Navigation – Plan du site
Varia

L'amor dau mestier

Un article de Robert Lafont presentat per Clara Torreilles
Robert Lafont et Claire Torreilles

Texte intégral

Geografia lafontiana, presentacion de Clara Torreilles

  • 1 Oc, genièr-abril 2000, n°CCCXXXIV/CCCXXXV-XIIIa tièra, n° 54-55. 216 p.
  • 2 Lo tèxt liminari de la revista, « Orientacion » precisa : « Rendèm un omenatge fervorós a totes los (...)
  • 3 Lo tapuscrit foguèt comunicat a Felip Gardy per Joan-Pèire Tardiu que l’aviá en sa possession en ta (...)
  • 4 La Revista occitana, n° 9, Ivern de 2000, pp. 83-95.
  • 5 Robert Lafont, Pecics de mièg-sègle, Fédérop, 1999, p. 10.
  • 6 Robert Lafont, « Itinéraire », Europe, Littérature occitane, n° 669-670, Paris, janvier-février 198 (...)

1L’article que seguís, titolat « L’amor dau mestier », foguèt escrich per Robèrt Lafont per paréisser dins lo numero excepcional d’Oc de l’an 20001 que prepausava de far « un bilanç del sègle2 ». Per de rasons divèrsas, l’article i foguèt pas publicat3. E Lafont lo fisèt a La Revista occitana4. De lo tornar legir uèi li lèva res de sa fòrça de conviccion, al contrari. Amb la distància, aquela escorreguda dins l’òbra desplega los camins de nòstra geografia lafontiana. Per sa data tant coma per son biais alègre de traversar los ans e las òbras en forma de bilanç literari, aquel article poiriá constituir un capítol de mai de Pecics de mièg-sègle que veniá de paréisser5. Se i tròba parièr lo besonh afichat de far lo punt sus « una pontannada ara escolada e clausa », e d’expausar la forma e la rason d’un « itinerari », per citar lo títol d’un article d’Europe de 19856. L’exercici es pas novèl. Los escrivans de las annadas 1950 avián costuma de demandar e de donar a las revistas çò qu’apelavan de « confessions », d’òrdre linguistic s’entend : d’ont tenián lor lenga, lor engatjament dins l’occitanisme, dins l’escritura. L’escambi aviá valor de presa de consciéncia per una generacion de bastisseires. Lafont desplega, aprèp cinquanta ans, l’onor d’una bastison e sa fondamenta intima, « l’amor dau mestièr ».

  • 7 Robert Lafont, Poèmas, 1943-1984, Jorn, 2001, 365 p.
  • 8 Veire la bibliografia de Robert Lafont, La haute conscience d’une histoire, actes du colloque de Nï (...)
  • 9 Una presentacion bio-bibliograficade Robert Lafont se tròba sul site : http://uoh.univ-montp3.fr/10 (...)

2Lo percors a grandas encambadas que fa de son òbra poetica7, narrativa puèi teatrala, dins l’òrdre cronologic de las parucions, seguís lo fial exacte d’una bibliografia tematica8. S’adreiçant al public de la revista Oc, s’autoriza a l’encòp de jogar sus de connivéncias ancianas e d’afortir una autoritat d’autor reconegut, de mèstre9. A de far passar un messatge essencial a las joves generacions : s’enganan « lei tenents dau gèni espontanèu ».  Las metafòras del mestieratge mancan pas dins lo tèxt : taulier, gamas del musician, farga, tèrra facturada per dire que res es pas ganhat, e mai la lenga siá donada dins las condicions mai favorablas, coma la del papet li foguèt donada a el e « magnificament », se la lenga es pas de lònga fargada, trabalhada dins lo quite movement d’una escritura exigenta, pretzfach de tota la vida. S’escriu tanben en francés, se ditz Lafont « escrivan occitan » e totjorn ocupat a « cercar lo ton ».

  • 10 Sus aquela questionde convergéncia/divergéncia entre La Grava e Larsinhac, veire Miquèl Pedussaud, (...)

3L’intrada en literatura li foguèt mai aisida en poesia que non pas en pròsa, e mai foguèsse facha sus de rompeduras. Lo jove felibre nimesenc que sap de tèsta Mistral, Peyre et d’Arbaud escriu « lo mistralenc a l’occitana » tre sos sètze ans. Puèi Pons e Max Roqueta mòstran de camins nòus e ven, partejat amb Lesfargas, lo temps del Triton Bleu, d’una poesia que definís amb una ironica severitat coma « tristum elegant e serenitat crespada », en contrapunt, dètz ans aprèp de l’engatjament dins lo sègle de Dire. Mas escriure un primièr roman en occitan es una escomesa per qual vòl dire la sortida de la guèrra e la Liberacion sens retorica patriòta ni referéncia a la ruralitat. Lafont confessa que la farga longament meditada d’una « lenga blanca » per son Larsinhac a per modèl essencial la pròsa francesa e lo classicisme d’un Vercors. Amb aquò, son libre crosa la dralha contemporanèa e gaireben divergenta de la Grava sul camin de Bodon10. Rescontre fruchós per la literatura occitana que son orizont d’espèra es una renaissença fondada mai que mai sus lo dinamisme d’una pròsa modèrna que Manciet de son costat es a renovelar amb Lo Gojat de novémer. Lafont ditz que, d’aquesta passa, el « marca lo pas en pròsa ».

  • 11 Dins Viure n° 5, prima de 1966, p. 2-6, Joan Larzac signa un article titolat : « Literatura, santat (...)
  • 12 Philippe Gardy, L’arbre et la spirale, Robert Lafont polygraphe, Valence d’Albigeois, Vent Terral, (...)
  • 13 Lenga e país d’òc, n°50-51, Per Robèrt Lafont, Montpellier, CRDP, 2011. 192 p.
  • 14 Robert Lafont, La gacha a la cistèrna, Montpeyroux, Jorn, 1998.

4Fa sovent lo compte de la distància qu’existís entre tal e tal títol : 14 ans entre Larsinhac e Li camins de la saba, 10 ans entre Aire Liure e Lausa per un soleu mòrt e reviudat, 16 ans,al moment qu’escriu, dempuèi La Crosada jogada en 1982. Los voides, los silencis mai o mens longs, las sortidas falsas o veraias venon pas, a l’excepcion benlèu del teatre, de las condicions malastrosas de l’escritura occitana que Joan Larzac denonciavaen 196611, son las realitats constitutivas d’una òbra complexa e prolixa dins de domenis multiples. Per reprene la metafòra que fa lo títol d’un obratge recent de Felip Gardy : L’arbre et la spirale12, l’article que Lafont escriu per Oc, ja long per una revista, se focaliza sus las brancas de l’òbra literària en escafant (pas totalament) las autras, que lo legeire es censat conéisser, de l’òbra scientifica : linguistica, critica literària, analisis societalas e politicas13…La metafòra emplegada per Gardy es doblament dinamica, l’espirala representant la circulacion de sens entre las brancas a mesura dela constitucion d’un brancum equilibrat dins son creis.Lo mestièr s’amagèstra donc dins totas las direccions de la recèrca que la creacion se’n noirís e la noirís. Dins los« silencis » grelhan d’exigéncias formalas conscientas e teorizadas que preparan los rebombs de l’òbra literària : explosion de formas narrativas experimentadas entre 1965 e 1974, evidéncia de la Gacha a la cistèrna14« venguda a son ora » e nascuda, en 1998, de la revelacion d’un ritme enrebalant sensacions e pensadas de tota una vida o encara florison en plenitud de La Fèsta que son escritura es una fèsta, « plaser e ascèsi ».

  • 15 En 1950, los escrivans comunistas, simpatizants e « companhons de rota » organizan dins França enti (...)
  • 16 Los dos son conervats al CIRDOC, la pèça manuscrita jos la quòta : LAF.A/026, la letra d'Aragon : L (...)

5Dins la selva de la literatura occitana, l’arbre creis pas solet e, coma dins Pecics, dins Le Coq e l’Oc o La confidéncia fantasiosa, l’accent es mes sus lo companhonatge literari, ret d’amistats, d’escambis, d’influéncias e de filiacions, tant coma sus la relacion entre la vida, paciéncia e madurason, auvaris e passions, e l’escritura. Prenent de distància, de còps a la tresena persona, Lafont dona vida a de moments de creacion urosa e d’esmoguda : « batalha del libre15 » amb Jordi-Père Cerdà, lectura de Verd Paradís a Seta amb Pèire Lagarda, teatre escrich per èsser mes en scèna amb sos liceans nimesencs, collaboracion amb los pintors Alain Clément e Claude Viallat, rescontres inspirants de Neyton, Benedetto e Alranc, descobèrta esbleugida d’Alemanha, « marcha en rimas » sus la plaja de Magalona dins l’estiu de 96.Vesèm Vittorio Gassman recitant Dante dins una clastra, descobrissèm l’existéncia d’un Mirabeau inacabat, d’una letra d’Aragon de 195616 e tot de long entendèm la votz de Robèrt Lafont, dins las inflexions de frasas e dins las formulas que sabèm sieunas.

  • 17 La frasa es dins Nani monsur, Vent Terral, 1979, p. 91
  • 18 Allusion a la poesia de Gabriel Celaya,La poesía es una arma cargada de futuro(1955), cantada en ma (...)
  • 19 Mercejam fòrça Felip Gardy de nos aver ramentat aquel debat que i participèt e que li sembla que me (...)
  • 20 Ives Roqueta, recension de Li camins de la saba, Viure n°5, prima de 1966, pp. 40-42.
  • 21 Robèrt Lafont, « Un còp èra, ara siam », Viure n°7, genièr de 1967, p. 20.

6La demostracion del « mestièr » d’escriure, Lafont la mena en retrospectiva, en se revirant sus l’obratge publicat. Mas o fa amb las aisinas d’analisi linguistica que se las farguèt el e que son un pauc en descalatge amb lo temps de l’òbra primièra. Se garda pasmens dels anacronismes de formulacion. Quand es a escriure Vida de Joan Larsinhac, segur qu’a « pas encara a posita l’analisi linguistica e lo tèrme de diglòssia » mas la resisténcia de l’escritura manifèsta plan l’existéncia d’un conflicte, entre la societat urbana e lo mitan intellectual que lo roman vòl representar e l’emplec d’una lenga connotada de tradicion e de natura. Parla d’« irrealisme sociologic » (sul tapuscrit, lo mot es una correccion de « psicologic », tant val dire psico-sociologic). D’aquel nos essencial comença de far la teoria, dins las annadas seissanta, amb lo principi del « coma se ». Principi que i tòrna dins l’article perque s’apren al quite « mestièr » e a l’entrepresa literària tota, dins totes los genres : « escriure coma se aviam de lectors amb una coneissença complèta o quasi de la lenga e tot lo jòc de referéncias17 » esperadas d’un mitan cultivat. Aquel refut de la « limitacion sociologica » qu’apelarà mai tard « constrencha de diglòssia » es l’expression de l’ambicion renaissentista de bastir una « lenga adulta », un « occitan de conquista ». Es significatiu qu’en 2000 Lafont reactivèsse aquela explicacion, fondamentala per el, mal compresa dins son temps e objècte de polemicas que i fa allusion indirèctament quand parla del periòde de 1968 e de « las condemnacions per Larzac-Ibáñez de la poesia para neutrales18 ». Tre 1966 la revista Viure foguèt un luòc de discutidas sus l’estatut de la literatura d’òc ont lo « coma se », defendut o criticat, es plaçat al centre19. Ives Roqueta e Joan Larzac i veson unaengana intellectuala o una utopia avugla al « mal de nòstra lenga » e a son estatut de « totala expression d’un pòble20 ». Lafont respond21 que la messòrga assumida e de segur dolorosa del « coma se » es sanitosa, qu’es « nòstra salut, una concentracion de la pensada estilistica, una rega drecha, una conquista, una dignitat ». E, contra « lo misticisme de l’autenticitat », tòrna « au vòt d’una lenga neutra, la basi de referéncia ».

  • 22 Robèrt Lafont, « Pour retrousser la diglossie ». Lengas, n° 15, 1984, pp. 5-36.

7Quand ditz de l’enfança nimesenca, en mena de comentari per los iniciats : « Ai agut lo subjècte bastit en òc », aquò’s clar, fa referéncia a la praxematica coma linguistica de la paraula e a la teoria de la bastison del subjècte, tala coma l’expausèt en 1984 dins l’article de Lengas n° 16 : « La neuròsi diglossica ». Lo concèpte e la quita paraula de « diglossia » — que Lafont accentua a la catalana « diglòssia » — apareisson, en 1974, amb la creacion de Lengas, revista de sociolinguistica. Per evocar la « marginalitat estofaira » del teatre d’òc d’avant-guèrra, cossí dire autrament qu’en analisi sociolinguistica : « escritura ninòia de la diglòssia, ò desfasada d’un sègle, farsejada sens èime o ipèrliteratura badarèla ». A la fin del sègle, malgrat vint ans de capitadas e de diglossia « rebussada22 », lo constat amar de sa reintroduccion al teatre significa per el lo fracàs d’una aventura collectiva.

8Lo legeire es susprés, gaireben decebut, qu’un article tan ric de pensadas, d’amor de la vida, de sovenirs, de perspectivas sus una òbra e tantas maitas, dins un temps d’excepcionala fegonditat, s’acabe sus aquela desfacha sens una conclusion que la venguèsse un pauc relativizar. Pròva, se n’èra de besonh, que lo « coma se » es pas indiferéncia mas luciditat sens complasença.

L'amor dau mestier

9Quand, a l’automne de 1984, arribère a Florença, idèa de i viure, me diguère de prene ma vocacion linguistica a revèrs, e d’escriure un libre empatriat en italian. Cauguèt gaire de temps per que m’avisèsse mai de çò que sabiáu adejà : qu’òm se fai pas escrivan dins una lenga en un virar dannadas. I cau una vida.

10Coma distància pasmens èra presa, lei tèmas toscans passèron en francés. Lo francés me lo sabiáu d’experiéncia de pluma. Foguèt Chronique de l’Éternité, mon « excepcion francesa ». Felip Gardy me faguèt l’amistat d’inserir, dins un pòstfaci, aquela temptativa fòra camp dins lo camp de mon escritura. E lexcepcion confirmèt la règla.

11Sovent, au fiu deis annadas, en parlant de tal ò tau libre qu’aviáu publicat en francés, un qu’aviá fach profession d’escriure en aquest d’idiòma, me venguèt que : « Per un Occitan, escrivètz bèlament nòstra lenga. » Aquò me faguèt sempre sorire. Compreniáu pas clar se « nòstra » èra inclusiu ò exclusiu. Lo preniáu donc per inclusiu. S’escrive lo francés coma òme de França, e mieus que fòrça, es que ne siáu per educacion tant coma elei. Simpla onestetat de bon escolan que se ditz de passar mèstre. E mèstre de francés o foguère en licèu e en librariá.

12Mai sabe ben que, quitament dins l’excepcion que disiáu, i a, au tast dei pus fins, quauque rèn ques de l’òrdre de l’excès, una francitat literària montada duna òsca qu’assenhala justament que lo fin dau mestier, que sonarai lo ton, es pas aquí. Me o diguèt un editor : « On trouve rarement un livre aussi écrit. » E me publiquèt pas. Per contra dins çò qu’ara coneis lo succès premiat en francés, tròbe de còps que se pastisseja lenga e estil. Aquò me bota mau d’aise dins lei juradas ont senténcie. Mai benlèu que siáu ieu qu’ai pas rason.

13Escrivan estimat en francés, mai pas escrivan francés. Siáu pas de la còla. Es en occitan que passère la vida a cercar lo ton, una vida de plasers e d’ascèsi. Ne vese per contra d’autres qu’après d’annadas ont escriguèron en òc sens ne jogar vertadierament lo jòc, ensajan ara de se faire una segonda carriera en se revirant en francés. Benlèu quaquí auràn lo ton. Benlèu que son occitan èra pas qu’una farlabica.

14Quand, a l’automne de 1989, vesitère amb Bernat Manciet la mòstra «Itinéraire en littérature occitane» engimbrada per Rotland Pecout, me remembre qu’eu me diguèt, estabosit per labondància dei libres expausats : « Siam nosautres qu’avèm fach aquò ! » E apondeguèt : « En escrivent dau mieus possible… » Lo dire de mestier mes demorat en memòria.

15Farai donc confession tardiera de coma aprenguère lo mestier descrivan d’òc (es probable que siáu encara a laprene).

*

16A la partença, una situacion venguda ara pron rara. En me laissant a mei grands mairaus, que m’abaliguèsson, mei gents me meteguèron abans mei tres ans entre un òme e una femna que devián prene dins mon òbra cara mitologica e que parlavan rèn que « patés » entre elei. Lo papet magnificament. Dins sa familha deslargada, aviáu comunicacion amb un occitan que circulava coma aiga a la robina : la figuiera de l’oncle Martin, autra pèça de ma mitologia. Ai agut lo subjècte bastit en òc, aquò’s clar, e ai pogut viure una enfança sus la riba d’un univers de lengatge qu’anava s’aprefondir.

17Mai per un escrivan, saquò’s una facilitat, aquò’s pas lo tot, ni mai lo principau. Sus aquò se diguèt de braveis asenadas dins un moment d’occitanisme ont populisme e artificis d’identitat èran crotz e pila de la meteissa moneda faussa. Me siáu fach vint annadas amb un que l’occitan l’aviá recebut dei libres e qu’èra pasmens autenticament Enric Espieut.

18Cal intrar au taulier. Un escrivan es quauquun quintra en literatura, valent-a-dire en bibliotèca. Aguère l’ur que lo luòc de naissença de Nimes me tirava devèrs Provença, e que la bilheta dintrada me la donèt Mistral, e que la contrarotlèron descrivans pron avançats en mestier. D’unei èran felibres e, se sortián pas d’a fons de la lenga d’armanac, dau mens o fasián en bona sintaxi e en esquichant de bèlei gaspas de vocabulari : Grabié Bernard, Francés Jove. Un primier ton… Mai i aviá tanbèn Suli-Andrieu Peyre e sei discípols. Lo dich solitari d’Aigas Vivas aviá trencat amb la retorica floralèsca, nòucentista e felibrenca sota un signe de modernitat. Aviá aculhit Jòrgi Rebol. Aviá coat a distància un Carles Galtier. Dirai donc en bona confession çò que devi a aquela confraternitat que m’aculhiguèt maugrat la grafia.

19Au mens poeticament, intrave donc en escritura sus una rompedura que faguère mieuna sens trantalh. A bèn veire, lo modernisme de Peyre ignorava lei vint darriereis annadas : èra una mena de traversada de simbolisme e d’Escòla romana : Rodenbach e Moréas ensems. Mai sens ignorar de rèn Mallarmé, ni mai Valéry que dominava encara la poesia francesa. Traversada de granda inspiracion.

20L’Escòla antau facha deviá se plegar tota dins lantologia de 1957 : Pouèto prouvençau de vuei. A pas subreviscut a la mòrt recenta de Delavouët que i venguèt un pauc tard, e en extèrn puslèu reguèrgue. Empacha pas qu’ai encara de vèrs de Peyre dins la tèsta.

21Dau costat occitan, la rompedura amb lo Felibritge, en mai d’èstre poetica, èra politica e linguistica. Es aquí que me restacave, tre mei sètze ans, en escrivent non pas lo nimesenc que m’aviá format l’èime e la paraula, mai lo mistralenc, a loccitana. Aquí rescontrave lei poetas qu’anavan me venir mèstres e amics, mai que mai lo Catalan Pons, que sa cultura èra de rèn diferènta de la de Peyre, mai que nos portava una enonciacion meravelhosament linda ont pas un peçuc de retorica se i trobava. Pons aviá « fach » lo poèta Max Roqueta. Ieu metiáu rèn en subre dei quauquei poemas de mnis de la Nuòch e dei quauquei paginas de Secrèt de l’Erba. E me ramentarai totjorn lo rabiment nòstre quand, dins la barraqueta qu’aviáu a Sèta a cima de Sant-Clar, amb lo Pèire Lagarda legigueriam Pluma que vòla, que nos portava OC en 1948.

22Peyre e Roqueta designavan cotria lo grand mèstre, que pasmens aviá jamai escrich de leiçon : Josèp dArbaud. Saupère d’Arbaud de tèsta, coma sabiáu una bona part de Mistral.

23Es antau quentre 44 e 50, me sentiguère tant d’aise dins una poesia que s’èra assenhalada justament en 44 amb l’antologia que Nelli donèt a Pyrénées, una revista de Tolosa e quembarreriam en 46, lo Bernat Lesfargues e ieu dins la dau Triton Bleu a París. Poesia dau temps que fugís, de l’eternitat contemplada, de la beutat dau mond a sa naissença, d’un tristum elegant e d’una serenitat crespada : lo ton es tanbèn una tematica, e solets leis universitaris pensacorts destrian fons e forma. Mei Paraulas au vièlh silenci (46) son una obreta d’epòca.

24Viviam sota lei tres P : Peyre, Pestor, Pons. Castan voliá faire plaça a Perbòsc, mai m’aviá pas encara convencut.

25Deviáu ieu esclatar après 50. Lo subrerealisme, qu’aviáu pas conegut dins son temps per rason d’edat, me petèt en retard au morre. L’aprèp-guèrra amb la descolonizacion e la pojada dau Tèrç Mond sota e maugrat la semèla americana, lei conflictes sociaus en França m’avián motlat en combat de consciéncia. Ère intrat en amistat amb lei poetas francés que pensavan parier. Aquò faguèt Dire en 57.

26Anave èstre per trenta ans l’escrivan « esquerrista » inscrich en ges de partit, perque pron assabentat de çò que se passava a l’Èst (vène de me n’explicar dins Pecics de Mièg-sègle), mai que per la poesia testimoniava. Apariant destinada occitana e justícia sociala. Vengut amic dau grand Jordi-Pere Cerdà (es pas per rèn que la Pausa Cerdana i es dedicaça). Aviáu alargat la votz per una caminada dins lo sègle. De còps pres a la corsa : degun remarca plus que ma Cantata de la Misèria dins Arle, que parlava de guèrra d’Argeria, tenguèt tota una pagina dins lei Lettres Françaises au quite moment que petèt la revòlta d’Ongaria (ai una letra ont Aragon se n’excusa).

27Pres a la corsa per 68, a quau participère dins mon Universitat per lacte e per de poemas que prenguèron plaça en 71 dins l’antologia de Maria Roanet en cò d’Oswald, coma d’autres dins la de Nelli en 72 en cò de Seghers. Fòrça pus entraïnat qu’entraïnaire. Es pas un mistèri que tombave sota lei condemnacions per Larzac-Ibáñez de la poesia « para neutrales », qu’ère mau d’aise davant « Quatre Vertats » e que planhiáu la davalada dau poeta de Sola Deitas dins lei flaquieras de Refús d’entarrar.

28Passère pron bèn pasmens lo temps de la terror dins lei letras occitanas, en escrivent de cançons, e poguère faire la soma de mei camins crosats dins la crosiera d’Aire liure.

29Dins la soma, i aviá lei sonets de l’Ora. Veniáu de traversar la crisi abòrd banala ai quaranta ans de la confrontacion amb la mòrt possibla. La sola parada qu’aviáu trobada èra de m’arrapar, coma d’autres dins la preson, a la poesia en forma fixa e dificila. Èran rèn que quauquei sonets, mai a litaliana, jòc de rimas pres dirèctament a Petrarca. L’incultura que règna en terraire poetic francés ò occitan faguèt que d’unei s’avisèron quitament pas qu’èran de sonets : trobavan pas lei quatre estròfas ! Ieu veniáu de virar una pagina.

30Aicò n’estonèt d’unei : lo poèta Lafont dispareissiá après Aire Liure per dètz ans. Dau silenci aguère sovent enveja de sortir en dobrent lo tirador. Mai reculère. Es que cresiáu encara a la poesia ? Confrontat a la majestat de çò qu’escrivián d’un biais tan desparier Manciet e Max Roqueta. Decebut per çò que legissiáu, en quatre ò cinc lengas, de regas inegalas injustificadas e de discors prosaïcs, a se demandar se d’èstre poeta èra pas justament ara prene la poesia per luna vièlha. Pres a la trapèla de seminaris e collòquis ont podiáu trobar rèn que novelaris toteis aquelei discors sus lo temps dau bofe que pòrta l’emergéncia de la paraula, tot aquò qu’a remplaçat lei cors de metrica e prosodia. Amenaçat donc de vielhir amb de grands classics, Vergèli, Dant ò Cavafis. Pasmens enquadrat per la descoberta de poetas màgers a cu aguère l’ur de faire l’escaleta en cinquanta ans : Sèrgi Bèc, Joan-Luc Sauvaigo, Joan-Ives Casanòva pus tard.

31Faussa sortida en 84 : la Lausa per un soleu mòrt e reviudat. Inaugurave la granda escasença de la collaboracion amb dos pintors, Alain Clément e Claude Viallat per un libre-poema-pintura qu’èra una mena de terrassa biografica ont se trenan estròfas regularas e plans poetics liures. Una meditacion darquitectura : dins lo tèxt lo poeta i es pres per un arquitècte. Catòrze ans encara me deviáu tàiser.

32Es una forma poetica viva que me’n sortiguèt mai, dau silenci : l’espectacle de Vittorio Gassman caminant dins una clastra en recitant (magnificament) Dante. Me tornèron dun vam a l’èime mesuraire tot lo temps que « caminère » leis estròfas de Mistral, la tragèdia grèca, lo païsatge de Micènas, la vista dau golf de Nàpols dempuèi Cumas, leis olius sota lei Bauç de Provença.

33Decidiguère de faire çò que degun (a ma coneissença) fasiá plus ges en Euròpa : una soma de pensada, un messatge de ma vida tota engatjada a viure, una cosmogonia motlada en istòria dei pòbles e tota ma mitologia denfança rebalada d’òbra en òbra, l’aur de Gardon, l’odor de l’alambic de Ros, lo molin d’òli de Cauvisson, la carn mossegada duna dròlla sota la figuiera, e mai, e maiLa risca pus granda per un autor : ritmave l’aflat sus lavenidor duna ondada de dos mila ans d’umanitat e de mai de setanta ans d’existéncia. Dins una forma « reaccionària ».

34Pense que La Gacha a la Cistèrna venguèt a son ora. Èra pas possibla abans. I caliá una vida de mestieratge. La forma, complicacion de terza rima per far córrer lei rimas occitanas (que son pas italianas, e de segur pas francesas !) sota una pròsa tenguda, foguèt lèu trobada. Mai lo plaser e l’ascèsi durèron : entre junh e novembre de 96, marchère en rimas mon poema sus la plaja de Magalona e dins lei còlas toscanas. L’òbra ara es clausa (formalament clausa dins una bocla de rimas) e publicada. M’aparten plus. Se me siáu laissat anar uei a ne parlar, es perqu’aviáu a dire, coma lo companhon quabandona son « cap d’òbra », qu’es òbra de mestier.

*

35A la fin deis ans quaranta, dau temps qu’espelissiá una nòva poesia occitana e provençala, un projècte diferent me teniá, ligat a la malescasuda constatada de tota la pròsa felibrenca. Sol d’Arbaud aviá sauput mostrar coma d’una oralitat druda se fai una sintaxi classica. Max Roqueta èra a prene la seguida. Mai sociologicament leis òbras escrichas de dArbaud e Roqueta èran presas dins un mitan doccitanofonia. Lo classicisme èra omenatge a la noblesa que lo Max descobriá « dins la boca dau pòble ».

36Çò que ieu aviáu a dire, e que me butava d’urgéncia, èra lo moment d’ont sortiáu, guerra, ocupacion, resisténcia, amb dos companhs cars mòrts en camin, qu’èran totei dos d’« intellectuaus ». D’autre costat, ère fòrça contrari a tota la retorica patriòta que se desvolopava dins aqueu temps, una mena de Felibritge franchimandàs. Voliáu mostrar l’engatjament dins lo combat per la Liberacion coma un acte moral irrepressible (antau l’aviáu viscut), estrangier ais ideologias. Aviáu de desnusar l’òme davant una barbaria renduda a son esséncia. E me semblava quaquò se podiá faire que dins una escritura de leconomia extrèma, una « lenga blanca ». Dau còp ne finissiáu amb lo tròp famós pintorèsc estacat a loccitan per revenge de diglòssia.

37M’escuse devers lei tenents dau gèni espontanèu : tot aquò èra meditat, e s’aviáu pas encara a posita l’analisi linguistica e lo terme de diglòssia, ne vesiáu clarament la projeccion dins lescritura. La Vida de Joan Larsinhac foguèt escricha en 45, se publicada en 51. A i pensar, crese que lo Vercors dau Silence de la Mer foguèt pas estrangier a mon biais d’escriure. Mai tanbèn la pròsa francesa classica, ont apreniáu a fisar a la sintaxi çò que rebutave dau mirgalhament lexicau. Camprós, sus manuscrit, reconeguèt immediatament la maduresa dins la retenguda.

38S’es sovent escrich, a la seguida, que Larsinhac duèrp lo roman occitan modèrn, a l’escart dau ruralisme e dau folklorisme. Dobrir, sabiáu pas encara. A l’escart, èra vougut per principi. Se pausèt d’intrada la question d’un irrealisme sociologic. Mei personatges podián pas aver passat e pensat la guerra en occitan. Dau poder faire, n’aviáu agut de tròç d’experiéncia, mai podiáu pas generalizar. M’aparère sus un principi : lo « coma se ».

39A cu intra en escritura occitana amb lo sentiment de la dignitat del gèst que fai e de la dignitat de la lenga qu’emplega, es pas possible de se plegar a la limitacion sociologica (pus tard diriáu a la constrencha de diglòssia). Deu escriure « coma se » la lenga èra egala d’emplec amb queta que siá, la rivala francesa d’en primier. E, estent que lo « coma se » es pas donat d’intrada, lo trabalh que cau faire per lo capitar, es la granda entrepresa que nos esperava en occitanisme, e davant laquala, justament, lo Felibritge aviá plegat.

40Larsinhac duèrp lo temps ont la lenga d’òc se fai capabla de tot dire. O a provat dempuèi dins d’òbras numerosas. Mai es aquí que cau usar de precaucion. O pòt pas faire en estil de revirada. Es verai que nos estonam pas de legir en francés lei discors de tota una societat per exemple russofòna. Mai sabèm ques una revirada. Lo jòc es lo jòc. Lo « coma se » es diferent : un occitan fòra son us en Occitània es un occitan en conquista. Aquò se deu reconéisser au ton, tornarmai, que deu sempre atestar una autenticitat dorigina dins lo desplaçament. Lei procediments son divèrs, mai la sintaxi i jòga un ròtle grand, perque, precisament, es « l’intellectualitat latenta » dins ela (lei subjonctius !) que pòt mieus portar lo prepaus intellectualista. Dins lo Larsinhac, escrich lentament e mai d’un còp, lo mestier antau se farga. Quauque rèn de pron semblant es dins lo Gojat de Novémer de Manciet.

41S’atròba que lo Larsinhac aguèt sa responsa quasi immediata dins La Grava sul Camin. Responsa tematica e morala. Lo « tuar de Bòches » es la denóncia deis actes de guerra de mon eròi, que tènon de la lei dau talion, e mai se fondamentèsson dins lo desnusament d’ideologia que vène de dire. Lo testimòni dau deportat dau trabalh sus Alemanha es antitetic d’aqueu dau combatent. Ieu, aviáu vist dAlemands tuar lei mieus, sabiáu rèn d’Alemanha. La denóncia, lacceptère immediatament, e apreparère ieu lo libre per ledicion (fins a La Quimèra, totei lei manuscrits de Bodon devián me passar entre lei mans).

42Quauque rèn mai me semblèt important dins lo libre. Bodon, per sa part, sens teorizar rèn, fasiá lo trabalh de despulhament de tota retorica qu’auçava l’occitan a l’estatut d’une lenga classica o modèrna. O fasiá sens lo « coma se », d’abòrd que lo mond de la Grava es occitanofòn. O fariá amb eu rèn que dins la seguida de son òbra. O fasiá sens referéncia literària : l’estil de son mèstre Molin èra vertadierament lo modèl de pas seguir. La pichòta frasa de Bodon, signatura inimitabla, deviá antau passar de libre en libre e signar tota una epòca. Per ma part marcave lo pas en pròsa. Ère ocupat mai que mai de teatre e de critica, e laissave Bodon s’impausar en pròsa narrativa. Lo legissiáu, ajudave a l’editar, lo comentave, lensenhave de Montpelhier a Oslo.

43Entre Larsinhac e Lei Camins de la saba, i a catòrze annadas : en una literatura coma la parisenca, de qué se far doblidar ! Mai, entre 1965 e 74, sòrton sièis libres de pròsa. Es aquí que lo prosator Lafont, escapat enfin de Larsinhac, fai sei gamas, en conte, conte filosofic, roman (dich «novèla»), faula, policier etc… Es sempre en pensament deconomia descritura, mai ara amb mai de soplesa, experimentaire dei genres dins d’òbras puslèu brèvas. Lo mestier es sus l’enclutge, farga.

44En 77, un auvari. L’òme tornarmai (a ara cinquanta-quatre ans) davant la menaça de sa fin. Anecdoticament, eu qu’escriviá en fasent tubar de lònga, li lèvan la cigarreta. Aquest còp, l’aparament es lo conte cortet, ressarrat, menaçós, sus una ascla que lo reau subran revèla, sota lo títol lo pus simple : La primiera persona. Quand la voluptat de viure encara e d’escriure de lònga aurà remplaçat la paur essenciala, lo genre servirà au Decameronet (1983) e ai Contes libertins (2000).

45Pasmens aviá dempuèi de temps en eu lo pentiment dau Larsinhac. Non pas qu’aqueste aguèsse pogut èstre escrich autrament, dins lo temps que o foguèt, a la sortida d’un temps sens pietat. Mai « tuar de Bòches » ! Aviá pron protestat quand l’armada francesa tuava, a la nazista, de Malgachos, de Cabils e de Vietnamians. Caliá dobrir l’apostèma qu’el aviá agut en eu coma tot son temps. L’istòria de Rudolf, n’existís una version inedicha en francés. Es una istòria veraia, arribada a un de seis amics dau temps dau Vercòrs. En 81, dins un estiu de Larzac, la torna escriure en occitan : l’eròi n’es Ventenac-Larsinhac, que desquilha lAlemand que se rendiá. I metiáu mon mau d’èstre.

46E subran, biografia : la vida se duerp en florison. Passe un temps d’ensenhament en Alemanha a descobrir lo fons dau païs amb lei melhorei dei guidas, dei luòcs e deis èstres, una se disiá Irmela, l’autra Waltraud. Comence de me desamarrar de França. Amb l’amiga qu’esperave dempuèi vint ans, se donam de rendètz-vos europèus inversemblables, entre Nòrd e Sud. Es la fèsta de viure. Es Euròpa, es la liberacion.

47La Fèsta, que s’incorpòra Rudolf, foguèt començada a Francfòrt sus Main, contunhada entre Occitània e Sicília, lo segond tòm acabat sota lo Leon d’Arles, au cròs deis Aupilhas, coma dins un pòrt. Tot çò nosat se i desnosa. La frasa e limaginari. Lei lengas se mèsclan. L’istòria es laberint. Es una intrada en de temps nòus, en Euròpa. L’occitan a fach petar totei sei disciplinas. L’occitanisme vèn faula dins una faula dau sègle. Es Lafont ò un anti-Lafont ? Es pas a ieu de dire.

48Lo tresen tòm esperarà onze ans : la vesita a Venécia pendent la guerra dau Golf. Es frucha d’escritura florentina e napolitana. Es la pòrta tampada sus limmensa largada. Se ditz Finisègle. Mai entre 1986 e 96, sièis libres mai de pròsa. Espèra ara, escrich entre l’ivèrn de 98 e l’automne de 99, un autre Finisègle, pausat dins un autre sègle, lo XVIIen, L’Eròi talhat.

49Crese que mai de quaranta títols m’autorizan a vos donar la clau : terra facturada balha bona recòrda. L’òbra es dins lo mestier. E loccitan es una bona aisina per cu aprèn a la gaubejar.

*

50Lo « coma se » en teatre es un desir d’impossible. E pasmens…

51Dins leis ans d’après la Liberacion, França èra presa duna mena de frenèsia de creacion teatrala. I aviá lei salas parisencas, numerosas, coratjosas. Leon Còrdas, quand anava a París, sortiá d’una per intrar dins una autra. Ieu tanbèn. Max Roqueta parier. I aguèt lèu lei Festenaus, Avinhon primier en majestat. Coma auriam pas vougut un teatre d’òc a aquesta auçada ?

52Aviam darrier nosautres lo teatre amator felibrenc. Còrdas aviá jogat Barta e Clardeluna. Èra impensable de nos mantenir dins la compromission amb aquela produccion, que dalhors s’estranglava : escritura ninòia de la diglòssia, ò desfasada d’un sègle, farsejada sens èime ò ipèrliteratura populista badarèla, realizacions materialas, mesa en scèna e jòc dels actors en dessota de la qualitat minimala, tot nos donava lo vòmit. Aconselhe a aquelei que nos tornan sortir ara aquestei ropilhas de legir lei deliciós « Dins lo biais de… » que Max Roqueta escriviá abans-guerra dins Occitània. Dins la còla mistralenca, Carles Galtier pensava çò parier. Se meteriam donc a escriure l’injogable. Per ma part, lei pèças venián a-de-reng. Aviáu una scèna mentala dins l’agachada ont lei melhors actors jogavan en òc leis audàcias e lei capitadas de l’actualitat.

53I aguèt doas sortidas d’aquel onanisme de pluma ont s’eriam mes. Primier, la revirada francesa. Fogueriam publicats dins Europe, L’Avant-Scène, La Revue théâtrale, etc… E jogats ! Per ieu, creat un còp a París e dos ò tres còps en Festenaus d’estiu, ò a la ràdio, amb tot lo rambalh de collaboracion amb la tropa, tremolaments abans lo levar de cortina, aculhiments divèrs e batèsta critica que te fan un autor. Per la profession, comenceriam dexistir. Naturalament sus una malentenduda ò una «traïcion». Mai èra lo prètz pagat per sortir de la marginalitat estofaira.

54Segonda sortida : acceptar de creacions esparpalhadas e accidentalas. Per ieu l’escasença foguèt d’èstre professor d’occitan en licèu e de poder recampar quauqueis ans de seguida d’escolans grands consents de la jòga. Ges de concession au public, eriam d’acòrdi. Un trabalh quensajava de se sarrar d’una qualitat professionala. Ai dins la mementa tres ò quatre vocacions que se serián meritadas una carriera. Çò que deve pas a aquelei jovents ! L’autor que s’esperfòrça de donar a lactor lo tèxt melhor a portar e leis escasenças melhoras dau jòc, leis executaires que s’enauçan au tèxt e fan lo jòc en lo portant, un acte amorós ! Fasiáu l’entremeteire en scèna. E apreniáu lo mestier

55Una autra escasença foguèt que dins leis estagis de l’IEO, ont passavan de còps leis estagiaris melhors de la Liga de lEnsenhament, la fam de teatre se levèt. Sèrgi Bec e Pèire Pessamessa faguèron a Usès una intrada remarcada. Apareguèt un Enric Pinhet que confondiá un pauc lei pedaçatges de cordèlas amb la direccion d’actors, mai que nos permeteguèt de portar a la scèna lei tres pèças quaviam sus la consciéncia : L’Enclutge e lo r chaud de Dubernard, La Font de Bonas Gràcias de Còrdas e Lo Pastre d’Aubanèu, amb per frucha de cultura la Miramonda de Cortèta de Pradas. A cada còp i aguèt un public.

56L’experiéncia d’ensenhament e d’estagis me menava sovent a pensar qu’amb de paciéncia e d’insisténcia, un sistèma d’abonaments, un malhum militant d’espectators e una escòla d’actors passats professionaus, l’impossible vendriá possible. Vesiam venir d’òmes importants que fasián lo teatre francés. Adaptère un Aristofanes a la demanda de Jean Deschamps. Se poguèt pas jogar. Èra en 66. Quauque rèn mai s’apreparava.

57L’occitanisme aviá mudat. Eriam anats portar nòstre salut ai carboniers de La Sala. Lo COEA fasiá camin dins la senèstra. Escriviáu a doas mans Sur la France e La Révolution régionaliste. Dins l’estiu de 66 l’Andrieu Neyton aguèt l’idèa d’una provocacion dins lo Festenau de Fòs-Amfós que bailejava au còr de Provença toristica. Escriguère per eu l’espectacle Per Jòia recomençar. Tot lo problèma de nòstre teatre èra pres a revèrs. Lo monolinguisme de dignitat cedissiá au bilinguisme practic, mai dins aqueu bilinguisme, l’occitan popular, gostós, de comunicacion immediata cambiava de foncion : èra lengatge critic, satiric, desmontaire, descaladaire. La tòca èra tocada. Lo Festenau de 67 foguèt enebit.

58E fogueriam subrondats per 68. A Lion un Théâtre de la Rue cambièt sa lenga e davalèt en Teatre de la Carriera. Anava començar, en parallèl a la cançon de combat qu’inaugurava Martí (alora que ieu amb mon escolan Guiu Broglia aviam inaugurat en 66 rèn que la cançon poetica), lo teatre que necessitavan nòstrei « vint gloriosas » entamenadas. Contarai pas aicí la corba granda de creacion sota lo nom de Claudi Alranc que montèt a cima, çò crese, amb La Liberté ou la Mort en 76. Un public jove venguèt nombrós, mai tanbèn venguèron de luenh d’amators saberuts. La clandestinitat èra abolida. Se podiá pensar que la vòtz de l’epòca èra aquí. A travèrs sei dificultats pateticas, la Carriera aurà vertadierament marcat son temps, e pas soncament a nivèl occitan. O dise coma o pense, coma o diguère mantun còp dins mei parlicadas en Euròpa.

59Andrieu Benedetto se i meteguèt amb son Théâtre des Carmes d’Avinhon. La lenga de Mistral conquistèt la scèna en vièstit revolucionari. Nos donèt La Madòna dei Bordilhas en 73 e, en signe de reconquista occitana dau Festenau d’Avinhon, Gaston D. A aquela reconquista fogueriam presents, Neyton e ieu, amb Dòm Esquichòte, ont jogava Alranc.

60Amb Neyton, anèri fins a 1982, amb la virada de La Crosada. Arribaviam tard. Eriam ja de l’autre costat d’una epòca. La Carriera aviá rebombit, clavat en « teatre dei femnas » son aventura desmesurada. Agueriam encara l’idèa, e la comanda, d’un Mirabeau per lo Bicentenari. Mai se montèt pas. Demòra un acte d’escrich.

61Mon primier teatre, l’aviáu tampat simbolicament en 69 en publicant Teatre claus. Mon segond, qu’aguèt fin finala una manada de milierat despectators, fai setze ans qu’es mut. Pasmens ai gardat dintre mieu la passion teatrala, e, crese bèn, lo mestier.

62Es çò que me fa melancolic davant la nòva epòca. Sabe bèn que sarriba encara a jogar en òc. Mai a quet prètz ! Alranc, bèu primier, prenguèt la virada en jogant dins lei sobras de lenga viva que rescontrava la galejada espessa. I aviá dins Lenga de pelha la fòrça de l’autor, son enormitat, sa tendresa, son patetic. Mai ieu i vesiáu tanbèn la misèria de la lenga nòstra e la diglòssia quaviam vint ans rebutadas e rebussadas, tornar prene son assèti.

63Sabe bèn quuna interpretacion modernizada e quauquei tròbas incontestablas sauvan, davant un public qu’encara se recampa, de tèxts sortits de l’armari. Max Roqueta es jogat en francés a la Comédie française e aicí en òc amb lo talent d’Isabèla François. Mai dins un jòc per rire, amb de personatges d’armanac. Cu jogariá en òc, coma foguèt escricha, sa Medelha ? E non pas una Nuèit dEstiu que Clardeluna escriguèt en 1937 per un Baloard de 1907 qu’aviá pas vist.

64Cu pensarà a l’indispensable encara de manca ? Una reflexion sus lo jòc occitan e una escòla professionala d’actors. Cu sonarà au taulier d’autors nòus ? Cu jogarà lo tot de l’onor dau mestier ?

Haut de page

Notes

1 Oc, genièr-abril 2000, n°CCCXXXIV/CCCXXXV-XIIIa tièra, n° 54-55. 216 p.

2 Lo tèxt liminari de la revista, « Orientacion » precisa : « Rendèm un omenatge fervorós a totes los escrivans que, despuèi setanta ans, an contribuit a faire d’Òc la mai importanta revista occitana. »

3 Lo tapuscrit foguèt comunicat a Felip Gardy per Joan-Pèire Tardiu que l’aviá en sa possession en tant que redactor-adjunt d'Oc.

4 La Revista occitana, n° 9, Ivern de 2000, pp. 83-95.

5 Robert Lafont, Pecics de mièg-sègle, Fédérop, 1999, p. 10.

6 Robert Lafont, « Itinéraire », Europe, Littérature occitane, n° 669-670, Paris, janvier-février 1985, p. 35-38.

7 Robert Lafont, Poèmas, 1943-1984, Jorn, 2001, 365 p.

8 Veire la bibliografia de Robert Lafont, La haute conscience d’une histoire, actes du colloque de Nïmes 26-27 septembre 2009, Perpignan, Trabucaire, 2013. p. 203-206.

9 Una presentacion bio-bibliograficade Robert Lafont se tròba sul site : http://uoh.univ-montp3.fr/1000ans/

10 Sus aquela questionde convergéncia/divergéncia entre La Grava e Larsinhac, veire Miquèl Pedussaud, Edicion critica de la correspondéncia de Robèrt Lafont a Joan Bodon (1951-1974), en linha sus lo site Occitanica : https://occitanica.eu, pp. 42-45.

11 Dins Viure n° 5, prima de 1966, p. 2-6, Joan Larzac signa un article titolat : « Literatura, santat o fin dels Temps » ont se liura a de « copas geologicas » dins las òbras d’escrivans modèrns e interprèta lo relevat dels « voides » de publicacion coma un « malastre », una dificultat constitutiva de la literatura occitana obligada de s’auto-editar o de demorar dins lo silenci.

12 Philippe Gardy, L’arbre et la spirale, Robert Lafont polygraphe, Valence d’Albigeois, Vent Terral, 2017. 75 p.

13 Lenga e país d’òc, n°50-51, Per Robèrt Lafont, Montpellier, CRDP, 2011. 192 p.

14 Robert Lafont, La gacha a la cistèrna, Montpeyroux, Jorn, 1998.

15 En 1950, los escrivans comunistas, simpatizants e « companhons de rota » organizan dins França entièra conferéncias e mòstras per desvolopar la difusion del libre dins la populacion.

16 Los dos son conervats al CIRDOC, la pèça manuscrita jos la quòta : LAF.A/026, la letra d'Aragon : LAF.O/230.

17 La frasa es dins Nani monsur, Vent Terral, 1979, p. 91

18 Allusion a la poesia de Gabriel Celaya,La poesía es una arma cargada de futuro(1955), cantada en mai de 68 per Paco Ibáñez : « Maldigo la poesía concebida como un lujo / cultural por neutrales lavándose las manos… », Renègui la poesia concebuda coma un luxe / cultural per los neutres que se’n lavan las mans.

19 Mercejam fòrça Felip Gardy de nos aver ramentat aquel debat que i participèt e que li sembla que meritariá d’èsser estudiat especificament en relacion amb las òbras que ne fan l’objècte.

20 Ives Roqueta, recension de Li camins de la saba, Viure n°5, prima de 1966, pp. 40-42.

21 Robèrt Lafont, « Un còp èra, ara siam », Viure n°7, genièr de 1967, p. 20.

22 Robèrt Lafont, « Pour retrousser la diglossie ». Lengas, n° 15, 1984, pp. 5-36.

Haut de page

Pour citer cet article

Référence électronique

Robert Lafont et Claire Torreilles, « L'amor dau mestier », Lengas [En ligne], 85 | 2019, mis en ligne le 29 avril 2019, consulté le 20 septembre 2019. URL : http://journals.openedition.org/lengas/3046 ; DOI : 10.4000/lengas.3046

Haut de page

Auteurs

Robert Lafont

Claire Torreilles

Univ Paul Valéry Montpellier 3, LLACS EA 4582, F34000, Montpellier, France

Articles du même auteur

Haut de page
  • Logo Presses universitaires de la Méditerranée
  • OpenEdition Journals