Bibliographie
Sources primaires
Avicenna (m. 428/1037), Avicennae philosophi praeclarissimi ac medicorum principis. Compendium de anima, De mahad..., Aphorismi de anima, De diffinitionibus et quaesitis, De divisione scientiarum... ab Andrea Alpago Bellunensi... ex arabico in latinum versa. Cum expositionibus eiusdem Andreae..., Paolo Alpago (éd.), Venetia, Iuntas, 1546 (réimpr. Farnborough, Gregg, 1969).
Sanuto (1466-1536), Marino, I Diarii di Marino Sanuto (MCCCCXCVI-MDXXXIII) dall’autografo Marciano ital. cl. VII codd. CDXIX-CDLXXVII, 58 vol. en 59, Rinaldo Fulin et al. (éd.), Venezia, F. Visentini, 1879-1903 (réimpr. [Charleston, SC], Nabu, 2013).
Sources secondaires
d’Alverny, Marie-Thérèse, « Avicenne, son traducteur Andrea Alpago, et l’histoire des religions », in Congrès des Orientalistes (XXIIIe), Leiden, Brill, 1954, p. 362-363 (repris dans Marie-Thérèse d’Alverny, Avicenne en Occident. Recueil d’articles, [Études de philosophie médiévale, 71], Paris, Vrin, 1993, article no 12).
d’Alverny, Marie-Thérèse, « Avicenne et les médecins de Venise », in Bruno Nardi (éd.), Medioevo e Rinascimento. Studi in onore di Bruno Nardi, 2 vol., Firenze, G.C. Sansoni, 1955, vol. 1, p. 177-198.
d’Alverny, Marie-Thérèse, « Anniyya-Anitas », in Mélanges offerts à Étienne Gilson, de l’Académie française, Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, Paris, Vrin, 1959, p. 81-88.
d’Alverny, Marie-Thérèse, « Andrea Alpago, interprète et commentateur d’Avicenne », in Aristotelismo padovano e filosofia aristotelica (Atti del XII congresso internazionale di filosofia), Firenze, G.C. Sansoni, 1960, p. 1-6.
El-Khodeiri, Maḥmoud, « Autour de deux opuscules d’Avicenne traduit en latin », Midéo 2, 1955, p. 341-350.
Grévin, Benoît, « De Damas à Urbino. Les savoirs linguistiques arabes dans l’Italie renaissante (1370-1520) », Annales. Histoire, Sciences Sociales 2015/3, p. 607-635.
Halm, Heinz, Die islamische Gnosis. Die extreme Schia und die Alawiten, Zürich, Artemis, 1982.
Halm, Heinz, Das Reich des Mahdi. Der Aufstieg der Fatimiden (875-973), München, C.H. Beck, 1991.
Hasse, Dag N., Success and Suppression: Arabic Sciences and Philosophy in the Renaissance, Cambridge, MA, Harvard University Press, 2016.
Janssens, Jules L., « Le Dānesh-Nāmeh d’Ibn Sīnā : un texte à revoir ? », Bulletin de philosophie médiévale 28, 1986, p. 163-177.
Janssens, Jules L., An Annotated Bibliography of Ibn Sīnā (1970-1989) Including Arabic and Persian Publications and Turkish and Russian References, (Ancient and Medieval Philosophy. Series 1, 13), Louvain, Leuven University Press, 1991.
Janssens, Jules L., « Les Taʿlīqāt d’Ibn Sīnā. Essai de structuration et de datation », in Alain de Libera, Abdelali Elamrani-Jamal & Alain Galonnier (éd.), Langages et philosophie. Hommage à Jean Jolivet, (Études de philosophie médiévale, 74), Paris, Vrin, 1997, p. 109-122.
Levi della Vida, Giorgio, art. « Alpago, Andrea », Dizionario biografico degli Italiani, t. 2 (1960), p. 524-527.
Lockhart, Laurence, « European Contacts with Persia, 1350-1736 », in Peter Jackson & Laurence Lockhart (éd.), The Cambridge History of Iran, vol. 6 : « The Timurid and Safavid Periods », Cambridge [Eng.], Cambridge University Press, 1986, p. 373-411.
Lucchetta, Francesca, Il medico e filosofo bellunese Andrea Alpago (†1522), traduttore di Avicenna. Profilo biografico, (Contributi alla storia dell’Università di Padova, vol. 2), Padova, Antenore, 1964.
Michot, Jean, « Tables de correspondance des Taʿlīqāt d’al-Fārābī, des Taʿlīqāt d’Avicenne et du Liber aphorismorum d’Andrea Alpago », Midéo 15, 1982, p. 231-250.
Neerfeld, Christiane, Historia per forma di diaria. La cronachistica veneziana contemporanea a cavallo tra il Quattro e il Cinquecento, (Memorie, Classe di scienze morali, lettere ed arti, 114), Venezia, Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 2006.
Newman, Andrew J., Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, London, I.B. Tauris, 2006.
Riva, Ernesto, « Le edizione “critiche” dei Canoni di Avicenna curate dal medico arabista Andrea Alpago da Belluno », in Congresso Internazionale di Storia della Farmacia, Piacenza, Italia, 23-25 Settembre 1988, Padova, Accademia Italiana di Storia della Farmacia, 1989, p. 281-286.
Siraisi, Nancy G., Avicenna in Renaissance Italy: The Canon and Medical Teaching in Italian Universities after 1500, Princeton, NJ, Princeton University Press, 1987.
Veit, Raphaela, « Der Arzt Andrea Alpago und sein medizinisches Umfeld im mamlukischen Syrien », in Andreas Speer & Lydia Wegener (éd.), Wissen über Grenzen. Arabisches Wissen und lateinisches Mittelalter, (Miscellanea Mediaevalia, 33), Berlin, de Gruyter, 2006, p. 305-316.
Veit, Raphaela, art. « Alpago, Andrea », The Encyclopaedia of Islam. Three, t. 2 (2008), p. 82-83.
Veit, Raphaela, « Andrea Alpago und Schah Ismāʿīl. Der Begründer der Ṣafavidendynastie im Zeugnis eines Venezianer Gesandtschaftsarztes, Händlers und Informanten », in Pavlína Rychterová, Stefan Seit & Raphaela Veit (éd.), Das Charisma – Funktionen und symbolische Repräsentationen. Historische, philosophische, islamwissenschaftliche, soziologische und theologische Perspektiven, (Beiträge zu den Historischen Kulturwissenschaften, 2), Berlin, Akademie Verlag, 2008, p. 457-465.
Veit, Raphaela, « Avicennas Taʿlīqāt: Textgenese und Schülertradition », in Andreas Speer & Thomas Jeschke (éd.), Schüler und Meister, (Miscellanea Mediaevalia, 39), Berlin, de Gruyter, 2016, p. 525-535.
Veit, Raphaela, « Le Canon d’Avicenne et son importance dans l’œuvre d’Andrea Alpago », in Lila Lamrani (éd.), Actes du colloque « Les Lumières de l’Orient médiéval aux racines de la Renaissance européenne », Beyrouth, Presses de l’Université Saint-Joseph, 2019.
Viallon-Schoneveld, Marie, « Infortune et fortune d’un historiographe vénitien : Marin Sanudo », in Marie Viallon-Schoneveld, (éd.), L’histoire et les historiens au XVIe siècle. Actes du VIIIe colloque du Puy-en-Velay, Saint-Étienne, Publications de l’Université de Saint-Étienne, 2001, p. 27-41.
Haut de page
Notes
Des informations de base sur Alpago sont données dans la monographie de Lucchetta, Il medico ainsi que dans l’article de Veit, « Alpago, Andrea ». L’œuvre d’Alpago est présentée par Grévin, « De Damas à Urbino », p. 617, et par Levi della Vida, « Alpago, Andrea ». Pour la révision latine du Canon d’Avicenne par Alpago, voir Hasse, Success and Suppression, p. 97, 105-107, 133 ; Riva, « Le edizione “critiche” » ; Siraisi, Avicenna in Renaissance Italy, p. 133-134.
Avicenna, Avicennae philosophi. Une vue d’ensemble de ces textes est donnée par Veit, « Le Canon d’Avicenne ».
Les lettres d’Alpago aux amis et aux autorités de Venise, rédigées entre 1504 et 1514, sont publiées dans Sanuto, I Diarii, vol. 6, col. 57-58 ; vol. 11, col. 477-480 ; vol. 15, col. 355-358 ; vol. 18, col. 155, 393-395 et 395-396.
Veit, « Der Arzt Andrea Alpago » ; Lucchetta, Il medico, p. 16-47 ; pour des informations biographiques sur Ibn Makkī, voir d’Alverny, « Avicenne et les médecins », p. 185, n. 22. Ibn Makkī est mentionné par Alpago dans Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 111r (sic ‒ foliation incorrecte pour 109r) et 110v.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 358.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 356 : … hanno al Soldan dimostrato in scriptura uno arboro de la progenie vera del signor Suffì, donde lo Soldan, da poi veduto questo arboro, ha confessato lo dito signor Suffì esser veramente processo per lineam rectam de la progenie de Alì parente e vero herede de Machometo profeta […] veri descendenti de Alì, etc. ; col. 357 : … la mazor parte de li mori del paexe del Soldan erano pezo che heretici contrafazendo a la leze di Machometo per molte tyranie e gran vicii.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 109r (sic ‒ foliation incorrecte pour 107r) : Aliqui tamen, ut Arabes appellati Suffi.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 111v (sic ‒ foliation incorrecte pour 109v) : Et Arabes Suphi dicunt.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 112r : Et quaedam secta Maumethanorum nominata Suffi.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 113r : Maumethani vero Suffi.
Avicenna, Avicennae philosophi... De diffinitionibus, fol. 124v (note en marge) : aliqui maumethani de secta Sophi.
Sanuto, I Diarii, vol. 11, col. 477, 479 ; vol. 15, col. 355-358 ; on y trouve également l’orthographe Suphi/Suffi.
Sanuto, I Diarii, vol. 6, col. 58 ; vol. 11, col. 477 ; vol. 15, col. 357-358 ; vol. 18, col. 394-395, 396 ; on y trouve également l’orthographe Sophi/Soffi.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 112r.
Newman, Safavid Iran, p. 13-24.
À propos de M. Sanuto, voir Neerfeld, Historia, p. 27-43, ainsi que Viallon-Schoneveld, « Infortune et fortune ».
Sanuto, I Diarii, vol. 6, col. 57-58 (Lettre 1 de 1504) ; vol. 11, col. 477-480 (Lettre 2 de 1510) ; vol. 15, col. 355-358 (Lettre 3 de 1512) ; vol. 18, col. 155 (Lettre 4 de 1514), 393-395 (Lettre 5 de 1514), 395-396 (Lettre 6 de 1514).
Sanuto, I Diarii, vol. 6, col. 57-58.
Sanuto, I Diarii, vol. 11, col. 477-480 ; pour plus de détails, voir Lucchetta, Il medico, p. 21, et Veit, « Andrea Alpago », p. 460.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 358.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 355-358, 356 : ... tutti di questa terra dicono che mai da la Persia è stà mandato al Soldan ambasata cussì honorata come questa, si per la condition di persone come per lo numero di quelle mazor dil consueto.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 357 : A la qual proposta grandissima, se dize che lo Soldan humelmente ha risposto che, licet, lo signor Suffi sia vero descendente de Ali ut supra, tamen Dio ha voluto che questo regno zà tanti anni sia stà alienato in man de schiavi et tandem pervenuto ne le man de esso Soldan presente, e che piacendo a Dio conservarge questo regno, over darlo al signor Soffì, lui Soldan esser contento di quello piacerà a Dio. En ce qui concerne cette lettre d’Alpago, voir aussi les citations plus haut, n. 6.
Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 357-358.
Sanuto, I Diarii, vol. 18, col. 155 ; voir aussi Veit, « Andrea Alpago », p. 462.
Sanuto, I Diarii, vol. 18, col. 393-395, 394.
Au sujet des Portugais, voir surtout les lettres d’Alpago datant de 1510 (Sanuto, I Diarii, vol. 9, col. 477-480), de 1512 (Sanuto, I Diarii, vol. 15, col. 355-358) et de 1514 (Sanuto, I Diarii, vol. 18, col. 155 et 395-396). Pour plus de détails sur ces circonstances historiques, voir Lockhart, « European Contacts », p. 381-383. Voir aussi plus bas la lettre du Shah Ismāʿīl au Doge de Venise.
Sanuto, I Diarii, vol. 11, col. 477-480, 480.
Veit, « Le Canon d’Avicenne » ; Lucchetta, Il medico, p. 71-78 ; d’Alverny, « Andrea Alpago ». Une étude globale de ces commentaires n’existe pas encore.
Pour des informations détaillées à ces citations et auteurs, voir Veit, « Le Canon d’Avicenne » ainsi que Lucchetta, Il medico, p. 34, 36 et 39-41.
Avicenna, Avicennae philosophi, fol. 102v-121r ; Veit, « Le Canon d’Avicenne ». Sur l’histoire du texte des Taʿlῑqāt : Veit, « Avicennas Taʿlīqāt », ainsi que les recherches fondamentales de Janssens, « Le Dānesh-Nāmeh » et « Les Taʿlīqāt d’Ibn Sīnā ». Des tables de correspondance entre le Liber aphorismorum Avicennae de anima d’Alpago et les Taʿlῑqāt d’Ibn Sīnā sont données par Michot, « Tables de correspondance » ainsi que par El-Khodeiri, « Autour de deux opuscules ».
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 109r (sic ‒ foliation incorrecte pour 107r) : Aliqui tamen, ut Arabes appellati Suffi, quorum scientia est per infusionem ab intelligentiis, non per acquisitionem doctrinae, dixerunt coelum esse compositum ex materia, et forma, et ex subtilioribus partibus elementorum tali proportione, quam coelum non sit corruptibile, vel sit difficiliter corruptibile, sicut enim aurum propter certam compositionem, et mixtionem elementorum est difficiliter corruptibile, ita, et multo amplius dicatur de coelo.
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 111v (sic ‒ foliation incorrecte pour 109v) : Et Arabes Suphi dicunt, quod Deus radiatione, et lumine suae essentae omnia cognoscit, et omnia futura illi repraesentantur non imprimendo, neque agendo in essentiam divinam, sicut sensibilia....
Avicenna, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 112r : Et quaedam secta Maumethanorum nominata Suffi tenet opinionem supra dictam [référence à Platon, voir plus bas, n. 35], et propter hoc magnus Rex Persiae nominatus Ismael Suffi insequens hanc sectam, et scribens ad illustrissimum dominium Venetorum in principio suae aepistolae confirmat opinionem praenominatum sub his verbis videlicet.
Multitudine de salutation etc. La intenion nostra ve avisemo, che l’è certificato, et manifestato appreso di noi. L’amor nostro e la benivolentia vostra, et voi sete à noi, come buoni parenti, per causa de Christo, et della immaculata Vergine, che sono causa dell’ amor che vi portemo, etc.
Habbiamo conosciuto, che questo amor, avanti il frabricar del mondo è nasciuto dalla prima causa dal di, che si congregorno gli spiriti d’avanti al Signor Dio, avanti il suo congiungersi nelli nostri corpi, che doveva venir, dice il propheta nell’Alchoran, che gli spiriti erano simili allo essercito, parte si accordavano, et qualli al presente nelli corpi nostri se amano, et parte si discordavano, che al presente non si amano, et per la lontananza della forma et del corpo non n’è causa ; che non sia amor, etc.
Sur ce passage, voir aussi d’Alverny, « Avicenne et les médecins », p. 186.
Avicenne, Avicennae philosophi... Aphorismi, fol. 112r : ... secundum Platonem unicuique homini inest anima propria, quae ab aeterno fuit, et unitur huic, illi, vel illi corpori, secundum proportionem ad hanc vel illam cimplexionem embrionis convenientem illi animae, et quoties in embrione est complexio proportionata pro aliqua determinata anima ; tunc Deus vel intelligentia agens unit illam animam cum illo embrione, et dicitur secundum hanc opinionem quod homines in hoc mundo se diligunt, quia animae ipsorum ante unionem se prius cognoverunt, licet debilem cognitionem pro tunc habeant.
Voir plus haut, n. 33. Sur les idées néoplatoniciennes dans les enseignements des šīʿites : Halm, Das Reich des Mahdi, p. 262-265.
Avicenna, Avicennae philosophi ... Aphorismi, fol. 113r : Utrum autem animae fuerint ab aeterno creatae, est diversitas opinionum <exposé sur les théories différentes> Et quidam sequentes hanc opinionem dicunt animas de novo creari in quolibet embrione, et in infanti, in quo embrio est organizatus et aptus ad recipiendum animam, pro tunc a Deo creatur in illo embrione anima de novo, et hanc opinionem tenet fides Christiana. Maumethani vero Suffi tenent animas omnes creatas fuisse ab initio mundi, et quando generatur corpus habens complexionem proportionalem alicui animae, tunc intelleigentia seu dator formarum infundit, et applicat illam animam illi corpori.
Pour en savoir plus sur ces rapports entre religion et philosophie, voir Halm, Das Reich des Mahdi, p. 262-265.
Avicenna, Avicennae philosophi, fol. 121r-137v (De diffinitionibus) et 137v-139v (et Quaesitis) ; Veit, « Le Canon d’Avicenne » ; plus d’informations sur ces textes dans Janssens, Annotated Bibliography, p. 46 (Kitāb al-ḥudūd) et 44 (Aǧwiba ʿan ʿašar masāʾil).
Avicenna, Avicennae philosophi ... De diffinitionibus, fol. 124v : Sciendum, quod ordo entium est iste secundum scolam imitantium Avicennam. Nam primo est Deus gloriosus qui cum sit ens unum, ab eo igitur non procedit nisi unum. Et propter hoc a Deo non procedit secundum Avicennam nisi intellectus primus vel nisi intelligentia prima, quae est substantia abstracta intellectiva dignior omnibus aliis substantiis separatis et magis proxima Deo glorioso. Sur ce passage, voir aussi Lucchetta, Il medico, p. 36.
Avicenna, Avicennae philosophi ... De diffinitionibus, fol. 124v (note en marge) : Sciendum quod aliqui maumethani de secta Sophi tenent quod intellectus secundum de quo hic est sermo assumpserit corpus adae : postea corpus Moysis, postea corpus Iesu, et ultimo assumpserit corpus maumethi prophetae. Et sic tenent isti quod Maumethus fuerit intellectus primus. Et sicut Christiani tenent quod persona filii Dei assumpserit carnem humanam in Christo, ita substantia intellectus primi assumpserit corpus maumethi.
Ces orientations religieuses sont présentées en détail dans Halm, Die islamische Gnosis.
Sanuto, I Diarii, vol. 18, col. 395-396.
Lucchetta, Il medico, p. 48.
Cet aspect fut discuté à plusieurs reprises par d’Alverny, « Andrea Alpago », p. 1-3 ; eadem, « Anniyya-Anitas » ; eadem, « Avicenne et les médecins », p. 184-189, et eadem, « Avicenne, son traducteur ».
Haut de page