Navigation – Plan du site

Camins de Viaur dins los romans occitans de Ferran Delèris

Claire Torreilles

Résumés

Dans son roman Pèire e Marià, Ferran Delèris (1922-2009) né sur le plateau du Ségala qui domine la vallée du Viaur (Rouergue) met en scène un jeune couple de paysans que la guerre va séparer en 1917-1918. Au fil de la narration, le lecteur est captivé par le paysage d’origine de l’auteur qui n’est plus seulement un décor. La vallée du Viaur est vécue et habitée de légendes tandis que les personnages, – notamment Marià –, prennent une dimension exceptionnelle.

Haut de page

Texte intégral

1Los quatre romans escriches per Ferran Delèris a partir de Tire-Lune, 1987, es a dire L’Aucon en 1992, Pèire e Marià en 1996, Los crocants de Roergue en 2000, los podèm ben sonar romans occitans, e mai Tire-Lune foguèsse estat escrich en francés, dins las condicions que Delèris conta dins sos Memòris. I vesèm clarament dins los quatre, amb la mesa en perspectiva d’aquel libre bèl que se sona plan explicitament : Memòris, camins, pensaments e dolors d’un enfant de Bòrs, la sorsa autobiografica dels motius centrals dels romans.

  • 1 « Porroi ne coneissi pas lo sens e ne vesi pas la rason » (2002, 5)
  • 2 Los noms dels cans son pas cambiats dins Le Tire-Lune, Los Crocants, o son dins L’Aucon (Tinò lo ca (...)

2Motius geografics. Lo luòc d’origina : la bòria sul puèg que lo nom oficial li agrada pas : Puèg de Porroi1 qu’aima mai dire Puèg d’a Labadenquet e que dins los romans prenguèt d’autres noms : « La ferme des Vents » dins Tire-Lune, « Bòria de la capèla » dins L’Aucon, « Puègredon » dins Pèire e Marià, « La Castanhal » dins Los crocants de Roergue. De remarcar que lo nom de la bòria servís coma èra la costuma per identificar los que i demòran : Audèta Soliés de Puègredond, Auròra d’a la Castanhal. Autres personatges centrals de la bòria qu’aculhisson primièr los arrivants : los cans, que sos noms son sovent servats2, lo can Sibit, las vacas Marelhas que lor dediquèt los dos primièrs poèmas de Mesclum.

En bas del puèg, lo riu. Tre las primièras linhas dels Memòris es dich que l’ostal es a broa de la rota que va de Sant Andrieu a Riupeirós e sèc, mai o mens, l’aigavèrs de Viaur e de Serena, dos afluents d’Avairon. Sus man drecha, cap a Riupeirós, las aigas trevalan de pendilhasses aboscassits avant de se claure dins Viaur. (Memòris, 5)

3Viaur que raja al fons de sos travèrses a totjorn son nom dins los romans que n’es un axe geografic e simbolic.

4Lo vilatge natal es : « Bòrs e Bar, canton de Najac » coma ditz amb una precision administrativa a la debuta dels Memòris. Dins la ficcion, s’apèla Moupiac, Montanhac, Borlhac, mas sèrva son nom istoric de Bòrs dins Los Crocants : qualques ostals agromolits a l’entorn de la glèisa e de la plaça que pòrta, segon las epòcas, una crotz o un monument dels mòrts.

5Anar e venir entre la bòria e lo vilatge, la glèisa e l’escòla, tot lo temps. Entre lo vilatge e las vilas : Najac o « la Vila » dins L’Aucon, « Lancelle », nom fictiu, o « la Ville » dins Le Tire-Lune, per las fièiras ; Tolosa o Albi per los estudis, Laguepia per la gara.

  • 3 Coma dins The Mayor of Casterbridge de Thomas Hardy (1886), lo carivari es monstrat e denonciat com (...)

6Una configuracion donc de roman regionalista que pintra los trabalhs e los jorns segon la costuma e lo temps que passa. Amb los motius etnografics : la cosina, lo carivari3, lo fierial, lo camp de crompar o desbosegar, lo potz de cavar, amb las practicas religiosas : la velhada dels mòrts, la messa, la « novena » aprèp la mòrt, los pretzfaches calendaris : culturas e recòltas, fèstas e vòtas. Una vida rurala plenament viscuda que ne sabèm l’ancoratge biografic, vida retracha sens complasença ni facilitat. Vida traucada ça que la, coma en cò de Mouly e Bodon, e mai Besson, per los eveniments istorics : guèrras e cambiaments de societat. Guèrra dels Crocants del sègle XVII que las scènas rusticas i son raras, guèrra de quatòrze dins Pèire e Marià que se passa de 1917 a 1918, guèrra de quaranta dins Le Tire-Lune e L’Aucon. Infirmitats e mòrts, vidas trencadas o arroïnadas del malastre comun e talament comun qu’es viscut coma «  la tièra de deganacis e de malurs qu’aclapan lo mond la vida vidanta : fuòc, malautiá, vielhum, moriment e tres palms de tèrra sul nas (Pèire e Marià, 5) ». Amb aquò, una espessor romanesca vertadièra especifica de la sensibilitat e de l’experiéncia de Ferran Delèris. Sap bastir, sovent en analèpsi (veire la debuta de l’Aucon, e Los Crocants), de rets complexas de personatges que cadun i a, mai o mens longament segon sa plaça dins la diegèsi, sa familha, son èime, sa preséncia fisica, son biais, son fial de vida. Efièch de realisme saique, necite dins un roman e capitat.

7Plan abans los obratges inspirats pel Centenari de la guèrra de quatòrze, Delèris escriu, amb Pèire e Marià, un roman de la guèrra dins lo campèstre. Avèm, per pilars de l’intriga, dos retraches en diptic, dos òmes, los paires, « caps d’ostal », que son opausats « coma nuèch e jorn », malgrat « que foguèsson estats alachats a las meteissas somesa, es a dire : tèrra, glèisa e escòla liura » (Pèire e Marià, 46-47). Casimir, lo paire de Pèire es un païsan conservator e catolic, òme drech, valent e estimat. Se fa elegir al conselh municipal de Borlhac. Tomàs, lo paire de Marià, escampat del seminari per sas idèas progressistas, vengut minaire a Caramauç, es un sindicalista pròche de Jaurès. Tòrna el tanben a Borlhac per s’i far elegir. Es mond obrièr contre mond païsan, cuòls-roges contra cuòls-blancs, òc-ben. Mas aquí pas de Peppone e don Camillo ! L’oposicion se desvolopa tota en finesa : las rasigas son païsanas e Casimir tant coma Tomàs preson l’instruccion. D’una, se van trucar per l’afar del monument dels mòrts sus la plaça. De doas, accèptan - de mal grat un coma l’autre - lo maridatge entre los joves mas son un coma l’autre d’òmes dignes e intelligents. Casimir apren a estimar sa nòra quand ven viure a l’ostal. Tomàs intervendrà d’esperel per sauvar Pèire. Lo drama classic esboçat es estat despassat : los joves se son maridats en 1914. Tres ans aprèp, Pèire tòrna en permission pel primièr còp.

8L’accion comença lo jorn de la Sant-Joan de 1917 (jorn tradicional del solstici, de la paga e dels maridatges coma lo de Francés e Delina dins E la barta floriguèt), amb los dos joves, Pèire et Marià. Es Marià, aquel jorn, contra l’intencion de son bèl-paire de prene Pèire per l’ajudar a laurar, que decidís una passejada amb el cap al riu de Viaur. Decision grèva de consequéncias coma o veirem : arranca Pèire a la tèrra tant coma lo voldrà puèi arrancar a la guèrra. Viaur es un mond a despart. Lo coneissèm dels Contes del Viaur de Bodon. Dins L’Aucon, quand Carmelà arriba dins las gorgas de Viaur, amb los fums que son levats, es espaventada dels travèrses salvatges :

Qu’èran rebeluts amb lors rocasses grises, lors botigasses, lors aubres torceguts sens cap de fuèlha fòra qualques boisses e qualques grifols, pichonels e menudets ! (L’Aucon, 66) 

9En mai de la descripcion realista, i a la legenda : es lo païs dels darrièrs lops e de las darrièras trèvas « montadas a Montanhac pels travèrses de Viaur e Cadena ». Es tanben a broa de Viaur, dins las primièras paginas de L’Aucon, que monsur Delfons, lo regent de Montanhac, conta son rescontre al Pont de la Vicassa amb un òme estranh de la blòda negra, del capèl negre e del mocador roge al còl, familhièr de las fadas e fadarèlas del volcan, que se pensèt qu’èra un masc o qualque drac de Viaur.

10Pèire e Marià fan un pelerinatge a l’encòp amorós, en tornant sul luòcs de lor calinhatge, e religiós. Van a la capeleta de Nòstra-Dòna dels Cremats « pels travèrses de Viaur del costat d’Albigés ». Una capeleta antica que lo legeire quita pas de restacar a la cristianizacion del païs evocada per Bodon dins « Lo camin de l’aur », quora prèires e campanas fasián fugir las serenas. Per montar a la capeleta, las carrals son barradas, cal escalar en copant romècs e ortigas, çò que fa Pèire : « Sèc-me. Passi davant per dubrir lo camin (Pèire e Marià, 8) ». Marià prèga la Verge de servar Pèire de la mòrt. Tòrnan davalar e traversar Viaur a la « Raspa del Negat » per nadar e far l’amor coma per esconjurar la malafacha legendària. Ja per Pentacosta de 1914, Marià prenguèt l’iniciativa de se desnusar per se banhar. Es Pèire que sèc, e Marià que dobrís lo camin. Mas Viaur es pas lo paradís esperat. La guèrra es pertot, dins lo cap de Pèire, dins lo bronziment del riu que li fa pensar al canon de Verdun, dins la clartat de l’aiga qui li ramenta la fanga del front, dins sas paraulas que Marià i entend, delà la paur, un estacament al mond de la guèrra vengut sieu. Los signes de mòrt e de vida son entrebescats, coma las cerièiras del paure Josèp dins l’òrt emboscassit. E quand arriban al vilatge entendon sonar los classes.

11Lo segond viatge que fan los apròcha mai de Viaur, mas per la rota. An atelada la cavala Nena e son per anar a Caramauç rescontrar lo director de la mina que Tomàs l’anèt veire per li demandar d’embauchar Pèire, de tal biais que siá desmobilizat. Totes foguèron d’acòrdi, Marià mai que mai. Pèire diguèt pas de non. Arribats al pont de la Vicassa, remiran lo païsatge. « Dos o tres cent mètres avant lo Pont de la Vicassa, la val de Viaur lor apareguèt dins tota son esplandor ». Marià es somiaira : « D’ont ven l’aiga ? Ont va l’aiga ? » (Pèire e Marià, 55). La montada de l’autre costat de la travèrsa es tan dificila coma la de la capeleta, e la Nena causís malaisidament sos passes entre las caladas, çò que mena Pèire a parlar dels cavals de l’armada. La guèrra es encara presenta dins los noms de luòcs, coma Carnièras que lor rampèla un carnièr del temps de la Crosada dels Albigeses, dins lo regret de Pèire que Marià entend dins caduna de sas paraulas : « La guèrra lo pivelava coma una sèrp l’aucelon » (Pèire e Marià, 57). Quand s’arrèstan a cima de la còsta, es Marià que fa virar l’atelatge e lor destinada, prenent ela la decision, contra ela-mêma, contra totes los rasonaments, enfachinada e lucida a l’encòp, coma se Viaur los tirava en rè. Compren que pòt pas anar per amor contra lo destin de Pèire.

12Fan un tresen viatge, aqueste còp en seguissent Viaur, per anar a la gara a Laguepia, d’ont Pèire ganharà Paris e lo front. Morirà d’una bala perduda – ironia de l’istòria – lo 10 de novembre e a Rocroi. Marià passarà lo restant de sa corta vida a tornar viure la scèna del pont de la Vicassa.

13Coma en cò de Bodon, lo pont es un luòc magic, un luòc ont la destinada se jòga. Una autra figura romanesca que revèrta la de Marià, es l’Auròra dels Crocants, femna jove espelhandrada qu’a perdut sos dos enfants de malautiá e va pèrdre son òme a la guèrra. D’en naut del puèg de la Castanhal, agacha en bas los travèrses de Viaur coma un refugi, coma l’asili de sas primièras annadas, jos la protection dels masques :

estavan de masques capables de virar la malsòrt e de sonhar lo dessentèri. Vicaris e sòrres cridavan qu’èran creaturas del demòni e que los caliá pas anar veire jos pena del fuòc de l’infèrn. (Los Crocants de Roergue, 15) 

14Viaur de segur es ambivalent, masculin que travèrsa los penjals, e feminin coma l’aiga que corrís e totjorn càmbia. En exèrgue de sos Memòris, Delèris balha aquela traduccion d’un poème corean qu’es una mena de haï-ku sus lo puèg e lo riu :

Lo puèg càmbia pas, jamai càmbia pas,
Mas càmbia lo riu, del matin al ser,
Nuèch e jorn cap en avant,
Cossí poiriá èsser pariu açai alai ?
Eròis e caminaires revèrtan lo riu,
Se van per monts e per combas.

15Eròis e caminaires. La simbolica càmbia tanben. Marià es pas Auròra, ni la serena embelinaira de « La filha de Viaur » de Bodon. Es femna d’un temps que liberèt las femnas, mai que mai dins lo campèstre que deguèron remplaçar los òmes partits. La scèna del pont de la Vicassa es una clau del roman : es la revelacion de Marià coma eroïna feminina modèrna e, cossí que siá, liberada. Laissa partir Pèire en disent : « ai pas lo voler de te crestar… finiràs per m’asirar ». Lo laissa a sa guèrra que, mai que son dever, representa, mai o mens conscientament, una concepcion tradicionala de la virilitat que d’alhors la metrà en practica tre son arribada a París amb una femna inconeguda. Lo roman se deuriá sonar Marià (e reeditar amb una revirada e una autra illustracion de cobèrta !)

16La liberacion de Marià serà malaisida qu’es trucada del sentit de culpabilitat : es totjorn Viaur que l’atrai. « Lai deu èsser ja a m’esperar, a la Raspa del Negat » (Pèire e Marià, 113) ditz quand se vòl escampar de la fenèstra. E mai tard, sul batèu que la mena en Vietnam :

Fintèt lo camin que la luna encandelava sus las aigas de la mar. Li passèt pel cap que Pèire li adreiçava un messatge. Aquel camin menava a la Raspa del Negat o al cementèri de Rocroi. Anèt quèrre una cadièra. (Pèire e Marià, 124)

17  Es un bonze providencial que la reten, e respond a sa question dobla de meses enlà : « D’ont ven l’aiga ? Ont va l’aiga ? » : la mar es pas lo riu, va pas endacòm.

Es totjorn l’aiga meteissa. Es l’òrdre de la mar. N’es aital dels òmes e de las femnas. Sèm las èrsas de l’umanitat. Avèm pas lo drech de cercar a escapar a nòstra destinada. (Pèire e Marià, 125) 

18Filosofia orientala que Delèris nos ditz dins sos Memòris que la sabèt entendre dins los malastres qu’aguèt de viure. De suicidis n’i a d’autres dins son òbra, e de mòrts violentas. Lo del paure Aucon dins la paissièra, lo de Joan dich Tira-Luna que s’escampa dins Viaur per èsser mes en minoritat dins sa cooperativa agricòla. Una scèna bèla amb de motius coneguts :

Il écouta le chant de la rivière et se rappela que Baptiste disait que c’était un chant de séduction et de mort. Il se rappela aussi cet homme étrange aperçu en rêve une nuit d’errance. 

19Puèi s’apròcha del trauc, se desvestís e quand tomba dins l’aiga : « Des centaines de bras l’empoignèrent et l’entraînèrent au fond de l’abîme » (Le Tire-Lune, 345). Tot coma Andrieu dins « La Filha de Viaur » de Bodon :

Lo jovent sabiá pas nadar. S’enfoncèt coma un enclutge. Mas tot d’un còp sentiguèt dos braces nuds que lo sarravan, maites que lo sostenián. (La Filha de Viaur, 300) 

20I a donc los de la tèrra e los del riu, los que demòran e los que se’n van. Dins Pèire e Marià la figura mai pròcha de la de Delèris, que foguèt administrator civil en Vietnam de 1946 a 1952, es Marcel, lo fraire de Pèire, lo que partiguèt missionari en Vietnam. Çò que lo buta es non solament la fe, mas « l’enveja de córrer lo mond », d’èsser qualqu’un mai endacòm mai. Marcel, evangelizator e colon bastisseire, tornat a l’ostal per se garir de las amebas, coma Delèris en 1952, a de lòngas convèrsas amb Marià que la fan somiar, que li dobrisson d’orizonts novèl, desrevelhant aquel desir « caminaire » que lo sabiá pas. Marcel li ditz qu’ela nimai es pas « facha per lo cada jorn » (Pèire e Marià, 84).

21E, aprèp la mòrt de Pèire, es el que Marià seguís per far infirmièra ailà. Ges de puèches dins aquel païsatge de Sud-Vietnam mas de pertot de lents camins d’aiga o la mar ont Marià se banha longament per se lavar del patiment e de la mòrt que contunha de costejar a l’espital :

Cada matin sautava la rota e s’anava claure dins las aigas quora suaudas quora rabentas de la plaja, aparadas dels verdons per un coralhàs. (Pèire e Marià, 126)

22Tòrna trobar ailà lo bonur de jove dins Viaur.

  • 4 Lo roman s’acaba amb la mòrt afrosa de Katz, l’administrator francés de la vila de Tan-Thoï, que s’ (...)

23Dins Pèire e Marià, los païsatges e la societat de Vietnam son pas de contra-punts exotics al roman regionalista, son essencials. Indican la dubertura a un monde novèl, complèxe, e evocat d’un biais tan realista coma lo païs natal. Traversat de guèrras tot parièr amb la perspectivas d’autras avenidoiras. Es lo mond que Delèris faguèt sieu, lo de son primièr roman : Les marais de Tan-Thoï, ont lo flume e las paluns son de luòcs estrategics e simbolics, clafits d’istòria e de cresenças tot coma Viaur, e, coma el, camins de vida e camins de mòrt4.

Haut de page

Bibliographie

Obratges de Ferran Delèris

Ensag

Ratsiraka. Socialisme et misère à Madagascar. Paris, L’Harmattan, 1986.

Romans

Les marais de Tan-Thoï, Paris, L’Harmattan, 1985. 299 p.

Le Tire-Lune, Paris, Pygmalion, 1987. 355 p.

L’Aucon, IEO e Grelh Roergàs, « A tots », 1992. 165 p.

Pèire e Marià, IEO, « A tots », 1996. 134 p.

Los Crocants de Roergue, IEO, « A tots ». 2000. 182 p.

Memòrias

Memòris, camins, pensaments e dolors d’un enfant de Bòrs, IEO, 2002. 244 p.

Novèlas

Chroniques d’une âme errante, Paris, L’Harmattan, 1990. 193 p.

Poesia

Mesclum, IEO, Messatges, 2005.

Obratges citats 

Bodon, Joan, Contes de Viaur, in Contes, Edicions de Roergue, 1989, 283-358.

Mouly, Enric, E la Barta floriguèt, IEO / Lo grelh roergàs, « A tots », 1979, 319 p.

Haut de page

Notes

1 « Porroi ne coneissi pas lo sens e ne vesi pas la rason » (2002, 5)

2 Los noms dels cans son pas cambiats dins Le Tire-Lune, Los Crocants, o son dins L’Aucon (Tinò lo can de las vacas e Perlòta la canha dels pòrcs, la vaca Cardina). Dins Pèire e Marià i a lo can Perlon.

3 Coma dins The Mayor of Casterbridge de Thomas Hardy (1886), lo carivari es monstrat e denonciat coma costuma barbara.

4 Lo roman s’acaba amb la mòrt afrosa de Katz, l’administrator francés de la vila de Tan-Thoï, que s’enfanga dins la sòrra de la palun lentament, jos los uèlhs dels estatjants d’un vilatge qu’intervenon pas perqué lo tribunal revolucionari l’a condemnat a mòrt. (281-288). Enfangament simbolic de l’Occident en Orient Mejan.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Claire Torreilles, « Camins de Viaur dins los romans occitans de Ferran Delèris », Lengas [En ligne], 85 | 2019, mis en ligne le 17 février 2019, consulté le 22 septembre 2019. URL : http://journals.openedition.org/lengas/2815 ; DOI : 10.4000/lengas.2815

Haut de page

Auteur

Claire Torreilles

Univ Montpellier 3 Paul Valéry

Articles du même auteur

Haut de page
  • Logo Presses universitaires de la Méditerranée
  • OpenEdition Journals