeat, patrem familias mortuum inferendo locum facit religiosum […].
Dig. 1, 8, 6, 4 : Religiosum autem locum unusquisque sua uoluntate facit, dum mortuum infert in locum suum.
Dig. 11, 7, 4 : naturaliter enim uidetur ad mortuum pertinere locus in quem infertur […].
Inst. 2, 2-4 : Summa itaque rerum diuisio in duos articulos diducitur : nam aliae sunt diuini iuris, aliae humani. Diuini iuris sunt ueluti res sacrae et religiosae. […] Religiosae [sunt] quae diis manibus relictae sunt.
Dig. 11, 7, 2. 2 : Praetor ait : “Siue homo mortuus ossaue hominis mortui in locum purum alterius aut in id sepulchrum in quo ius non fuerit, illata esse dicentur.” Qui hoc fecit, in factum actione tenetur et poena pecuniaria subicietur.
Le droit d’être inhumé dans un tombeau existant s’applique généralement aux héritiers désignés par le défunt, à ceux qui lui ont succédé ab intestat, à ses enfants de tout sexe et de tout degré, émancipés ou non, qu’ils aient accepté ou refusé la qualité d’héritier, ainsi qu’à leur postérité à tous. Même les enfants déshérités par le défunt peuvent y prétendre, à condition toutefois que ce dernier ne s’y soit pas expressément opposé. Les affranchis peuvent bénéficier de ce même droit, si le défunt a pris des dispositions en ce sens. Voir Dig. 11,7, 6.
Dig. 11, 7, 8, 4 : Nec solum domino haec actio [ici l’actio in factum] competit, uerum ei quoque qui eiusdem loci habet usum fructum uel aliquam seruitutem, quia ius prohidendi etiam hi habent. Voir également Dig. 11, 7, 2, 7-9.
Dig. 11, 7, 8, 2 : Si in locum publicis usibus destinatum intulerit quis mortuum, praetor in eum iudicium dat, si dolo fecerit et erit extra ordinem plectendus, modica tamen coercitione : sed, si sine dolo, absoluendus est.
Paul, sent. 1, 21, 3 : Intra muros ciuitatis corpus sepulturae dari non potest uel ustrina fieri. Cod. Iust. 3, 44, 12 (rescrit de Maximien et de Dioclétien) : Mortuorum reliquias, ne sanctum municipiorum ius polluatur, intra ciuitatem condi, jam pridem uetitum est. Cette interdiction est rappelée par une loi de Gratien, Valentinien et Théodose datée de 381 et conservée dans le Cod. Theod. 9, 17, 6 : Omnia quae supra terram urnis clausa uel sarcofagis corpora detinentur, extra urbem delata ponantur, ut et humanitatis instar exhibeant et relinquant incolarum domicilio sanctitatem. Quisquis autem huius praecepti neglegens fuerit adque aliquid tale ab huius interminatione praecepti ausus fuerit moliri, tertia in futurum patrimonii parte multetur. Officium quoque, quod tibi paret, quinquaginta librarum auri affectum despoliatione maerebit. Ac ne alicuius fallax et arguta sollertia ab huius se praecepti intentione subducat atque apostolorum uel martyrum sedem humandis corporibus aestimet esse concessam, ab his quoque, ita ut a reliquo ciuitatis, nouerint se atque intellegant esse submotos.
Cicéron, leg. 2, 58 : Sed ea non tam ad religionem spectant quam ad ius sepulcrorum. « Hominem mortuum, inquit lex in XII Tabulis, in urbe ne sepelito neue urito. Et lorsque Cicéron fait demander par Atticus « comment expliquer que postérieurement de grands hommes ont été ensevelis en ville », il répond par la bouche de Marcus : « Credo, Tite, fuisse aut eos quibus hoc ante hanc legem uirtutis causa tributum est, ut Publicolae, ut Tuberto, quod eorum posteri iure tenuerunt ; aut eos si qui hoc, ut C. Fabricius, uirtutis causa soluti legibus consecuti sunt ».
Dig. 47, 12, 3, 5 : Diuus Hadrianus rescripto poenam statuit quadraginta aureorum in eos qui in ciuitate sepeliunt, quam fisco inferri iussit, et in magistratus eadem qui passi sunt, et locum publicari iussit et corpus transferri.
Dig. 11, 7, 39 : uidetur autem terra conditum et si in arcula conditum hoc animo sit, ut non alibi transferatur.
Du moins est-ce la situation qui prévalait lorsqu’en l’an 290, Maximien et Dioclétien édictent que : Si necdum perpetuae sepulturae corpus traditum est, translationem eius facere non prohiberis (Cod. Iust. 3, 44, 10). Un siècle plus tard, un rescrit de Valentinien, Théodose et Arcadius impose qu’un tel transfert soit soumis à l’autorisation du prince : Nemo humanum corpus ad alium locum sine Augusti affatibus transferat, selon le Cod. Iust. 3, 44, 14. Voir Laubry 2007, 156-160.
Dig. 11, 8, 5 : Si in eo monumento quod imperfectum esse dicitur reliquiae hominis conditae sunt, nihil impedit quominus id perficiatur. Sed si religiosus locus iam factus sit, pontifices explorare debent quatenus, salua religione, desiderio reficiendi operis medendum sit. Obligation répétée par un rescrit de Constant datant de 349 (Cod. Theod. 9, 17, 2) : Qui uero libellis datis a pontificibus impetrarunt ut reparationis gratia labentia sepulchra deponerent, si uera docuerunt, ab illatione multae separentur : at si in usum alium depositis abusi sunt, teneantur poena praescripta. Hoc in posterum obseruando, ut in prouinciis locorum iudices. In urbe Roma cum pontificibus tua celsitudo inspiciat, si per sarturas succurrendum sit alicui monumento, ut ita demum data licentia tempus etiam consummando operi statuatur.
Dig. 47, 12, 7 : Sepulchri deteriorem condicionem fieri prohibitum est : sed corruptum et lapsum monumentum corporibus non contactis licet reficere.
Dig. 11, 7, 8 : Ossa quae ab alio illata sunt uel corpus an liceat domino loci effodere uel eruere sine decreto pontificum seu iussu principis, quaestionis est : et ait Labeo exspectandum uel permissum pontificale seu iussionem principis, alioquin iniuriarum fore actionem aduersus eum qui eiecit.
Paul, sent. 1, 21, 1 : Ob incursum fluminis uel metum ruinae corpus iam perpetuae sepulturae traditum, solemnibus redditis sacrificiis, per noctem in alium locum transferri potest ; Cod. Iust. 3, 44, 1 : Si ui fluminis reliquiae filii tui continguntur uel alia iusta et necessaria causa interuenit, aestimatione rectoris prouinciae transferre eas in alium locum poteris.
Dig. 11, 7, 44 : Cum autem impetratur ut reliquiae transferantur, desinit locus religiosus esse.
Ducos 1995, 138. Voir aussi Laubry 2016, 84.
Festus, p. 348,35|350,2 L : Religiosum sepulcrum, ubi mortuus sepultus aut humatus sit satis constare ait [Gallus Aelius].
Dig. 11, 7, 2, 5 : Sepulchrum est ubi corpus ossaue hominis condita sunt.
Thomas 1999.
Dig. 11, 7, 44 : Cum in diuersis locis sepultum est, uterque quidem locus religiosus non fit, quia una sepultura plura sepulchra efficere non potest : mihi autem uidetur illum religiosum esse ubi quod est principale conditum est, id est caput, cuius imago fit, inde cognoscimur.
Urbain 1978, 221.
Dig. 11, 7, 2, 5 : Celsus […] ait : non totus qui sepulturae destinatus es, locus religiosus fit, sed quatenus corpus humatum est.
Dig. 11, 7, 42 : Monumentum generaliter res est memoriae causa in posterum prodita : in qua si corpus uel reliquiae inferantur, fiet sepulchrum ; si uero nihil eorum inferatur, erit monumentum memoriae causa factum, quod Graeci κενοτάφιον appellant.
Dig. 11, 7, 2, 6 : Monumentum est quod memoriae seruandae gratia existat.
Dig. 11, 7, 6, 1 : Si adhuc monumentum purum est, poterit quis hoc et uendere et donare. Si cenotaphium fit, posse hoc uenire dicendum est : nec enim esse hoc religiosum diui fratres rescripserunt.
Cod. Iust. 3, 44, 9 : Locum quidem religiosum distrahi non posse manifestum est. Verum agrum purum monumento cohaerentem profani iuris esse ideoque efficaciter uenumdari non est opinionis incertae.
Dig. 1, 8, 6, 5 : Cenotaphium quoque magis placet locum esse religiosum, sicut testis in ea re est Vergilius [cf. Aen. 3, 303].
Servius, Aen. 6, 325 : Vult autem ostendere tantum ualere inanem quantum plenam sepulturam ; nam et Deiphobi umbra transuecta est, cui Aenas cenotaphium fecit.
Virgile, Aen. 6, 509-510 : Nihil o tibi, amice, relictum ; / omnia Deiphobo soluisti et funeris umbris.
Virgile, Aen. 6, 505-506 : Tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem / constitui […].
Servius, Aen. 6, 366 : Terrae autem iniectio secundum pontificalem ritum poterat fieri et circa cadauer et circa absentium corpora quibusdam sollemnibus sacris.
Ferretti 2000 et Ricci 2006.
Dig. 47, 12, 4 : Sepulchra hostium religiosa nobis non sunt, ideoque lapides inde sublatos in quemlibet usum conuertere possumus : non sepulchri uiolati actio competit ; Dig. 11, 7, 36 [Pomponius] Cum loca capta sunt ab hostibus, omnia desinunt religiosa uel sacra esse, sicut homines liberi in seruitutem perueniunt : quod si ab hac calamitate fuerint liberata, quasi quodam postliminio reuersa pristino statui restituuntur.
De Visscher 1963, 50.
Allara 1995.
Servius, Aen. 11, 143 : Sane haec corpora siue proici iubebantur, et a cadendo, siue quod sepultura carebant “cadauera” dicta.
Isidore de Séville, Orig. 11, 2, 35 : Cadauer autem est, si insepultum iacet.
Jean-Didier Urbain, dans une étude consacrée aux périodes moderne et contemporaine, a lui aussi constaté l’importance de cette différenciation. Le corps, dit-il, « est ce par quoi l’existant doxal éprouve son existence ou celle de l’autre, corps est à prendre dans une relation de présupposition avec existence. Inversement, cadavre est à prendre dans le même type de relation avec non-existence ». Voir Urbain 1978, 139. Il y a dans la distinction entre cadauer et corpus un élément structurant du rapport que toute société entretient avec la mort.
Dans les cas d’inhumation dans un lieu sans le consentement de son propriétaire, à l’intérieur des villes ou dans un lieu public.
Dig. 11, 7, 40 : Si quis enim eo animo corpus intulerit, quod cogitaret inde alio postea transferre magisque temporis gratia deponere quam quod ibi sepeliret mortuum et quasi aeterna sede dare destinauerit, manebit locus profanus. Voir Laubry 2012.
Cicéron, leg. 2, 57 : Et quod nunc communiter in omnibus sepultis uenit usu ut humati dicantur, id erat proprium tum in iis quos humus iniecta contexerat, eumque morem ius pontificale confirmat. Nam priusquam in ossa iniecta gleba est, locus ille ubi crematum est corpus nihil habet religionis ; iniecta gleba tum et illic humatus est et sepulcrum uocatur, ac tum denique multa religiosa iura conplectitur.
Scheid 2005, 168.
Dumézil 1947, 108-109.
Dumézil 1947, 109, et Scheid 2005, 184.
Vernant 1990b, 14.
Scheid & Linder 1993.
Virgile, Aen. 3, 37-48.
Virgile, Aen. 3, 62-68 : Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens / aggeritur tumulo tellus ; stant Manibus arae / caeruleis maestae uittis atraque cupresso, / et circum Iliades crinem de more solutae. / Inferimus tepido spumantia cymbia lacte / sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro / condimus, et magna supremum uoce ciemus.
Plaute, Most. 499-504 : Nam me in Acheruntem recipere Orcus noluit, / quia praemature uita careo. Per fidem / deceptus sum ; hospes me hic necauit isque me / defodit insepultum clam in hisce aedibus, / scelestus, auri causa. Nunc tu hinc emigra. / Scelestae hae sunt aedes, impia est habitatio.
Pline le Jeune, epist. 7, 27, 10-11 : Postquam deflexit in aream domus, repente dilapsa deserit comitem. Desertus herbas et folia concerpta signum loco ponit. Postero die adit magistratus, monet ut illum locum effodi iubeant. Inueniuntur ossa inserta catenis et implicita, quae corpus aeuo terraque putrefactum nuda et exesa reliquerat uinculis ; collecta publice sepeliuntur. Domus postea rite conditis manibus caruit.
Voir à ce sujet Jobbé-Duval 1924.
Cicéron, leg., 2, 57 : Itaque in eo qui in naue necatus, deinde in mare proiectus esset, decreuit P. Mucius familiam puram, quod os supra terram non extaret ; porcam heredi esse contractam, et habendas triduum ferias et porco femina piaculum faciundum. Si in mari mortuus esset, eadem praeter piaculum et ferias.
Ovide, Met. 6, 566-570 : Velamina Procne / deripit ex umeris auro fulgentia lato / induiturque atras uestes et inane sepulcrum / constituit falsisque piacula manibus infert / et luget non sic lugendae fata sororis.
Virgile, Aen. 6, 149-153 : Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici / (heu ! nescis) totamque incestat funere classem, / dum consulta petis nostroque in limine pendes. / Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro. / Duc nigras pecudes ; ea prima piacula sunto.
Paturet 2007, 373.
Fugier 1963, 341.
Paul, sent. 1, 21, 1 : Ob incursum fluminis uel metum ruinae corpus iam perpetuae sepulturae traditum, sollemnibus redditis sacrificiis per noctem in alium locum transferri potest.
Fugier 1963, 316-317.
Virgile, Aen. 6, 379-380 : […] ossa piabunt / et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent […].
Dig. 47, 12, 7 : Sepulchri deteriorem condicionem fieri prohibitum est ; sed corruptum et lapsum monumentum, corporibus non contactis, licet reficere.
Cette fonction du tombeau est similaire à celle que Jean-Pierre Vernant a attribuée aux kolossoi de l’Antiquité grecque. Voir Vernant 1990a, 17-85.
Bonduel 1886, 85.
Paul, sent. 1, 21, 8 : Qui monumento inscriptos titulos eraserit uel statuam euerterit uel quid ex eodem traxerit, lapidem columnamue sustulerit, sepulchrum uiolasse uidetur.
Cod. Iust. 9, 19, 1 : Res religioni destinatas, quin immo religionis effectas, scientes qui contigerint et emere et distrahere non dubitauerint, tametsi iure uenditio non subsistat, laesae tamen religionis in crimen inciderunt.
Dig. 11, 7, 12, 1 : Senatus consulto cauetur ne usus sepulchrorum permutationibus polluatur, id est ne sepulchrum aliae conuersationis usum accipiat ; Dig. 47, 12, 3 : Si quis in sepulchro dolo malo habitauerit aedificiumue aliud, quamque sepulchri causa factum sit, habuerit, in eum si quis eo nomine agere uolet ducentorum aureorum iudicium dabo ; Dig. 47, 12, 3, 6 : Si quis in sepulchro habitasset aedificiumue habuisset, ei qui uelit agendi potestas fit ; Paul, sent. 1, 21, 12 : Neque iuxta monumentum neque supra monumentum habitandi ius est ; […].
Dig. 11, 7, 2, 2 : Praetor ait : « Siue homo mortuus ossaue hominis mortui in locum purum alterius aut in id sepulchrum in quo ius non fuerit, illata esse dicentur. Qui hoc fecit in factum actione tenetur et poena pecuniaria subicietur » ; Dig. 47, 12, 3, 3 : Si quis in hereditarium sepulchrum inferat, quamuis heres, tamen potest sepulchri uiolati teneri, si forte contra uoluntatem testatoris intulit ; Paul, sent. 1, 21, 6 : Qui sepulchrum alienum effregerit uel aperuerit eoque mortuum suum alienumue intulerit sepulchrum uiolasse uidetur. Cette interdiction est étendue aux sarcophages et aux fosses sépulcrales par Paul, sent. 1, 21, 9 : In eo sarcophago uel solo ubi corpus iam depositum est aliud corpus inferri non potest, et qui intulerit reus sepulchri uiolati postulari potest.
Dig. 47, 12, 3, 1 : Prima uerba ostendunt eum demum ex hoc plecti qui dolo malo uiolauit. Si igitur dolus absit, cessabit eiusdem. Personae igitur doli non capaces, ut admodum impuberes, item omnes qui non animo uiolandi accedunt, excusati sunt.
Dig. 47, 12, 3, 8 : Qui de sepulchri uiolati actione iudicant aestimabunt quatenus intersit, scilicet ex iniuria quae facta est, item ex lucro eius qui uiolauit, uel ex damno quod contigit, uel ex temeritate eius qui fecit.
Dig. 47, 12, 3 : Si nemo erit ad quem pertineat siue agere nolet, quicumque agere uolet, ei centum aureorum actionem dabo.
Dig. 47, 12, 3 : Si quis in sepulchro dolo malo habitauerit aedificiumue aliud, quamque sepulchri causa factum sit, habuerit : in eum, si quis eo nomine agere uolet, ducentorum aureorum iudicium dabo.
Dig. 47, 12, 1 : Sepulchri uiolati actio infamiam irrogat. L’infamie s’entend comme une indignité dont les causes arrêtées par le droit produiraient trois déchéances : l’incapacité plus ou moins totale d’ester en justice, l’inéligibilité aux magistratures et la privation des droits électoraux.
Dig. 47, 12, 11 : Rei sepulchrorum uiolatorum, si corpora ipsa extraxerint uel ossa eruerint, humilioris quidem fortunae summo supplicio adficiuntur, honestiores in insulam deportantur. Alias autem relegantur aut in metallum damnantur.
Paul, sent. 1, 21, 4 : Qui corpus perpetuae sepulturae traditum uel ad tempus alicui loco commendatum nudauerit et solis radiis ostenderit piaculum committit, atque ideo, si honestior sit, in insulam, si humilior, in metallum dari solet.
Paul, sent. 5, 26, 3 : Lege Iulia de ui priuata tenetur qui […] funerari sepeliriue aliquem prohibuerit, funusue eripuerit turbauerit ; […]. Quibus omnibus conuictis, si honestiores sint, tertia pars bonorum eripitur et in insulam relegantur, humiliores in metallum damnantur.
Dig. 11, 8, 1, 1 : Qui inferendi mortuum ius habet non prohibetur inferre. Prohiberi autem inferre uidetur, siue in locum inferre prohibeatur siue itinere arceatur.
Dig. 11, 8, 1, 7 : Facere sepulchrum siue monumentum in loco in quo ei ius est nemo prohibetur.
Dig. 11, 8, 1, 1, cité n. 107.
Dig. 11, 7, 8, 5 : Ei qui prohibitus est inferre in eum locum quo ei ius inferendi esset in factum actio competit et interdictum, etiamsi non ipse prohibitus sit, sed procurator eius, quia intellectu aliquo ipse prohibitus uidetur.
Dig. 11, 7, 9 : Liberum est ei qui prohibetur mortuum ossaue mortui inferre aut statim interdicto uti, quo prohibetur ei uis fieri, aut alio inferre et postea in factum agere : per quam consequetur actor quanti eius interfuerit prohibitum non esse.
Dig. 11, 7, 38 : Ne corpora aut ossa mortuorum detinerentur aut uexarentur neue prohiberentur quominus uia publica transferrentur aut quominus sepelirentur, praesidis prouinciae officium est.
Dig. 47, 12, 3, 4 : Non perpetuae sepulturae tradita corpora posse transferri edicto diui Seueri continetur, quo mandatur ne corpora detinerentur aut uexarentur aut prohiberentur per territoria oppidorum transferri. Diuus tamen Marcus rescripsit nullam poenam meruisse eos qui corpus in itinere defuncti per uicos aut oppidum transuexerunt, quamuis talia fieri sine permissu eorum quibus permittendi ius est non debeant.
Dig. 48, 6, 1 et 5 : Lege Iulia de ui publica tenetur qui […] fecerit quo minus sepeliatur, quo magis funus diripiatur distrahatur.
Dig. 47, 12, 8 : Sepulchri uiolati crimen potest dici ad legem Iuliam de ui publica pertinere ex illa parte qua de eo cauetur qui fecerit quid quo minus aliquis funeretur sepeliaturue, quia et qui sepulchrum uiolat facit quo quis minus sepultus sit.
Rebillard 1999.
Cod. Theod. 9, 17, 1 : Si quis in demoliendis sepulchris fuerit adprehensus, si id sine domini conscientia faciat, metallo adiudicetur ; si uero domini auctoritate uel iussione urgetur, relegatione plectatur. Et si forte detractum aliquid de sepulchris ad domum eius uillamque peruectum post hanc legem repperietur, uilla siue domus aut aedificium quodcumque erit fisci uiribus uindicetur.
Cod. Theod. 9, 17, 2 : Factum solitum sanguine uindicari multae inflictione corrigimus atque ita supplicium statuimus in futurum ut nec ille absit a poena qui ante commisit. Vniversi itaque qui de monumentis columnas uel marmora abstulerunt uel coquendae calcis gratia lapides deiecerunt, ex consulatu scilicet Dalmatii et Zenofili, singulas libras auri per singula sepulchra fisci rationibus inferant inuestigati per prudentiae tuae iudicium. Eadem etiam poena qui dissiparunt uel ornatum minuerunt teneantur et qui posita in agris suis monumenta calcis coctoribus uendiderunt una cum his qui ausi sunt comparare – quidquid enim attingi nefas est non sine piaculo comparatur –, sed ita ut ab utroque una libra postuletur. Sed si ex praecepto iudicum monumenta deiecta sunt, ne sub specie publicae fabricationis poena uitetur, eosdem iudices iubemus hanc multam agnoscere ; nam ex uectigalibus uel aliis titulis aedificare debuerunt. Quod si aliquis multam metuens sepulchri ruinas terrae congestione celauerit et non intra statutum ab excellentia tua tempus confessus sit, ab alio proditus duas auri libras cogatur inferre.
Cod. Theod. 9, 17, 3 : Quosdam comperimus lucri nimium cupidos sepulchra subuertere et substantiam fabricandi ad proprias aedes transferre. Ii detecto scelere animaduersionem priscis legibus definitam subire debebunt. Id. 9, 17, 4 : Qui aedificia manium uiolant, domus ut ita dixerim defunctorum, geminum uidentur facinus perpetrare : nam et sepultos spoliant destruendo et uiuos polluunt fabricando. Si quis igitur de sepulchro abstulerit saxa uel marmora uel columnas aliamue quamcumque materiam fabricae gratia, siue id fecerit uenditurus, decem pondo auri cogatur inferre fisco : siue quis propria sepulchra defendens hanc in iudicium querellam detulerit siue quicumque alius accusauerit uel officium nuntiauerit. Quae poena priscae seueritati accedit, nihil enim derogatum est illi supplicio quod sepulchra uiolantibus uidetur impositum.
Cod. Theod. 9, 17, 4 : Huic autem poenae subiacebunt et qui corpora sepulta aut reliquias contrectauerint.
Cod. Theod. 9, 17, 5 : Pergit audacia ad busta diem functorum et aggeres consecratos, cum et lapidem hinc mouere et terram sollicitare et cespitem uellere proximum sacrilegio maiores semper habuerint. Sed et ornamenta quidam tricliniis aut porticibus auferunt de sepulchris.
Creissen 2019 ; Heijmans 2006 ; Brassous 2011 ; Ruppert 2018 ; Maligorne et al. 2019 ; Monteil & Van Andringa 2019.
Rebillard 2003, 77-79.
Merleau-Ponty 1964, 177.
Baudrillard 1976, 203.
Urbain 1978, 316.
Haut de page