1Me vesètz aqueste matin dins una situacion inabituala, benlèu un pauc inconfortabla, deguda a la constrenta, o puslèu a l’obligacion (perque, fin finala, es una constrenta qu’ai causida en tota consciéncia) de parlar lo mai objectivament possible d’un fenomèn artistic que ne soi un dels actors e al qual soi tan prigondament estacat despuèi 50 ans. Mas aquesta tension entre viscut subjectiu pesuc e volontat d’objectivitat es pròpria d’un prètzfait filosofic que me conven, estant que me buta a m’interrogar, a cercar, a considerar mai d’un punt de vista, a me contentar pas de çò ja conegut, a m’endormir pas sus un matalàs de cresenças, d’illusions o de mièjas vertats. E mai se soi pas pro ninòi per creire que, en sciéncias umanas, la vertat objectiva se pòsca aténher a cent del cent, sabi que lo dever e l’onor del cercaire se tenon dins aquela onestetat que consistís a s’esforçar de s’acercar, al maximum possible, de l’objectivitat.
2 Aquò dit, e per intrar mai abruptament dins çò que nos ocupa uèi, me cal dire que çò que motivèt ma causida de tractar particularament la question de la cançon occitana de las annadas 80 es l’afirmacion, mai d’un còp encontrada dins las òbras que ne tractan, que la nomenada « nòva cançon occitana » (NCO) s’arrestariá justament dins aquelas annadas 80. Aquesta afirmacion, bèl primièr – e perqué o amagar ? – provoquèt en ieu suspresa e indignacion ; mas, dins un temps segond, me diguèri que me la caliá çaquelà prene al seriós, assajar de veire çò que la podiá motivar e, tanplan, fondar. D’efièit, benlèu qu’èri demorat tròp longtemps ambe lo nas dins lo guidon e que, fin finala, m’èri pas mainat qu’aviái cessat de pedalar, es a dire de cantar, un jorn o una nuèit, dins las annadas 80. Mai seriosament : pensèri que, coma actor del fenomèn « cançon occitana », aviái benlèu pas pro de distància per jutjar ambe rigor aquel « fait social total », per parlar coma Marcèl Mauss, e ne parlar d’un biais pro objectiu. Las personas que defendon l’idèa que la NCO s’escantiguèt pendent las annadas 80, aquelas personas an trabalhat, estudiat la question – çò que ieu aviái pas jamai fait – e an segurament de bonas rasons per avançar una tala tèsi. Me caliá doncas despassar ma reaccion primièra e investigar a mon torn...
- 1 In « Omenatge a Joan-Maria Petit », OC, mars 2021, n° 136, XIVe tièra, p. 24.
3 La primièra ocurréncia d’aquesta idèa la trobèri jos la pluma de l’amic Felip Martel dins la revista Lengas (Martel, 2013), dins lo resumit inicial que l’autor fa de son article intitulat « La Nòva cançon occitana : révolution en occitan, révolution dans la chanson occitane ? ». D’efièit, lo resumit s’acaba amb l’evocacion de « son essouflement final [de la NCO] dans la seconde partie des années 70 (...) ». Cèrtas, Felip Martel apond sulpic que la NCO es, dins lo meteis temps, « relayée par d’autres formes musicales d’expression de la revendication occitane ». I auriá doncas agut un relais, amb l’aparicion de formas musicalas diferentas de las formas anterioras (« d’autres formes »), mas sabèm pas se las personas càmbian tanben, se son relevadas, coma se sòl far dins una correguda esportiva o dins una usina. Aquesta afirmacion d’una guèlsa, d’una manca de buf « finala » – l’adjectiu es fòrt, sona coma sinonime de « fatala » – tròba son explicitacion parciala dins la darrièra partida de l’article, intitulada « Quand le temps passe... ». L’autor nos i mòstra – d’una faiçon totalament convencenta – quines son los factors socioeconomics e politics qu’explican la baissa clara de l’influéncia del militantisme occitanista politic a la fin de las annadas 70. E ieu auriái enveja d’i ajustar l’arribada de l’esquèrra nacionala al poder en 1981, qu’entrainèt l’amendriment de las posicions de l’esquèrra extrèma e un desencantament real demest lo mond que volián vertadièrament « cambiar la vida ». Coma ditz Joan-Frederic Brun dins lo darrièr numèro de la revista OC1 :
4« (...) embelinat per la votz de la Nòva Cançon, lo país d’òc redescobriguèt son existéncia, e s’acaminèt a bèl èime fins a las annadas Mitterrand ont aquel immens enflambament s’atudèt subran cap e tot. »
- 2 Al paragraf 43 : « La page est tournée, certes. ».
5Mas, dins l’analisi de Felip Martel, çò que suspren bèl primièr es lo ligam explicit que fa entre aquesta pèrda de substància del militantisme politic occitanista e una supausada mòrt de la NCO, coma se i aviá agut un rapòrt organic infrangible entre lo movement politic e la NCO, e doncas coma se la decadéncia de l’un deviá, per consequéncia, entrainar necessàriament lo declin de l’autre e son remplaçament per una realitat novèla. Òr, aquesta idèa de rapòrt de causalitat necessari e de remplaçament de çò existent per quicòm mai es, per ieu, una idèa problematica : d’efièit, me sembla que los faits pròvan que, al contra de çò que ditz l’article un pauc mai luènh2, la pagina de la NCO es pas definitivament virada al començament de las annadas 80, ni mai après. Cèrtas, i a de problèmas, mas los problèmas remandan puslèu a la vida qu’a la mòrt...
6Examinem, justament, los problèmas evocats per Felip Martel : curiosament, lo primièr pareis ligat a l’excedent d’activitat artistica del cantaire Claudi Martí qu’es tanben un regent ; vertat es que non es aisit de conciliar una activitat de cantaire e un mestièr ordinari, coma o ditz l’autor a prepaus de la vida – o, puslèu, de las « tres vidas » – de Claudi Martí. Mas ont es lo problèma, dins la mesura que Martí capitèt bèlament aquesta conciliacion ? Parla, dins son libre Homme d’oc (Marti, 1975), d’aqueste problèma d’anar e venir entre doas activitats mas a cap de moment afirma pas qu’aquel entredós lo faguèt renonciar a quina causa que siá. Sapièt gerir aquò per fin de perseguir dusca-s-ara sul camin causit, coma o faguèron d’autres e d’autras artistas en general – e coma o fan encara, e mai lo mond professional que, per subreviure, e sens o dire, son sovent obligats de far lo professor de musica o de cant, o l’animator escolar, o qué sabi encara, perque la scèna e/o lo disc lor sufison pas per se’n poder sortir, economicament parlant. Confèssi que vesi pas tròp cossí l’activitat granda, al nivèl artistic, aja quicòm a veire amb l’aflaquiment de la NCO, al contrari. Après, òm pòt totjorn pensar que Martí seriá anat mai luènh, dins la qualitat artistica e la notorietat, s’èra estat professional. Lo problèma es que ne sabèm pas res, es una pura conjectura. Poiriam pensar, aitanplan, que, vengut professional, Martí auriá perdut una part fondamentala d’el, una part que participa sense dobte de l’encantament de sa personalitat. Mas en realitat, aquí tanben, ne sabèm pas res tanpauc.
- 3 Las datas de mos concèrts mai importants son sul mieu site : www.ericfraj.com ;
- 4 Aquò pòt semblar mediaticament magre, mas cal saber que plan de cantaires francofòns professionals (...)
- 5 Cf. Philippe Martel, « La cançon occitana contemporanèa », Cours de Master, Civilisation contempora (...)
7L’argument Martí es doncas reversible. Coma l’argument que consistís a dire que d’artistas s’arrèstan de cantar al començament de las annadas 80 : òc, es verai que Daumàs, Miquèla, Delbeau, Mans de Breish (mas el i tornarà mai tard, a la fin de las annadas 90) pausan la guitarra. Mas ne’n demòra pas mens que çò que venèm de dire del desir de persisténcia de l’èsser d’un Martí, o podèm tornar dire de la granda màger part del mond que fasián la NCO « canal istoric » : malgrat tot, professionalisme o pas, Rosina de Pèira continua de cantar fins a las annadas 2000 ; Nadau s’arrèsta pas, multiplica los concèrts (dont 2 a l’Olímpia de París) coma los disques e los DVD ; continuan tanben Peiraguda, Verdier, Jacmelina, La Sauze, Melhau, Carlòtti, Zuchetto (que canta los Trobadors), Montanaro, La Talvèra, e de segur n’oblidi. Es mon cas tanben, e pòdi afortir que canti mai dins las annadas 80, 90 e 2000 que dins las annadas 703, amb de concèrts majoritàriament en Occitania mas tanben mai d’un en Catalonha, al Marròc, en Corsega, a París, en Bretanha e en Alemanha. Fau 2 disques abans l’annada 1980, ne fau 12 de 1980 fins a 2020 e ne prepari un novèl actualament. Entre 1980 e ara, fau 8 creacions d’espectacles, que son de comandas, dont 2 amb una scèna nacionala (Foish), 4 amb de festivals, 2 amb un centre cultural de la vila de Tolosa. Pendent aquela pontannada, participi a 2 emissions de tele nacionalas, a 3 emissions de ràdio nacionalas (França Inter, França Cultura), a 5 emissions de tele regionalas (en defòra del magazine occitan de França 3 Tolosa, ont passi regularament), sense comptar un fum de ràdios localas e regionalas, privadas o publicas, e sense parlar de desenats e desenats d’entrevistas o d’articles dins la premsa non-occitanista4. E cresi pas èsser una excepcion, òm ne poiriá dire aitant, o mai encara, de Rosina de Pèira (que cantarà al Japon, per exemple), de Carlòtti, de Montanaro (que non cèssa de passar las frontièras), de Melhau (que laissarà son Lemosin per jogar e cantar a Pau, Marselha, Floréncia, Arles, Valéncia, Sant Jacme de Compostèla, Atènas...), etc. Mas que i aja aquesta continuitat Felip Martel o sap, finalament, perque, dins son article, tanlèu qu’escriu « La page est tournée, certes », ajusta « Quoique… Patric chante encore, en professionnel, et il a son public, fidèle — il a même son propre label. ». E dins son cors de màster sus « La cançon occitana contemporanèa »5, l’analisi mai fòrta qu’ai pogut legir fins ara sus aqueste sicut, redigida a l’aurièra del sègle XXIen, après aver evocat « lo temps del trauc d’aire » de l’occitanisme e de la NCO dins las annadas 80, l’autor afirma çaquelà que « tot aquò » – que qualifica de « fatal » qualques linhas abans – « empacha pas la cançon occitana de sobreviure dins aquela fasi de reflús, abans de tornar puèi trobar un vam novèl, en explorant de vias nòvas, sens doblidar las ancianas ». Mai luènh, a la p. 22, confirma lo « manten de la cançon d’autor », mas parla encara de « subrevida » ont parlariái puslèu, per ma part, « d’autra vida », de cambiament, de renovèlament. Es çò qu’assagi de justificar aicí.
8Disparicion ?
9Cossí que siá, aquesta reconeissença explicita de la continuitat e de la complexitat del fenomèn de la NCO contrasta ambe la senténcia sens apèl de Valérie Mazerolle dins son estudi sus la cançon occitana :
Des premiers chanteurs militants, la plupart ont disparu progressivement de la scène. (Mazerolle, 2008, 234)
10O contrasta encara ambe la senténcia d’Elisabeth Cestor que, après aver représ dos còps l’imatge de la manca de buf, parla sense cap de nuança e sense balhar lo mendre començament de pròva, de « (...) la mort (...) de ce mouvement (...) » (Cestor, 2010, 87). Avèm aicí l’expression d’una vertadièra dòxa, e malurosament pas una dòxa dreita, per reprene la categorizacion de Platon, car aquestas afirmacions peremptòrias, es l’evidéncia, non correspondon ges als faits : dels 4 que ja cantavan en 68-69 (Martí, Delbeau, Mans de Breish, Patric), 3 pujan encara sus l’empont a l’ora d’ara (los tres lengadocians). E de las èrsas seguentas, n’i a un brave pauc que continuèron al delà de las annadas 80 e d’unes son encara en activitat, coma o avèm vist. Mas aquesta dòxa, caldriá pas creire que foguèsse una invencion recenta ; non, data de las annadas 80, mai exactament de l’annada 1984 : dins una conferéncia que dona dins l’encastre d’un estagi del CREO de Tolosa (per las vacanças de Pascas), Claudi Sicre anóncia que « la chanson occitane, c’est fini », qu’es vengut lo temps dels Fabulous Trobadors e afiliats, e que pòrtan quicòm de radicalament novèl, de vertadièrament popular, etc. Abans la conferéncia, coma li disiái qu’aquò marchava per ieu, coma cantaire, qu’aviái plan de datas, lo Sicre me demandèt d’o dire pas publicament, que el anava demostrar que la cançon occitana, tala coma la coneissiam despuèi 68, èra fotuda. Dissòlvre lo real quand te conven pas, coma auriá dit Bertolt Brecht... S’aviái pogut saber qu’aquel storytelling anava pichonar aitant, non me seriái pas calat, de segur.
- 6 Se cal remembrar de l’ensenhament balhat pel filme de John Fòrd L'Òme que tuèt a Liberty Valance (t (...)
11Mas los faits impòrtan pauc, coma se sap la legenda agrada totjorn mai que la realitat6. Per exemple, es de notar que d’artistas avián arrestat de cantar abans lo començament de las annadas 80 (lo grop Los caminaires d’òc, Josiana Vicenzutto, Clàudia Galibert, Nicòla, Silviana Rebol, Duponteix, Roger Seilhan, Dostromon, Bernat Dubarri...) e que degun a pas jamai teorizat aquò coma un problèma o l’indici de la fin imminenta de la NCO, ni a l’epòca ni après ; al sens contra, se poirián interpretar aquelas renonciacions a l’encòp coma l’indici de la granda atraccion iniciala qu’exerciguèt lo fenomèn de la NCO e coma lo resultat de la concurréncia que s’i practicava, coma dins tot movement artistic o gaireben. Simetricament, es de remarcar tanben que d’artistas rejunhon la cançon occitana dins las annadas 80, justament (coma, per exemple, Los deu Larvath, Joan-Francés Tisnèr, que crèa de grops coma Subèr-Albèrt, Vèrd e Blu, mas canta tanben jol sieu nom ; coma lo cantaire Cristian Almerge e son grop de ròck parodic : Test ; coma lo cantaire umoristic Fulbèrt Cant, autor coratjós de l’ironic Viva l’ayatollah !, coma encara lo cantaire carcassonés Bernat, o Luc Aussibal que – ambe son fraire Didier – crèa en 1984 lo grop Ara en Avairon, sense oblidar lo retorn de Marcel Amont !), o pus tard la cantaira bearnesa Marilis Orionaa, a la debuta de las annadas 90.
12Aquel vai-e-veni d’artistas, indici d’un movement viu puslèu que moribond, es pas ges comentat, es amagat per una focalizacion intensa e reductritz sus qualques artistas, digam 5 al maximum, al punt qu’es frequent de legir, dins certanas analisis, de formulacions aital : « La NCO pense que... », formulacions seguidas – coma pròva de çò avançat – de una o doas citacions de Martí, Mans de Breish o Patric. Coma s’èrem fàcia a una entitat una e indivisibla, monolitica, coma se cada persona concernida pensava forçadament coma l’autra, coma se l’artista aviá abolit sa capacitat individuala de pensar al profièit d’una sola pensada comuna, la de l’entitat superiora. Egalament, la focalizacion extrèma sus l’occitanisme del Lengadòc-Bas, sus Ventadorn, suls viticultors, la Florida occitana e lo Larzac, empacha sovent de veire çò qu’es a costat e diferent. I a aicí un impensat essencialista qu’empacha de rendre compte de la pluralitat de la realitat, de son caractèr equivòc.
- 7 La Federacion Anarquista Comunista d’Occitania, creada en 1969 per Joan Pau Verdier, Guy Malouvier (...)
13Dins un article que signa dins la revista Amiras, Felip Martel escriu, a prepaus de la fin de las annadas 70 : « Le grand Occitanisme d’il y a dix ans n’est plus là. Mais il reste des occitanismes » (Martel, 1989, 11-12). Que me siá permés de dobtar de l’existéncia d’un occitanisme unic al començament de las annadas 70. Politicament, ja n’i a tres principals : lo de Fontan, lo de Castan, lo de Lafont. Sus la talvèra, la FACO7 e d’individualitats d’esquèrra extrèma o libertàrias. Culturalament, i a la militància estrictament culturala, una autra militància sonque politica e, digam, una militància mixta (culturala e politica). Grosso modo, i a lo mond que vòlon far tot petar e los diplomatas, lo mond que tenon de discorses publics revolucionaris e los pragmatics que negòcian rasonablament e discrètament amb lo Rectorat de lor Acadèmia, lo mond afogat per la musica tradicionala e lo mond que la mesprèsan o se’n mesfisan, etc.
- 8 Leissem lei escapar, 33 torns 30 cm, Ventadorn VS 3L 29, 1977.
14Es çò meteis per la cançon ; se d’unas òbras, nombrosas, illustran las tèsis lafontianas, l’examèn menimós de las autras mòstra una vertadièra polifonia : los primièrs 45 torns d’Estela, Nicòla, Fraj, son eminentament poetics, coma los 33 torns de Tòcabiòl ; pas question de colonialisme interior dins los cants de Melhau, ni d’identitat occitana globala ; lo « pòble de muts » que ne parla Delbeau, cantaire pro individualista, es abans tot lanusquet ; se Los de Nadau refusan pas l’idèa d’Occitania, lors cançons son totas « gasconocentradas » ; Los deu Larvath vòlon cambiar lo mond mas lors paraulas reivindican cap d’identitat precisa, ni de territòri precís ; Tòni, pròche del PCF, es sus de posicions de classa, ni nacionalas ni identitàrias ; Rosina de Pèira, ciutadana engatjada politicament, canta pas que la tradicion, revisitada ; idem per Montanaro ; e se, dins mon primièr 33 torns, en 1977, canti, a costat d’autres tèmas, l’Occitania (amb dos poèmas de Còrdas e un de Bodon), tot es plaçat jos l’egida d’un combat per una justícia universala : « Som un blanc/som josieu/som arabi/som caraco/los bastards sèm de milions/ajudem-nos ! » ; poiriam donar plan mai d’exemples (Nicòla tornarmai, ambe son primièr disc occitan vertadièrament feminista8, Jacmelina, Peiraguda, Montjòia...). E cadun-a canta segon una estetica particulara : cap de clonatge, ni musical ni lengatgièr...
15Me sembla doncas urgent d’adoptar una optica mai nominalista se volèm sortir dels apròchis tròp globals e exagerats, dels poncius que pretendon liurar, explicitament o implicitament, una esséncia una e unica de la NCO : quand Valérie Mazerolle (Mazerolle, 2008, 163) redusís las òbras de la primièra generacion de la NCO a de « chansons-slogans », e quand ditz que cal esperar la segonda generacion de la NCO (sense precisar, naturalament, quora comença e s’acaba aicesta segonda generacion) per qu’abonden los tèmas de l’amor, del desir, del tristum, sèm dins la caricatura e pas dins l’analisi. De cançons d’amor e de pena n’avèm tre los primièrs disques : Mans de Breish (Las plantas, Vestida o pas vestida), Martí (La cançon de Marcabrun), Estela, Nicòla, Miquèla, Vicenzutto, Rosina de Pèira, Los caminaires d’Òc, Fraj, e ne passi... Sufís d’escotar los disques !
16Los disques : es ara qu’apareis l’argument quantitatiu, ligat a l’argument del professionalisme. Dins las annadas 70, lo montant de las vendas de disques de la NCO, nos remembra Felip Martel, demòra modèst, quitament se Martí pòt arribar a un nombre de 10 000 exemplaris venduts per un meteis disc. E l’autor d’afirmar : « Ce n’est pas ainsi que l’on peut accéder au paradis des disques d’or et autres disques de platine réservé aux artistes ‘dans le vent’ ». Cèrtas, mas « accedir al paradís dels disques d’aur o de platina » èra pas la nòstra tòca, èra pas lo nòstre afar. Se la NCO es de caractèr contestatari, anticapitalista, revolucionari – al mens dins lo vèrbe – se li pòt pas reprochar son incapacitat a s’elevar fins al sant dels sants del showbiz. Seriá coma reprochar a un peis d’èsser pas un aucèl. Çò que faguèt lo succès de la NCO es justament sa politica de ruptura : lingüistica, tematica, politica. Li podèm doncas pas reprochar de seguir pas lo jòc de l’industria discografica capitalista. E dire que refusar professionalisme e showbiz es « se couper des circuits normaux de circulation et de diffusion des disques », es oblidar que :
171° ) i a pas de circuits « normals » de difusion dels produits culturals : i a los circuits de l’industria discografica dominanta o de circuits que li escapan : marginals, alternatius, underground. E cada artista causís segon son projècte de vida artistica, e lo professionalisme a pas grand causa a i veire : Jacques Bertin, per ex., un dels mai grands cantaires francofòns, enregistra en çò d’Alvarès, puèi Le Chant du Monde, etc., quand Paco Ibáñez enregistra, el, en çò de Moshé Naïm. Los dos vivon de lor art e pas que d’aquò, e per aquò far an pas besonh d’èsser en çò de Philips, o Barclay, o Pathé-Marconi EMI, etc. Le Chant du Monde e Moshé-Naïm son d’ostals alternatius, coma n’i a tant a l’epòca, que – per lor politica culturala de tria – benefícian d’un imatge de prestigi. Son associats a de circuits de distribucion alternatius (Harmonia Mundi, per ex.) ;
182°) d’ostals de disques e de circuits de difusion alternatius se pòdon crear. Es çò que fa lo movement cultural occitan (Ventadorn, Revolum, Disc’Oc, Junqué Oc), en acòrd amb son ideologia, quand se servís pas dels labèls pichons que ja existísson (Spiritual per Estela, Agorila per Los deu Larvath, Cavalier per Enric Gogaud, entre autres...). Aquelas practicas son pas especificas de l’occitanisme, se retròban en Bretanha, al País Basc, en Flandes, mas tanben dins lo demai de l’exagòn ont lo mond que vòlon « cambiar la vida » cèrcan a crear « L’alternative » (per reprene lo títol d’un disc de François Béranger), l’alternativa per escapar a la lei del capital ;
193°) òm pòt comparar sonque çò qu’es comparable. I auriá ges de sens a comparar lo nombre de vendas de Ventadorn a lo d’una multinacionala coma Barclay o Philips. Se comparan pas dos boxaires de categorias diferentas. Al contrari, caldriá comparar las vendas de Ventadorn ambe las d’una cooperativa de Bretanha o d’un labèl alternatiu francofòn, sus un temps donat e amb de condicions similaras, per poder aver una idèa valedoira. Sabèm pas exactament quantes disques occitans foguèron venduts entre 1969 e 1986 (arrèst de Ventadorn) : Valérie Mazerolle parla de 50 000 disques per Ventadorn, çò que seriá pas brica ridicul s’èra confirmat ; sus 17 ans aquò fa – a la gròssa – mai o mens 3000 disques per an. Mas cal verificar e prene en consideracion las vendas de Revolum, Disc’Òc, Junqué Oc, Agorila (per sas produccions en occitan), de qualques seccions de l’Institut d’estudis occitans (IEO), etc. Aquò dit, se Martí podiá arribar a vendre 10 000 exemplaris d’un meteis disc (se ne cresèm Kisters, citat per F. Martel), nos podèm demandar se la cantaira francofòna Colette Magny, per ex., nauta figura de l’alternativa revolucionària, mas que – despuèi qu’aviá fugit lo showbiz – non passava pas jamai a la ràdio o a la tele nacionalas, ne faguèt aitant. Per l’aver plan coneguda, e per conéisser fòrça artistas francofòn-a-s de l’alternativa, ne soi pas brica segur...
20Ara, çò que seriá responsable del fait qu’accedissèm pas al paradís dels disques d’aur e de platina, ni a l’audiéncia que pòt aver l’artistum francofòn a la mòda, « multidifusat pertot » segon l’expression de F. Martel, seriá lo refús del professionalisme per repugnància al respècte del showbiz, refús qu’auriá mantengut la NCO dins una certana mediocritat, responsabla – ambe d’autres factors – de son declin. Aquesta mediocritat seriá quantitativa (vendas, difusion dels produits, portada mediatica) mas tanben qualitativa. Citi, al paragraf 39 :
La question du professionnalisme se pose aussi à un autre niveau, qui était alors tabou : celui de la qualité du produit. Pas seulement au niveau technique — la qualité de l’enregistrement. Mais tout simplement au niveau de la capacité du chanteur lui-même à chanter juste ou à assurer un accompagnement à la guitare mobilisant plus de trois accords. (Martel, 2013)
- 9 Dos exemples, pasmens, tirats del n° 13 d’Occitania Nòva (1973) : « (...) voici Toni Rodriguez, de (...)
21Sul d’abòrd, partegi pas l’idèa que, dins l’occitanisme de la fin de las annadas 70 e debuta de las annadas 80, la question de la qualitat estetica èra un tabó : basta de legir tota la colleccion de las revistas OC de l’epòca per se mainar que lo meloman Marcèl Carrièras i escriu de vertadièras criticas musicalas, sense concessions quant a la qualitat de çò prepausat per los e las artistas que cantan. Dins un autre registre, Lo rictus occitan, bimestral satiric que pareis a Tolosa mas es legit plan al delà de la ciutat mondina, arrèsta pas, de numèro en numèro, de criticar durament los mediòcres de la cançon, que nomena « los nuls », e trantalha pas a donar de noms. Aital, per exemple, dins son numèro 19, datat de 1976, afortís que forçar un vièlh a escotar dusca-s-a la fin un disc de Josiana Vicenzutto s’assimila a un assassinat, e consacra la totalitat de sa pagina 19, intitulada « Du côté des NULS ! », a establir una tipologia precisa del nul que fa pèrdre la NCO e met en dangièr l’ostal de disques Ventadorn (dont la meitat de la produccion es, d’alhors, qualificada de nulla). Un autre exemple : las criticas sense concessions e plan professionalas dels disques recebuts per la revista Occitania Nòva, totjorn legiblas sul site del CIRDÒC9. Puèi, cal pas jamai oblidar que lo public o los organizators de concèrts (a l’epòca òm disiá puslèu « recitals ») podián èsser, de fait, de critics redobtables (parli d’experiéncia). Las criticas venián tanben de la familha o dels amics (per ieu, per exemple, Tòni, Andrieu Lagarda, Martina Lagarda, o son fraire Cristian, lo que dins un article del Gai Saber gausa tocar, en genièr de 1983, a la que ja es una icòna de la cançon, Rosina de Pèira, en disent de Ié !, son disc novèl : « un repertòri que se renovèla pas pro e de mòdas musicalas mal assimiladas (...). Fin finala, es pas un progrès e i cal soscar ! »). Non, tot lo public èra pas anestesiat per la complasença militanta e prèst a tot engolir, pro que foguèsse cantat en occitan, contràriament a çò que pretendon qualques topics essencialistas que se pòdon legir çai e lai (aquí, cal comprene que parli pas del trabalh de Felip Martel). Sol un apròchi alunhat e reductor de las causas pòt far creire aquò. Coma totjorn, o gaireben, las causas, elas, son pastadas de complexitat...
- 10 Contràriament a çò que laissa entendre Valérie Mazerolles, dins son estudi, (Mazerolle, 2008, 173) (...)
22Ara, la citacion de Felip Martel pausa una question fòrça interessanta, la del ligam entre professionalisme e « qualitat del produit ». D’efièit, la logica vòl que, se desira manjar e aver una vida decenta gràcias a son mestièr d’artista, lo professional o la professionala se balhe los mejans tecnics e artistics necessaris a la presentacion d’un produit de qualitat (concèrt, disc, vidèo...). Es son interés evident se vòl persistir dins son èsser d’artista. Aquò dit, per questionar l’argument segon lo qual la manca de professionalisme seriá una de las causas principalas qu’explicarián la famosa crisi de la cançon occitana (fin de las annadas 70 – debuta de las annadas 80), me pensi que cal pausar la question seguenta : lo professionalisme, dona automaticament de talent ? Tota produccion professionala entraina automaticament l’adesion del public sonque perque es professionala ? En clar : las melodias de Patric serián superioras a las de Mans de Breish, perque lo primièr es professional despuèi gaireben lo començament mentre que l’autre o es pas jamai estat10 ? E los disques del primièr serián aital tecnicament melhors que los del segond ? Se vei qu’es impossible de donar una responsa de principi a-n-aquelas questions perque, vist que i a pas de causalitat necessària en la matèria, pas d’automaticitat, se pòt pas generalizar, al mens de se contentar amb una mena de pensada magica. E coma parlam d’art, de musicas e de voses, nos cal plan confessar que çò que domina, en l’ocurréncia, es la subjectivitat. Pensem, a l’ora de la mòda del vintage, al mond que s’estiman mai escotar un vinil vièlh, amb sas imperfeccions e son gratar caracteristic, que lo darrièr produit digital que presenta cap de deca tecnica e una qualitat acostica perfièita e inausida fins ara. E qui poiriá demostrar objectivament, valent a dire amb de critèris de mesura objectius, que lo professional Verdier èra mai talentuós, e mai reconegut, que l’amator Martí ? Voler demostrar una tala causa seriá absurde, perque seriá voler comparar e ierarquizar dos estils artistics desparièrs e dos contèxtes socials desparièrs mas legitimes e receptibles los dos, cadun a sa manièra. En matèria d’art, aquesta volontat de comparar e ierarquizar çò qu’aperten pas a la meteissa categoria es una aventura totjorn incertana, en tot cas una aventura que pòt pas pretendre a l’objectivitat integrala.
23Mas, sustot, cresi que i a una confusion desapercebuda qu’entretenèm sense relambi quand emplegam lo mot « professionalisme » sense precisar de qué parlam exactament. D’efièit, lo significant « professionalisme » amaga doas realitats diferentas : d’una part, aver l’estatut social e administratiu de professional-a e, d’autra part, aver una actitud professionala, una intencion de professionalisme, es a dire una volontat de rigor, d’exigéncia, d’eficacitat, de mestria tecnica, de disciplina dins l’aprendissatge e l’execucion, de reflexion per rapòrt a çò practicat, de recèrca, etc.
24De segur, aquestas doas realitats pòdon, en una meteissa persona, anar cotria, mas es pas res de necessari : i a de professionals d’estatut qu’an pas una actitud professionala (es pas pròpri del domeni artistic) e i a d’amators qu’an una practica totalament professionala, al sens d’aver una vertadièra competéncia. D’aquela sòrta d’amators ne podèm veire e ausir un ramat sus l’Internet mas, tanben, e despuèi longtemps, dins la musica classica. Las gents que coneisson un pauc l’univèrs de la musica classica, sabon que lo mond professional d’estatut recorron sovent al talent professional d’amators e d’amatrises d’estatut. E, en defòra d’un encastre institucional, es pas rare d’ausir jogar d’orquèstras ont lo talent del professionalisme se mèscla al talent de l’amatorisme. En mai, i a de professional-a-s de la musica, classica o tradicionala per exemple, que son tanben professor-a-s de Conservatòri o professor-a-s de musicologia a l’Universitat (lo paure Jean-Christophe Maillard, per exemple, a Tolosa). Degun lor repròcha pas, d’alhors, la lor dobla apertenéncia, ni lor demanda pas cossí pòdon conciliar las viradas de concèrts e la constrenta de l’ensenhament. Degun suggerís pas tanpauc que lo fait qu’ensenhan menariá a un aflaquiment de la qualitat de lors prestacions musicalas en public...
25Bon, m’escapa pas brica lo fait que mon discors sembla un plaidejar pro domo. Mas, non, i a mai qu’aquò : lo distinguo que fau aicí remanda a una realitat objectiva que mai d’un-a pòt viure ; d’efièit, en escotant lo grand cantaire piemontés Gian-Maria Tèsta qui se ditz : « aquel, canta coma un amator » ? La responsa es : degun. Perque G.-M. Tèsta cantèt, en Italia, al Canadà, al Portugal, en França, coma un grand professional, qu’èra. Çò que l’empachèt pas, gaireben dusca-s-a la fin, de demorar cap de gara a Coni (Piemont). Idem per son compatriòta, lo musician e cantaire Paolo Conte, que menèt de front, e ambe succès, sas carrièras d’artista e d’avocat pendent mai de 25 ans...
26E per mostrar a l’encòp la complexitat de las causas e lo fait que, foguèsse sonque una plaidariá pro domo, mon discors se poiriá pas, al nom de l’objectivitat, refusar complètament, me cal testimoniar rapidament de ma corta experiéncia de professional d’estatut : en septembre de 1980 laissèri l’ensenhament (èri regent a l’epòca) per far pas que cantar. Après un primièr periòde de granda satisfaccion, qu’i dominava un sentiment de libertat, me mainèri pro lèu que, liure, n’èri pas tant coma o cresiái. D’efièit, per ganhar un SMIC per mes, me vegèri obligat d’acceptar de contractes que me fasián pas brica somiar, coma per exemple cantar dins un supermercat o assegurar d’animacions, escolaras o autras, que sovent m’èran una carga, me manjavan lo temps e l’energia. Finalament, lo léser per me perfeccionar, per escriure e compausar, per repetir, l’aguèri pas tròp, a causa de la pression financièra. Çò que fa que, en septembre de 1982, tornèri far lo regent e lo cantaire parallèlament, e retrobèri lo poder d’acceptar tala o tala proposicion de contracte, a mon grat. Paradoxalament, una mai granda libertat... E demest las motivacions que faguèron que me presentèri a l’agregacion d’espanhòl en 1986, la d’aver mens d’oras d’ensenhament en preséncia dels liceans, doncas mai de temps a consacrar a la cançon, foguèt pas la mendre !
- 11 Ne pòdi testimoniar personalament e citar mai d’una ocurréncia.
- 12 Marie Rouanet, Occitanie 70, les poètes de la décolonization, anthologie bilingue, Paris, 1971.
- 13 Veire la formula interessanta de Patric : « Il fallait voir, en 1973, le défilé des responsables de (...)
- 14 Occitania Nòva, n° 13, p. 23.
27Tot aquò per dire que la question es pas simpla, sustot que lo refús del professionalisme d’estatut, que es en realitat lo que ne parla Felip Martel, èra luènh d’èsser unanime : se Patric se faguèt professional, foguèt pas lo sol ; Melhau, Carlòtti, Frederic, Montanaro, Verdier, Rosina e Martina, Fulbert Cant, La Talvèra, se’n faguèron tanben ; sustot encara que la critica negativa de l’amatorisme, quand giscla del quite dedins de la cançon occitana (Patric, oralament11, Carlòtti e Bard (1982) dins lo prefaci de l’antologia que consacran a la NCO) es benlèu pas totalament impossible que siá determinada en partida per l’interés personal de la persona que la pòrta : la cançon occitana, quitament dins aquel temps, es un mercat ; e l’interés d’un professional d’estatut pòt èsser, per subreviure, d’eliminar una concurréncia que jutja illegitima e dangierosa a causa de sa mediocritat. D’efièit, lo professional d’estatut pòt aver paur que los organizators d’espectacles, los jornalistas e los programators de ràdio e television, l’assimilen al « nul » : es exactament çò que conta, a la p. 19 del numèro del Rictus occitan evocat mai naut, Ania Ròth, esposa de Jaqueish Ròth, membre del grop Los de Nadau a l’epòca : lo « nul » es perilhós perque es nul e « (...) nous sommes tous assimilés à ces imbécilités. ». Dins la meteissa mira, la de la presa en consideracion – per l’analista – de l’eventualitat d’un interés personal implicit, desapercebut perque l’amaga la mesa en evidéncia e la mesa en scèna d’un discors ideologic explicit, desapercebut mas plan present, fau observar que, al costat de Verdier, un segond cantaire occitan sortís un disc a París en 1973 : se tracta de Pèir-Andrieu Delbeau, en çò de Chant du Monde. E aquò passa, dins lo mitan occitanista, coma letra a la pòsta, sense cap de problèma. Cèrtas, aquel ostal de disques es d’esquèrra, es alternatiu, amb una reala vocacion artistica e culturala ; mas, pasmens, degun repròcha pas a Delbeau d’aver preferit París al país. Coma degun aviá pas reprochat a Maria Roanet d’aver publicat son Occitania 1970, los poètas de la descolonizacion en çò de P. J. Oswald12 (Rouanet, 1971), dins la capitala del país denonciat coma colonizator, ni encara mens a Lafont de publicar en çò de Gallimard e pas en çò de Privat a Tolosa. Lo purisme revolucionari de l’epòca, se vei, es de geometria variabla ; alara, l’oposicion Ventadorn/Verdier seriá benlèu pas unicament un afar ideologic ?13 La question se fa mai legitima encara après la lectura d’un extrait de corrièr mandat pel cantaire lemosin Dostromon a la revista Occitania Nòva en novembre de 197314 :
(...) De lo que, avuei, enregistra chas Philips, o de lo que, aier, disiá publicament qu’ou suaitava enregistrar chas C. B. S. (Universitat de Montpelhièr, 1972), lo quau es lo mai putassier ?
28Me sembla donc que cal èsser prudent amb aqueste tèma e que far una fixacion sus la question del professionalisme d’estatut coma clau explicativa es passar al costat de l’essencial, coma o fa Elizabeth Cestor dins l’article evocat ont non cèssa pas d’utilizar entre verguetas, a prepaus de la NCO de las annadas 70, l’ironica e mespresenta formula « les professionnels de l’amateurisme », coma se l’amatorisme èra una deca e sa formula una vertat absoluda, una evidéncia inquestionabla, dont s’absten de donar lo sens, ni la justificacion, ni la sorga, coma se çò important èra solament de brandir un shibboleth, un signe de reconeissença destinat a noirir qualque entre-se... Se crisi i aguèt efectivament dins las annadas 80, e la crisi es encara la vida, es pas per manca de professionalisme d’estatut mas, e segurament pas per tot lo mond, per manca de professionalisme d’intencion, per manca de volontat de progressar, de se perfeccionar, d’èsser curiós, original, o per impossibilitat d’o far, per incapacitat de se sometre a critica, de prene de distància, de cambiar.
29Òc, mai de 10 ans après 1968, los temps an cambiat – vos remandi a las analisis istoricas de Felip Martel – e los disques se vendon mens, i a mens de sollicitacions e de contractes, i a un lassitge evident per rapòrt a certanas tematicas e referéncias, per rapòrt tanben a certanas causidas esteticas. Mas aquí tanben cal saber rason gardar :
301°) cal arrestar de far de l’imatge del cantaire sol a la guitarra un sinonime automatic de mediocritat, doncas sortir de l’essencialisme : quand aqueste cantaire es Atahualpa Yupanqui, o Maxime Leforestier, o Brassens, o San Severino, o Carlòtti, la qualitat es presenta, indenegabla ;
312°) cal arrestar de considerar que jogar una cançon sus tres acòrds es una garantida de mediocritat (encara l’essencialisme) ; sonque las personas qu’an pas de competéncia musicala o creson : Lluís Llach interpretava sa famosa cançon L’Estaca sus 3 acòrds, es pas lo nombre d’acòrds que fa la qualitat e l’originalitat d’una cançon ;
- 15 N’es aital, per exemple, del cantaire francofòn Michel Jonasz, que debuta sa carrièra en 1967 mas d (...)
323°) se cal aturar de pensar que lo showbiz parisenc o los alternatius exagonals aurián pogut o volgut aculhir tota la cançon occitana, e n’aurián assegurat la capitada, s’aqueles artistas avián massivament optat pel professionalisme d’estatut. En mai del problèma financièr, lo problèma de la competéncia se seriá pausat inevitablament, e lo de l’excedent tanben. Non es pas brica segur que l’aventura Verdier s’auriá pogut tornar produire : l’industria fonografica exagonala càmbia de politica economica a l’articulacion de las annadas 70 e 80. Al contra de çò que se fasiá despuèi de decennis, se tracta pas mai d’investir per longtemps, e mai amb pèrda, sus un-a artista que lo sector artistic de l’ostal de disques defend perque es segur que va finir per capitar15. D’ara enlà, domina lo sector financièr, ambe sa cèrca de rentabilitat immediata, sa cèrca d’afebliment del concurrent (òm fa signar d’artistas, quite a n’oblidar lo contracte dins una tireta, unicament per que signen pas dins un autre ostal fonografic), sa volontat de produire a mendre còst e de difusar sos produits en « flux tendu » (pòdi parlar d’experiéncia, relativament a mas negociacions ambe Pathé-Marconi EMI en 1981). Dins l’autre sens : es segur que Ventadorn auriá pogut aculhir mai d’un-a professional-a ? Gerir una equipa amatritz esclairada e benvolenta es benlèu pas la meteissa causa que gerir una equipa de professional-a-s d’estatut, ni al nivèl administratiu ni al nivèl financièr...
- 16 Politis n°558, 22 juillet 1999.
334°) cal arrestar de generalizar abusivament en sostenent que « (...) les chanteurs eux-mêmes, à travers les choix esthétiques et la démarche adoptés, ont généré cette situation de crise. » (Mazerolle, 2008, 159). Bèl primièr, i a pas « un » procediment adoptat mas mai d’un, e mai d’una causida estetica, coma o avèm vist. Òm pòt pas metre totas las individualitats dins la meteissa saca, çò que Valérie Mazerolle reconeis a sa faiçon : « Le succès (...) de certains chanteurs occitans n’était pas directement lié à une adhésion aux discours occitanistes. » (Mazerolle, 2008, 163). I aviá doncas qualque res mai que lo repapiatge d’eslogans ideologics o de nostalgias catarizantas ? Benlèu qualque qualitat artistica ? Puèi, se cal remembrar que lo tango se dança a dos, coma se ditz ; çò que significa que, se i a de causas que dependon de los e las artistas, i a tanben de causas que son pas de lor poder, coma las causidas e los metòdes de gestion dels ostals de disques, coma los cambiaments de conjontura economica, politica, culturala (ambe las mòdas musicalas e tecnologicas novèlas), a nivèl institucional o pas. E cossí i veire clar se continuam de considerar la cançon occitana coma una monada, coma una illa isolada, sense cap de relacion ambe çò qu’es pas ela ? En realitat, a la fin de las annadas 70 e pendent las annadas 80, la cançon occitana – cançon de ruptura, o avèm vist – coneis çò que la cançon francofòna de ruptura (politica, poetica) viu ela tanben. Lo cantaire e escrivan Jacques Bertin mòstra, tre 1981, dins son excellent Chante toujours, tu m’intéresses, ou les combines du show-biz (Bertin, 1981) tot lo mal que l’industria discografica – estreitament ligada als mèdias – fa a la cançon, mòstra la victòria del bulldozer de la rentabilitat sus la creacion liura, de la gròssa ritmica anglo-saxòna, binària e festiva, allucinatòria e addictiva, sus la fluiditat lirica, la nuança e lo sens, mòstra la victòria d’un neoliberalisme triomfant dont l’ideologia pseudoprogressista jutja ringaire tot çò que li fa pas aleujança, e buta la rapacitat fins a assecar las rets de l’educacion populara e de las MJC per balhar l’argent als grands temples del consum. Fin finala, la cançon occitana es alara al diapason del reflús que caracteriza la cançon contestatària dins tota la França e d’autres païses d’Euròpa. Es solament en 1999 que lo setmanièr francés Politis poirà anonciar, en primièra pagina, « Le retour de la chanson de parole »16. Non téner compte d’aquesta relacion al contèxte istoric seriá encara un còp mancar una part importanta de çò que faguèt la vertat de la nòstra cançon e se donar un pauc tròp rapidament e facilament un colpable a faiçon : lo « nul » que vòl pas èsser professional. La vertat es que, se los actors e las actrises de la NCO determinan mai o mens lo contèxte de l’epòca, lo contèxte de l’epòca determina mai o mens l’artistum de la Nòva cançon occitana. Dire, ambe Valérie Mazerolles, que « les chanteurs eux-mêmes (...) ont généré cette situation de crise. » es adoptar, sense se’n mainar, una posicion sartriana que vòl far creire que – dins una luciditat plena – lo subjècte uman mestreja tot çò que fa, es totalament actor e responsable de çò que li arriba, coma se lo determinisme existissiá pas. Urosament per la coneissença que podèm aver de las causas, e Spinoza e las sciéncias umanas nos ensenhan que la realitat umana es mai complèxa e que negar lo pes del determinisme es caure dins una mena de pensada magica que vei l’èsser uman coma una poténcia constituenta dont res non poiriá pas arrestar la volontat...
34Òc, mai de 10 ans après 1968, los temps an cambiat, mas los actors e las actrises de la NCO o sàbon. Escotem :
- 17 in L’Indépendant, 1980, « Variétés, gros plan : Patric », Jean-Paul Chaluleau.
- 18 in La Dépêche du Midi du 25/10/1980 : « Eric Fraj : la chanson occitane atteint sa majorité musical (...)
Patric : « La chanson occitane traverse actuellement une grande crise mais une crise de qualité, donc profitable. (...) On verra ceux qui sont capables de supporter ce passage. »17
Fraj : « On a trop fait primer le politique, opposé à l’esthétique, trop dit de tracts mis en musique. Maintenant, il faut penser à l’esthétique ! »18
- 19 Veire mon prepaus dins lo n° 10 de Vent terral, 1983, p. 22 : « Benlèu que viram mens mas cresi que (...)
35Plan de causas son ditas en pauc de mots. La crisi es pas, en se, negativa. Cal reagir, e tot lo mond o faràn pas, o pas del meteis biais. Aicí naseja una realitat que l’apròche sociologic pren pas totjorn en compte : lo desir del subjècte uman. Per afrontar la dificultat e « endurar lo passatge », per parlar coma Patric, ne cal aver los mejans mas, bèl primièr, lo desir. E ne voler tirar totas las consequéncias, mentalas coma materialas. Coma ditz V. Mazerolle, malgrat tot : « La N. C. O. n’a pas disparu au milieu des années 1970, malgré les crises traversées : elle s’est en partie renouvelée, a intégré de nouvelles préoccupations, s’est inspirée de styles musicaux en vogue... » (Mazerolle, 2008, 163). Mai precisament : las e los que desiran pas desparéisser mudan, càmbian, s’adaptan, aprenon, se perfeccionan, soscan19. Martí o ditz lucidament :
À un moment donné, nous avons tous, je crois, senti le danger. Les textes se sont faits plus riches, plus variés, exprimant certes le pays et les préoccupations collectives, mais aussi les sentiments personnels. Et ces choses-là ont commencé à être dites à travers un petit peu plus de musique (...) (Marti, 1975, 166).
- 20 « Août 1976. Ce soir-là, Martí chante dans le cadre un peu guindé des Nuits d’Uzès. (...) Après le (...)
36Mas lo Claudi Martí a pas esperat la fin de las annadas 70, e la famosa crisi evocada, per se far acompanhar per de musicians de qualitat : de jazzmen New-Orleans dins L’òme esper (1974) e d’adèptas del fòlk (guitarra picking, contrabassa, violon, banjo, auto-arpa, etc.), puèi d’un jazz mai modèrne, sus l’empont coma en estúdio, despuèi lo disc L’an 01 (1975). Es una metamorfòsi sul temps long, coma per d’autres e d’autras, e pas un cambiament subte. Martí anarà quitament fins a far dançar lo mond, ambe sos musicians, après son recital. Lo bal remplaça alavetz lo debat dels començaments20. Quant a Patric, totjorn musicalament plan acompanhat despuèi la debuta, el tanben exprimís una metamorfòsi que es aitant mentala coma musicala :
- 21 J. F. B., « Patric ou la variété languedocienne », Midi Libre, 27 de novembre de 1981. Avèm un autr (...)
Je chante en occitan pour le plaisir (...). Je ne veux pas être écouté par des occitanistes, je veux que tout le monde se régale en écoutant mes chansons.21
- 22 Veire, per ex., dins Jorn n°13/14, 1986, p. 86 : « La nòva cançon occitana se dobrís de mai en mai (...)
- 23 « Frederic e lo GRIM », Jorn n° 7/8, 1982, p. 58.
37Se lo mond que desiran persistir dins lor èsser d’artista òbran per evoluïr, per prepausar quicòm que siá a l’encòp dins la continuitat e pasmens diferent, lo public e la critica mancan pas d’enregistrar lo cambiament en cors. Vejam, demest d’autres exemples22, aqueste compte rendut signat Joan-Ives Casanova dins la revista Jorn23 :
(...) Frederic e lo GRIM (Groupe de Recherche et d’Improvisation de Marseille) an donat un recitau. Fau saludar aquesta iniciativa pas solament perque fa sortir la cançon occitana dei raras que podián l’embarrar e que l’orienta devèrs una reala recerca musicala mai tanbèn pèr la qualitat deis espetacles, qualitat jamai vista pèr la cançon occitana. (...) forman un grop armoniós ; leis instruments si respondon, si mesclan, jamai l’un cuerb l’autre. La musica aquí es ligame. E ambé lo Frederic, sa votz e sa guitarra, tot aquò mostra un camin novèu, una dralha bastida d’audàcias, d’inovacions e d’engenhs. Ambé de novèlas cançons (...) e lei poëmas de Joan-Ives Roier, Frederic balha un espetacle pensat e rar. Pas un moment l’unitat si desnosa ; lo cantaire plaça sa votz coma fau, porgís son tèxte, sa poësia, ambé una fòrça e una preséncia que fa sa valor. Avèm tròp vist dins la cançon occitana de repiapiaires de tèrras que creban e de mon païs matrassat. Era necite. Mai faliá pas s’enfangar dins la protesta e lo planh. Frederic a causit lei camins dau larg, la mar e lo vènt.
- 24 Sense cap de suspresa lo musician e musicològue Luc-Charles Dominque escriu la meteissa causa, en 1 (...)
38Finalament, es dins e per la crisi de las annadas 80 que la NCO, luènh de s’amortir, se ganha la sia majoritat musicala. Es ara, mercé al « trauc d’aire » qu’experimenta, que va aténher la normalitat, valent a dire un foncionament pro comun, apasimat, amb de mond qu’arrèstan e d’autres qu’arriban, una pluralitat reala, una agòra e un mercat que retipan lo foncionament ordinari de la cançon exagonala contestatària (en fòra del vedetariat)24. Es ara que, volent perseguir, fa l’experiéncia intima, fòrta e necessària que, segon l’expression de Joan Pau Verdier, « Oui, c’est un travail perpétuel, la musique. » (Calvet, 1976, 49). Sèm plan luènh de la deflagracion iniciala, deflagracion qu’aviá entrainat un espèr e una euforia desmesurats, un sentiment d’invulnerabilitat tanben. Martí, en 1986, a plan consciéncia del moment istoric extra-ordinari, al sens pròpri del mot, que foguèron los començaments efervescents de la NCO :
- 25 Rencontres de Larrazet (17/18 mai 1986) , Claude Martí, « ...Chantons sous la pluie ».
Pleins d’idées généreuses mais aussi d’a priori, nous avons bénéficié d’une chance gigantesque. Ce préjugé favorable, ce chèque en blanc que nous a servi l’HISTOIRE à un moment donné et pour un temps compté. Ah ! Ces années où tout était permis. Peu importait le son. Ça pouvait être inaudible, suffisait de se pointer avec une guitare et des paroles plus ou moins bien farguées pour être partout – ou presque – les bienvenus, les chéris, les porte-parole, les purs, les admirés, les applaudis.25
- 26 La necessitat d’obrar en defòra de Ventadorn se fasiá sentir plan abans qu’aqueste ostal de disques (...)
- 27 « (...) l’auto-produccion (...) torna préner de fach lo sistèma anterior de difusion quasi militant (...)
39De la crisi enlà, l’adolescenta se fa adulta ; la cançon occitana – pas mai « nòva » – se renovèla, s’estructura, madura, se questiona, cèrca, s’inventa d’autres circuits, d’autres mejans, d’autras exigéncias. Una pròva : que l’ostal de disques Ventadorn faga quincanèla engendra pas la fin de la NCO mas, al contrari, la necessitat de se passar d’un domeni especific e protegit, la necessitat d’afrontar – per s’i inclure – un mercat vertadièr, ont la creacion e la difusion dels disques se perseguisson autrament26. Desenant, se l’artista vòl èsser produit e/o difusat per una entrepresa non-occitanista cal que sas produccions sián pro qualitadosas per o permetre. O cal que crèe son pròpri label, çò que de mond fan a l’epòca (Patric, amb Aura, Nadau amb LDN, Zuchetto amb Tròba Vox, d’autres encara...) e continuan de far (La Nauze, Pagans, Sirventés, etc.). Aital, çò qu’apareis a F. Martel coma un senhal de « regression »27, l’auto-produccion, me sembla que representa en realitat quicòm mai :
-
l’intrada dinamica, regretada o non, dins un mercat fonografic mai larg e obèrt (emai siá « alternatiu », ne demòra pas mens un mercat). Dins aquesta mira, cal saber tanben qu’un grop o un cantaire que vira, qu’a de succès gràcias a sos concèrts, que siá occitanofòn o francofòn, vend de disques. Qui poiriá creire que Nadau, que s’autoprodutz despuèi 1985, vendriá mens de disques après Ventadorn qu’abans ?
-
- 28 Es a dire la del « talhièr de la seccion espandiment de la cultura d’òc de l’ I. E. O. », segon çò (...)
- 29 Es de senhalar que l’artista pòt èsser ajudat tanben pel mond associatiu non-occitanista o per d’in (...)
la possibilitat, per l’artista, d’èsser mai liure dins sas causidas e de se melhorar per desparéisser pas. D’efièit, aquela novèla autoproduccion a pas res a veire amb la de la debuta28 : se dona d'autres mejans tecnics e artistics e s'acompanha dins la màger part dels cases amb la signatura de contractes de licéncia (amb d'ostals de disques non-occitanistas, per ex. Silex, Auvidis, Nord/Sud, etc.) o de contractes de distribucion (Scalen, L'Autre distribution, etc.). Aquesta auto-produccion es doncas pas una regression mas al sens contra l'indici d'una mai granda mestria estetica e tecnica - per l'artista - de sa produccion discografica29. L’artista a aprés, e sa volontat de s’autoproduire es mai lo signe d’un desir de mai granda autonomia que de qualque res mai...
- 30 in « La cançon occitana contemporanèa », Cours de Master, op. cit., p. 21.
40Per aquestas rasons, partegi pas la vision de còps solombrosa de Felip Martel (« (...) tot aquò es estat fatal », « (...) tot aquò, pas gaire positiu... »30), a prepaus del periòde de crisi de la NCO, e tròbi excessiva sa vision d’un sol « sobreviure » (p. 21). Me pareis que res foguèt pas fatal a la NCO e que la crisi evocada aguèt, coma ai assajat d’o mostrar, d’aspèctes positius, dinamizators. E coma dinamica i aguèt, lo rejunhi quand apond que la cançon occitana de l’epòca « [torna] trobar un vam novèl, en explorant de vias nòvas, sens oblidar las ancianas ». Efectivament, avèm d’artistas que trabalhan mai, que viran mens mas melhor : mens en quantitat, mai en qualitat. Los espectacles còstan mai mas son d’espectacles vertadièrs. I a mens de voses qu’abans, lo public – e d’autras determinacions – an fait la tria. Mas aquelas voses pòrtan d’aitant mai luènh que son mai pausadas, mestrejadas, e crèan. Rompon pas radicalament amb lo passat (qualques tematicas e causidas esteticas perduran), l’assumisson – lo mai sovent ; son pas complètament estrangièras a l’avenidor, l’anóncian, lo preparan. Mas sustot : me sembla que cada votz non s’autoriza pas que d’ela meteissa, de son desir, se pren pas mai per lo pòrtavotz d’un movement occitanista dont l’unitat es mitica, cada votz non exprimís pas qu’ela, sa sensibilitat, sas idèas, son imaginari. Aquò tanben, e benlèu mai que tot, me sembla èsser l’indici d’una maduretat artistica : a l’articulacion de las annadas 70-80 encara mai qu’abans, e plan abans l’aparicion dels Fabulous Trobadors e de Massilia Sound System, l’artista que canta en òc s’assumís bèl primièr coma artista. En matèria d’art, es l’abc del saber, non ?
41Podèm doncas afirmar, per respondre a la question inicialement pausada, que la cançon occitana de las annadas 80 es clarament pas un darrièr badalh mas un buf novèl, una metamorfòsi. Pro qu’oblidem pas que lo significant « cançon occitana » es pas que l’etiqueta comòda que permet de recampar en ela una pluralitat de practicas, de personalitats, de causidas esteticas, d’engatjaments existencials... (A Carbona de Garona, lo 17 de març de 2021).