Bibliografia primaria
Anastasii Bibliothecarii Historiam tripertitam = Theophanis Chronographia. II. Theophanis vitas, Anastasii Bibliothecarii Historiam tripertitam dissertationem de codicibus operis Theophanei indices continens, ed. C.G. De Boor, Lipsia, B.G. Teubner, 1885.
Cassiodori Epiphanii Historia ecclesiastica = Cassiodori Epiphanii Historia ecclesiastica tripartita, ed. W. Jacob, R. Hanslik, Vienna, Hoelder, Pichler, Tempsky, 1952.
Decretales pseudo-isidoriane = Decretales pseudo-isidorianae et Capitula Angilramni, ed. P. Hinschius, Lipsia, B. Tauchnitz Verlag, 1863, rist. an. Aalen, Scientia Verlag, 1963.
Besse 1960 = J.-C. Besse, Histoire des textes du droit de l’église au Moyen Âge de Denys à Gratien. Collectio Anselmo dedicata. Étude et texte. Extraits, Parigi, Librairies Techniques, 1960.
Collectio Danieliana = Unbekannte Texte aus der Werkstatt Pseudoisidors: Die Collectio Danieliana, ed. K.-G. Schon, Hannover, Hahnsche Buchhandlung, 2006.
Hincmarus Rhemensis, Epistolae = Hincmarus Rhemensis archiepiscopus, Epistolae, in Patrologia Latina, CXXVI, Parigi, apud J.-P. Migne editorem, 1852, col. 9-279.
Projekt Pseudoisidor = K.-G. Schon (a cura di), Projekt Pseudoisidor, consultato il 12 marzo 2020: http://www.pseudoisidor.mgh.de.
Pseudo-Isidore = E. Knibb (a cura di), Pseudo-Isidore. An edition-in-progress of the False Decretals¸ consultato il 12 marzo 2020: https://pseudo-isidore.com.
Rebellische Kleriker = Rebellische Kleriker? Eine unbekannte kanonistisch-patristische Polemik gegen Bischof Hinkmar von Laon in Cod. Paris, BNF, nouv. acq. lat. 1746, ed. K. Zechiel-Eckes, Hannover, Hahnsche Buchhandlung, 2009.
Bibliografia secondaria
Arnaldi 1961 = G. Arnaldi, Anastasio Bibliotecario, in Dizionario biografico degli italiani, III, Roma, 1961, p. 25-37, ora riproposto con aggiornamenti bibliografici in Enciclopedia dei papi, I, Roma, 2000, p. 735-746.
Arnaldi 1964 = G. Arnaldi, Papato, arcivescovi e vescovi nell’età post-carolingia, in Vescovi e diocesi in Italia nel medioevo (sec. IX-XIII). Atti del secondo convegno di storia della Chiesa in Italia (Roma, 5-9 settembre 1961), Padova, 1964, p. 27-54.
Baudin 2011 = P. Baudin, En marge des invasions vikings: Actard de Nantes et les translations d’évêques propter infestationem paganorum, in Le Moyen Âge, 117-1, 2011, p. 9-21.
Devisse 1975-1976 = J. Devisse, Hincmar archevêque de Reims 845-882, Ginevra, 1975-1976.
Dold 1931 = A. Dold, Ein altes Kostanzer Handschriftenblatt des 9. Jahrhunderts mit Auszügen aus Pseudoisidor über des Verhalten der Bischöfe in Anklagefälle, in Archiv für katholisches Kirchenrecht, 111, 1931, p. 17-30.
Fournier 1916 = P. Fournier, Un groupe de recueils canoniques italiens des Xe et XIe siècles, in Mémoire de l’Institut national de France. Académie des inscriptions et belles-lettres, 40, 1916, p. 95-213, ora in Id., T. Kölzer (éd.), Mélanges de droit canonique. II. Études sur les diverses collections canonique, Aquisgrana, 1983, p. 213-241.
Fuhrmann 1972-1974 = H. Fuhrmann, Einfluß und Verbreitung der pseudoisidorischen Fälschungen von ihrem Auftauchen bis in die neuere Zeit, Stoccarda, 1972-1974.
Fuhrmann 1981 = H. Fuhrmann, Reflections on the principles of editing texts. The Pseudo-iIidorian decretals as an example, in Bulletin of medieval canon law, 11, 1981, p. 1-7.
Giorgetti Vichi – Mottironi 1961 = A. Giorgetti Vichi, S. Mottironi (a cura di), Catalogo dei manoscritti della Biblioteca Vallicelliana, Roma, 1961.
Gnocchi 1995 = C. Gnocchi, Ausilio e Vulgario. L'eco della «questione formosiana» in area napoletana, in Le particularisme napolitain au haut Moyen Âge, in MEFRM, 107-1, 1995, p. 65-75.
Grotz 1970 = H. Grotz, Erbe wider Willen. Hadrian II. (867-872) und seine Zeit, Vienna-Colonia-Graz, 1970.
Harder 2014 = C. Harder, Pseudoisidor und das Papsttum. Funktion und Bedeutung des apostolischen Stuhls in den pseudoisidorischen Fälschungen, Colonia-Weimar-Vienna, 2014.
Hartmann 1989 = W. Hartmann, Die Synoden der Karolingerzeit im Frankenreich und in Italien, Paderborn-Monaco-Vienna-Zurigo, 1989.
Hartmann 2002 = W. Hartmann, Schwierigkeiten beim Edieren. Gelungene und gescheiterte Editionen von groβen Kirchenrechtssammlungen, in W. Hartmann, G. Schmitz (a cura di), Fortschritt durch Fälschungen? Ursprung, Gestalt und Wirkungen der pseudoisidorischen Fälschungen. Beiträge zum gleichnamigen Symposium an der Universität Tübingen vom 27. und 28. Juli 2001, Hannover, 2002, p. 211-226.
Hartmann – Schmitz 2002 = W. Hartmann, G. Schmitz (a cura di), Fortschritt durch Fälschungen? Ursprung, Gestalt und Wirkungen der pseudoisidorischen Fälschungen. Beiträge zum gleichnamigen Symposium an der Universität Tübingen vom 27. und 28. Juli 2001, Hannover, 2002.
Heckmann 2012 = M.-L. Heckmann, Der Fall Formosus. Ungerechtfertigte Anklage gegen einen Toten, Leichenfrevel oder inszenierte Entheiligung des Sakralen?, in S. Weinfurter (a cura di), Päpstliche Herrschaft im Mittelalter. Funktionsweisen – Strategien – Darstellungsformen, Ostfildern, 2012, p. 223-238.
Heil 2017 = M.W. Heil, Bishop Leodoin of Modena and the legal culture of late ninth-century Italy, in Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Kanonische Abteilung, 103, 2017, p. 1-69.
Iogna-Prat 2009 = D. Iogna-Prat, Penser l’Église, penser la société après le Pseudo-Denys l’Aréopagite, in F. Bougard, D. Iogna-Prat, R. Le Jan (a cura di), Hiérarchie et stratification sociale dans l’Occident médiéval (400-1100), Turnhout, 2009, p. 55-81.
Knibbs 2013 = E. Knibbs, The interpolated Hispana and the origins of Pseudo-Isidore, in Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Kirchengeschichte. Kanonische Abteilung, 99, 2013, p. 1-71.
Knibbs 2016 = E. Knibbs, Ebo of Reims, Pseudo-Isidore and the date of the False Decretals, in Speculum, 92-1, 2017, p. 144-183.
J3 = Regesta pontificum Romanorum ab condita ecclesia ad annum post Christum natum MCXCVIII, ed. P. Jaffé, sub auspicis K. Herbers, Gottinga, 2016-2017.
Jaspers – Fuhrmann 2001 = D. Jasper, H. Fuhrmann, Papal Letters in the Early Middle Ages, Washington D.C., 2001.
Leemans et al. 2011 = J. Leemans et al., Episcopal elections in late Antiquity, Berlino-Boston, 2011.
Lindemans 1962 = S. Lindemans, Auxilius et le manuscrit Vallicellan Tome XVIII, in Revue d’histoire ecclésiastique, 57-2, 1962, p. 470-484.
Lohrmann 1968 = D. Lohrmann, Das Register Papst Johannes’ VIII. (872-882). Neue Studien zur Abschrift Reg. Vat. I, zum verlorenen Originalregister und zum Diktat der Briefe, Tubinga, 1968.
Norton 2007 = P. Norton, Episcopal elections 250-600. Hierarchy and popular will in late Antiquity, Oxford, 2007.
Patetta 1890 = E. Patetta, Contributi alla storia del diritto romano nel medio evo, in Bullettino dell’Istituto di diritto romano, 3, 1890, p. 273-294.
Patzold 2008 = S. Patzold, Episcopus. Wissen über Bischöfe im Frankenreich das späten 8. bis frühen 10. Jahrhundert, Ostfildern, 2008.
Patzold 2015 = S. Patzold, Gefälschtes Recht aus dem Frühmittelalter: Untersuchungen zur Herstellung und Überlieferung der pseudoisidorischen Dekretalen, Heidelberg, 2015.
Pozzi 1958 = G.P. Pozzi, Le manuscrit Tomus XVIIIus de la Vallicelliana et le libelle «De episcoporum transmigratione et quod non temere judicentur regule quadraginta quattuor», in Apollinaris, 31, 1958, p. 313-350.
Reynolds 2008 = R.E. Reynolds, Challenges and problems in editing of the early medieval liturgico-canonical texts, in U.-R. Blumenthal, K. Pennington, A.A. Larson (a cura di), Proceedings of the twelfth international congress of medieval canon law (Washington, D.C. 1-7 august 2004), Città del Vaticano, 2008, p. 701-720.
Richter 1978 = J. Richter, Stufen pseudoisidorischen Verfälschung. Untersuchungen zum Konzilsteil der pseudoisidorischen Dekretalen, in Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Kanonistische Abteilung, 64, 1978, p. 1-72.
Savigni 2009 = R. Savigni, La communitas christiana dans l’ecclésiologie carolingienne, in F. Bougard, D. Iogna-Prat, R. Le Jan (a cura di), Hiérarchie et stratification sociale dans l’Occident médiéval (400-1100), Turnhout, 2009, p. 83-104.
Savigni 2014 = R. Savigni, L’episcopato nell’Europa carolingia e postcarolingia: reclutamento dei vescovi, rapporti con le élites locali e ricerca di una identità specifica, in Chiese locali e chiese regionali nell’alto medioevo. LXI Settimana di studio (Spoleto, 4-9 aprile 2013), Spoleto, 2014, p. 951-1035.
Scaravelli 2002 = I. Scaravelli, La collezione canonica «Anselmo dedicata»: lo status quaestionis nella prospettiva di un'edizione critica, in R. Delle Donne, A. Zorzi (a cura di), Le storie e la memoria. In onore di Arnold Esch, Firenze, 2002, p. 33-52.
Scholz 1992 = S. Scholz, Transmigration und Translation. Studien zum Bistumswechsel der Bischöfe von der Spätantike bis zum Hohen Mittelalter, Colonia-Weimar-Vienna, 1992.
Schon 1978 = K.-G. Schon, Eine Redaktion der pseudoisidorischen Dekretalen aus der Zeit der Fälschung, in Deutsches Archiv, 34, 1978, p. 500-511.
Schon 2010 = K.-G. Schon, Zur Frühgeschichte der Falschen Dekretalen Pseudoisidors, in P. Erdö, S.A. Szuromi (a cura di), Proceedings of the thirteenth international congress of medieval canon law (Esztergom, 3-8 August 2008), Città del Vaticano, 2010, p. 139-148.
Sommar 2002 = M.E. Sommar, Hincmar of Reims and the Canon Law of the Episcopal Translation, in The Catholic Historical Review, 88-3, 2002, p. 429-445.
Stone 2015 = R. Stone, Introduction: Hincmar’s world, in R. Stone, C. West (a cura di), Hincmar of Rheims. Life and work, Manchester, 2015, p. 1-43.
Supino Martini 1987 = P. Supino Martini, Roma e l'area grafica romanesca (secoli X-XII), Alessandria, 1987.
Ubl – Ziemann 2015 = K. Ubl, D. Ziemann (a cura di), Fälschung als Mittel der Politik? Pseudoisidor im Licht der neuen Forschung. Gedenkschrift für Klaus Zechiel-Eckes, Wiesbaden, 2015.
Williams 1971 = S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani. A palaegraphico-historical study, New York, 1971.
Zechiel-Eckes 2000 = K. Zechiel-Eckes, Zwei Arbeitshandschriften Pseudoisidors (Codd. St Petersburg F.v. I. 11 und Paris lat. 11611), in Francia, 27, 2000, p. 205-210.
Zechiel-Eckes 2001 = K. Zechiel-Eckes, Ein Blink in Pseudoisidors Werkstatt. Studien zum entstehungsprozess der Falschen Dekretalen. Mit einem exemplarischen editorischen Anhang (Pseudo-Julius an die orientalischen Bischöfe, JK †196), in Francia, 28, 2001, p. 37-90.
Zechiel-Eckes 2002 = K. Zechiel-Eckes, Auf Pseudoisidorspur. Oder: Versucht, einen dichten Schleier zu lüften, in W. Hartmann, G. Schmitz (a cura di), Fortschritt durch Fälschungen? Ursprung, Gestalt und Wirkungen der pseudoisidorischen Fälschungen. Beiträge zum gleichnamigen Symposium an der Universität Tübingen vom 27. und 28. Juli 2001, Hannover, 2002, p. 1-28.
Zechiel-Eckes 2011 = K. Zechiel-Eckes, Fälschung als Mittel politischer Auseinandersetzung, Ludwig der Fromme (814-840) und die Genese der Pseudoisidorischen Dekretalen, Paderborn, 2011.



