• 1 W. Krajewska, Recepcja literatury angielskiej w Polsce w okresie modernizmu (1887–1918),
  Wrocław–War (...)
• 2 [b.a.], Ziemie polskie, „Goniec Wieczorny” 1906, nr 21, s. 2.
• 3 Ad. N., „Biblioteka Warszawska”, „Kurier Warszawski” 1886, nr 190, s. 2.
• 4 Zob. poruszoną przez Naganowskiego sprawę zależności między Orval the Fool of Time Edwarda Bulwer-L (...)
• 5 S. Helsztyński, Anglofil Edmund Naganowski, „Kronika Gostyńska” 1938, nr 1–2; W. Hahn, Przyczynki d (...)
• 6 Por. [b.a.], Polacy w Anglii, „Echo” 1883, nr 17, s. 3. W tekście jest mowa o potrzebach materialny (...)

1Edmund Wacław Naganowski (1853–1915) spędził w Wielkiej Brytanii dwadzieścia osiem lat. Studiował w Dublinie, pracował jako nauczyciel w jednym z irlandzkich liceów, a później w londyńskim British Museum1. W latach 1879–1903 pisał korespondencje do polskich czasopism. Mówiono o nim z przesadą, że przesyłał je do „prawie wszystkich poważniejszych pism polskich”2 – w rzeczywistości drukował w prasie warszawskiej i galicyjskiej, ale nie współpracował z organami reprezentującym idee lewicowe. Jednak wypowiedzi Naganowskiego zamieszczano tak często i w tylu różnych czasopismach, że cieszył się renomą wybitnego znawcy spraw brytyjskich i wpływał na obraz Wielkiej Brytanii w oczach Polaków. Miał opinię znawcy, „który zbiera argumenta na miejscu i rozbieranej przez siebie kwestii dobrze się ze wszystkich stron przypatrzył”3; w rezultacie rzadko polemizowano z jego tezami4. Dotychczas nie powstała bibliografia prac Naganowskiego, a próby ich katalogowania są fragmentaryczne, niedokładne, czasem nawet błędne5. Niestety, nie udało się ustalić pełnego rejestru publikacji prasowych autora Anglii wszechmożnej, ponieważ niemal na pewno Naganowski nie podpisywał niektórych artykułów interwencyjnych, choć ze względu na temat i sposób argumentowania ich autorstwo raczej nie budzi wątpliwości6.

• 7 Niejednokrotnie swoje korespondencje sygnował jednocześnie kryptonimem i pseudonimem E.S.N. (Mac-Mu (...)
• 8 Oto lista tytułów czasopism, z którymi współpracował Naganowski z tytułami cykli korespondencji ora (...)

2Materiał przeanalizowany w celu opisania problemów życia kulturalno-literackiego Anglii zaobserwowanych przez Naganowskiego pochodzi z publikacji podpisanych przez autora nazwiskiem/ kryptonimem: Edmund S. [Sas] Naganowski, Edmund Naganowski, E. Naganowski, E. N., E.S.N. lub niebudzącymi wątpliwości pseudonimami (Latarnik, Mac-Mutus)7. Są to korespondencje, kroniki oraz osobno tytułowane artykuły zamieszczone w czasopismach warszawskich, lwowskich i krakowskich8.

• 9 Tematyczne i formalne wyznaczniki felietonu w drugiej połowie XIX w. zebrał Czesław Lechicki, Czym (...)
• 10 [b.a.], Ś.p. Edmund Naganowski, „Kurier Warszawski” 1915, nr 37, dod. poranny, s. 4 (podane w nekro (...)
• 11 [b.a.], Ze świata, „Kurier Warszawski” 1884, nr 185, s. 3. „Kurier Polski w Paryżu” (1884, nr 16, s (...)
• 12 W czasie jego pobytu w Londynie w zasobach British Museum współczesnych czasopism warszawskich było (...)
• 13 K. Zalewski, Z teatru. „Druga żona pana Tanqueray”, sztuka w 4-ch aktach A. Pinero z angielskiego t (...)
• 14 A. Krzyżanowski [N. Korwin-Szymanowska], Przegląd najnowszych objawów w piśmiennictwie angielskim, (...)
• 15 N. T. [E. Nekanda-Trepka], Z beletrystyki Zachodu, „Ateneum” 1891, t. 1–4; 1892, t. 2–4; 1893, t. 1 (...)

3W danym piśmie Naganowski publikował cykle kronik lub korespondencji mniej więcej przez dwa lata; dłużej współpracował z: „Biblioteką Warszawską” (16 lat), „Przeglądem Powszechnym” (18 lat), „Gazetą Lwowską” (14 lat) i „Gazetą Polską” (14 lat). Felietonistyka9 autora Anglii wszechmożnej opisywała „chwilę bieżącą” społeczeństwa londyńskiego i „tematy dnia”, którymi żyła klasa średnia (życie polityczno-gospodarcze, zagadnienia obyczajowe i kulturalne). Często pisał o tym, co czytają Anglicy (prasa, literatura), jakie mają aktualnie oferty w salach teatralnych i koncertowych oraz co z tych propozycji wybierają najchętniej. Dla Polaków pisał o sprawach angielskich, a Brytyjczyków zaznajamiał z aktualnymi kwestiami polskimi (współpracował z kilkoma pismami londyńskimi, między innymi „The Review of Reviews”). Był dobrze przygotowany do wykonywania zawodu krytyka: skończył uniwersytet w Dublinie ze stopniem master of art10, znał biegle trzy języki nowożytne (angielski, francuski, niemiecki). Jako kustosz w londyńskim British Museum11 miał wyjątkowe możliwości korzystania z zasobów piśmienniczych12. W kraju był uznawany za „niepośledniego znawcę literatury i teatru” angielskiego, a jego opinie uznawano za ważne13. Nie stał się jednak krytykiem, wybrał bowiem rolę kronikarza bieżącego życia umysłowego i kulturalnego. Lista nazwisk artystów brytyjskich oraz tytułów ich utworów, które zawierają jego felietony, jest obszerna, ale względnie krótki okazuje się z kolei rejestr wielkich pisarzy i arcydzieł. Wielu krytyków jego epoki pisało szkice syntetyczne o współczesnej literaturze angielskiej, podkreślając lokalizm tematyki, zaangażowanie w aktualne problemy społeczne i realizm jako metodę opisu14, bądź skupiało się na psychologicznych portretach autorów czy skrótowym omówieniu treści ich dzieł15 (interpretacja streszczająca oraz bibliografia adnotowana były stosowane w obu nurtach). Naganowski wybrał krytykę socjologizującą.

• 16 E. Naganowski, Kronika londyńska z życia społecznego, z literatury, sztuki i nauki, „Biblioteka War (...)
• 17 Idem, Listy londyńskie, „Dziennik Polski” 1891, nr 33, s. 1.
• 18 Idem, Korespondencja z Londynu, „Kronika Rodzinna” 1885, nr 9, s. 275.
• 19 Idem, , Angielscy krytycy i pisarze, „Biblioteka Warszawska” 1891, t. 2, s. 593.
• 20 Idem, Kronika londyńska z życia społecznego, z literatury, sztuki i nauki, „Biblioteka Warszawska” (...)
• 21 Idem, Angielscy krytycy i pisarze, s. 593. Opisywał socjologiczne zjawisko wyodrębnienia się grupy (...)
• 22 E.S.N. [E. Naganowski], Listki londyńskie, „Gazeta Polska” 1890, nr 45, s. 2.
• 23 We wczesnych portretach Thomasa Carlyle’a i Benjamina Disraeliego podkreślał, że miarą wybitności j (...)

4Założenie Naganowskiego było następujące: „Notatki kronikarza nie są kursem literatury, więc poglądy i głębsze rozbiory nie byłyby tu w miejscu”16. Tempo przemian w angielskim życiu „politycznym, moralnym, religijnym, towarzyskim i literackim”17, a nawet zmian w języku, uznawał za fenomen niespotykany od początków purytanizmu. Towarzyszyła im płynność norm, zasad i wartości. Niejednokrotnie Naganowski nie potrafił zachować jednolitego wyważenia spraw: z entuzjazmem pisał na przykład o efektach wprowadzonego w 1870 roku powszechnego obowiązku szkolnego i w publicznej oświacie widział konieczny element postępu cywilizacji, a jednocześnie domagał się ustalenia granicy edukacji „warstw najniższych”, ponieważ widział w niej zagrożenie dla hierarchicznego porządku społecznego i groźbę rewolucji socjalnej18. W opinii Naganowskiego literatura nie nadążała za dynamiką i zakresem tych zmian, nie opierała się na obserwowaniu świata, kopiowała utrwalone wzory i konwencje, podtrzymując konserwatywne gusty wśród ciągle rosnącej masy czytelników. Ważniejsza od funkcji poznawczej stawała się funkcja rozrywkowa literatury. Naganowski narzekał na poziom współczesnej literatury angielskiej i często stosował dość schematyczne, zapożyczane zresztą od innych autorów, przedstawianie typów ludzkich i rozwiązań fabularnych. Wielu czytelników z klas pracujących przejmowało te wzory („subiekci i początkujący buchalterzy uczą się ustępów z powieści czytanych i z poematów”)19, co w pewnym sensie odbierało indywidualizm, będący dotąd fundamentem charakterologicznym narodu. Trudnością była dla Naganowskiego jednoznaczna ocena sytuacji w literaturze, którą opisywał: w jednych tekstach przekonywał czytelników, że realistyczna proza brytyjska jest dla Polaków wartościowsza od francuskiej20, ale w innych dostrzegał jej stałe zbliżanie się w stronę popularnej kultury wypełniania wolnego czasu „czymś do czytania”21 (ze zdumieniem informował na przykład, że Charles S. Parnell „powieści nie przeczytał żadnej w swym życiu, na przedstawienia teatralne i koncerta nie uczęszcza nigdy”)22. Jego niepokój i krytycyzm narastały – w latach osiemdziesiątych Naganowski był zafascynowany Wielką Brytanią i eksponował głównie jej zalety, jednak później wielokrotnie wyrażał rozczarowanie słabnącą podmiotowością jej mieszkańców23.

• 24 Idem, Angielscy krytycy i pisarze, s. 594.
• 25 Ibidem, s. 595.
• 26 Ibidem.

5Zadania krytyki określił następująco: ma kształcić „smak i sąd publiczności”, wskazywać drogi „nowicjuszom pióra”, tworzyć uzasadnione hierarchie autorów i utworów, przyczyniać się do „rozwoju naturalnego artyzmu w narodowej beletrystyce”24. Krytyka powinna „zapoznawać nas z wrażeniami, jakie z literackich arcydzieł przejmuje umysł delikatny, wytrawny i wysoko ukształcony”25, podpowiadać, co w danym dziele ma wartość; krytyka „otwiera nam oczy, potęguje, wznosi i uszlachetnia nasze przyjemności”26. W zastosowaniu praktycznym model zostaje uproszczony:

• 29 Ibidem.
• 30 E.S. Naganowski, Britannica, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 67, s. 235.
• 31 Idem, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1890, nr 6, s. 4.
• 32 Ibidem.
• 33 E. Naganowski, Kronika angielska, „Słowo” 1885, nr 1, s. 2.

7W ujęciu Naganowskiego dawniejsza krytyka pomagała czytelnikom uchwycić w dziełach „smak narodowy”29. Współczesna angielska krytyka przestała natomiast wypełniać swoje obowiązki i zaczęła zaspokajać potrzeby umysłowe, moralne i estetyczne przeciętnego Anglika, które Naganowski przedstawia przez karykaturalną figurę przysłowiowej Mrs Grundy (symbolu obłudy, ciasnoty intelektualnej, purytańskiej kontroli społeczno-obyczajowej). Formułuje oceny zgodne z oczekiwaniami i horyzontami światopoglądowymi, blokuje poszukiwanie nowych form w sztuce; gust krytyka zrównał się z gustem publiczności. Krytyka stała się reklamą nowości wydawniczych i jednym z elementów przemysłu piśmienniczego. Beletrystyka znalazła się z kolei na etapie, który każe zapytać, „czy odpowiada zadaniu sztuki? czy umysł podnosi, koi, uczy i hartuje…”30. Z rezygnacją przyznawał: „Musi przecież być miejsce w beletrystyce na płód tak genialny”31, ale zarazem – „Beletrystyka musi być wykrojoną dla większości”32. Wątpliwości i rozczarowania Naganowskiego można zilustrować jego własnymi wyznaniami o stosunku do angielskiej powieści. W 1885 roku entuzjastycznie ogłaszał, że chce się „puścić nurkiem w ocean powieści” (ale samych „autorów klasycznych” było tu „setki tysięcy nowych edycji”)33. Jednak już w 1891 roku pisał zrezygnowany:

• 35 Idem, Angielscy krytycy i pisarze, s. 592 (wyróżn. A. B.).
• 36 Idem, Britannica, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 83, s. 70 (wyróżn. A. B.).
• 37 Idem, Z piśmiennictwa angielskiego, „Ateneum Polskie” 1908, nr 3, s. 80 (wyróżn. A. B.).
• 38 S.J. Czarnowski, Postępy literatury periodycznej. Studium z dziejów prasy z mapy i ośmią tabelami s (...)

8Co ciekawe, do pojęć krytycznoliterackich Naganowski wprowadził terminologię ekonomiczną, zrównując proces twórczy z pracą zakładu przemysłowego: „Całymi tonami produkuje Anglia utwory powieściowe […], Anglia produkuje dwa razy więcej powieści”35; „Rej on wodzi poniekąd między literackimi fabrykantami nowelek, zwanych tu shilling shockers (sprzedaje się po szylingu), bo umie je lepić z zadziwiającą szybkością”36; „beletrystyka stanowi […] jedną z najgłówniejszych dźwigni ekonomicznej […] potęgi omnium Britanniarum”37. Charakterystyczne dla dyskursu Naganowskiego jest również operowanie statystyką. Wydaje się, że celowo częściej opisywał współczesną kulturę literacką, niż pisał wprost o wartości pojedynczych utworów. Obserwując zjawiska kultury masowej, szukał cech typowych, powtarzalnych, dających się ująć liczbowo. Nie był tak zdyscyplinowany metodologicznie, jak współcześni mu badacze czytelnictwa i wyborów lekturowych38, ale podobnie jak oni chciał uchwycić zależności między rzeczywistą strukturą społeczną a jej potrzebami kulturalnymi. Przyglądając się ruchowi czytelniczemu, dostrzegał ważne przemiany demograficzne:

• 42 Mac-Mutus [E. Naganowski], Listki londyńskie, „Gazeta Polska” 1890, nr 288, s. 2 (wyróżn. autora).
• 43 Zob. „Biblioteka Warszawska” 1884, t. 4, s. 54; 1889, t. 3, s. 362–363; 1890, t. 2, s. 217; „Dzienn (...)
• 44 „Kronika Rodzinna” 1885, nr 9, s. 276 (Cień zbrodni H. Caine’a); „Gazeta Polska” 1890, nr 288, s. 2 (...)
• 45 E.S. Naganowski, Britannica, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 64, s. 235: „Sienkiewicza Ogniem i mie (...)
• 46 Por. idem, Korespondencja z Londynu, „Kronika Rodzina” 1885, nr 13, s. 400; idem, Listy z Anglii, „ (...)
• 47 Por. idem, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1893, nr 153, s. 2 (Winthrop Praed, Czerwony rybak).
• 48 Zob. „Gazeta Lwowska” 1889, nr 295, s. 1; „Świat” 1890, nr 2, s. 47.
• 49 Zwracano jednak uwagę na anglicyzmy w tym przekładzie, mające wynikać z długiego pobytu tłumacza wś (...)
• 50 Tłumaczył m.in.: Legendy o Matce Boskiej Mariana Gawalewicza („Kurier Warszawski” 1899, nr 119, s. (...)

11Odwoływał się do liczb, reklamując konkretną książkę („Mamy tu 950 stronic opowiadania, a tylko 55 str. ściśle naukowych dodatków”)42. Taki schematyczny i stereotypowy sposób informowania o zawartości treściowej książek dominował w przeglądach nowości sezonu beletrystycznego. Określał je lekceważąco jako „czytadła”43; wielokrotnie i chętnie używał tego terminu, zaznaczając swój dystans wobec kultury popularnej. Rzadko zwracał się do polskich tłumaczy z propozycją przekładu jakiegoś wartościowego dzieła44; z przesadą opisywał poważne trudności filologiczne i realioznawcze, jakie piśmiennictwo angielskie stawia przed kulturą polską. Wyrażał je na dwa sposoby: krytycznie oceniał poziom tłumaczeń z angielskiego na polski i odwrotnie (niskie oceny Wilhelminy Kościałkowskiej i Jeremiaha Curtina)45 oraz zakładał, że swoistość angielszczyzny w jakimś tekście uniemożliwia przekład (cytował fragmenty oryginału i proponował własną próbę tłumaczenia)46. Nieraz sam tłumaczył obszerne fragmenty jakiejś powieści, której treść prezentował (między innymi w Kronice londyńskiej z „Biblioteki Warszawskiej” oraz w Gawędach londyńskich z „Gazety Lwowskiej”). Okazyjnie przekładał fragmenty wierszowane, kiedy chciał przybliżyć czytelnikom artystyczne wartości omawianego utworu47. Osiągnięcia Naganowskiego jako tłumacza są niewielkie: sam przekładał własną Anglię wszechmożną (Almighty England)48, z sukcesem przełożył Nową biesiadę (A Modern Symposium) Goldsworthy’ego Lowesa Dickinsona49; ponadto na pewno tłumaczył niektóre współczesne powieści i dramaty polskie, lecz bez widocznych sukcesów rynkowych50.

• 51 O Walterze Besancie – E.S.N. [E. Naganowski], Listki londyńskie, „Gazeta Polska” 1890, nr 73, s. 2; (...)

12Dzięki Naganowskiemu polscy czytelnicy poznali kilkadziesiąt nazwisk współczesnych pisarzy angielskich i ich dzieł. Otrzymywali regularny przegląd aktualnych mód czytelniczych, ale bez propozycji kanonu dzieł wybitnych, a zatem szczególnie wartych lektury. Naganowski wielokrotnie zapewniał, że po śmierci największych pisarzy wiktoriańskich: Charlesa Dickensa, Williama M. Thackeraya i George Eliot poziom angielskiej powieści podtrzymują Charles Read, Walter Besant, George Meredith, Robert L. Stevenson, Grant Allen i Thomas Hardy. Jednak tylko Besantowi i Stevensonowi poświęcił Naganowski kilka obszerniejszych publikacji streszczających utwory i oceniających sztukę powieściową51. Z młodszych pisarzy szczególnie doceniał Rudyarda Kiplinga i Arthura Conan Doyle’a. Znał ich osobiście, lecz jako twórcy interesowali go jedynie w kontekście tematów egzotycznych oraz mody na fabułę sensacyjną. Zwracał uwagę na powieści, w których dostrzegał echa przełomu światopoglądowego epoki (idee socjalistyczne, spory religijne, masowe ruchy społeczne w rodzaju Armii Zbawienia, ale także uzależnienia: alkoholizm i narkomania jako wyraz ucieczki od trudności egzystencji materialnej). W swoich felietonach wielokrotnie przywoływał Hippolyte’a Taine’a, a rzadziej Johna Ruskina. Można więc uznać, że łączył estetykę realizmu i ideałów harmonii z niechęcią do mieszczańskiego lekceważenia przejawów uniwersalnego piękna.

• 53 Idem, Britannica, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 83, s. 70–71.
• 54 Mac-Mutus [E. Naganowski], Listki londyńskie, „Gazeta Polska” 1890, nr 245, s. 2.
• 55 E. N. [E. Naganowski], Naoczny świadek ostatnich chwil Gordona, „Gazeta Polska” 1889 nr 22, s. 2; E (...)
• 56 Najobszerniejsza i najgłębsza wypowiedź Naganowskiego na temat biografistyki znajduje się w artykul (...)

14Czytał i omawiał piśmiennictwo użytkowe, na przykład poradniki jazdy konnej i innych gałęzi sportu, nawet poradniki mód53. Najwyżej cenił pamiętniki, życiorysy, korespondencje i klasyczne biografie osób znanych. Z aprobatą wyrażał się o prowadzonych od młodości dziennikach codziennych czynności, ponieważ dostrzegał w nich środek do wyrabiania samodyscypliny i systematyczności. Czytał wiele biografii polityków i członków parlamentu, dzięki czemu łatwiej orientował się w angielskiej myśli ustrojowo-politycznej (wielokrotnie powoływał się na te teksty, szczególnie w felietonach drukowanych w „Gazecie Polskiej”)54. Często nasycał publicystykę fragmentami czyichś życiorysów55. Współczesną biografistykę brytyjską znał, cenił i zalecał inspirowanie się nią, gdyż obok konkretnych wartości dokumentacyjnych przynosiła cenne obserwacje dotyczące charakterologii narodowej państwa, które stało się najpotężniejszym imperium świata w XIX wieku56.

• 57 Por. idem, Kronika londyńska, „Biblioteka Warszawska” 1895, t. 4, s. 450–453.
• 58 [b. a.], Dla naszych pań…, „Kurier Warszawski” 1887, nr 338, s. 2.

15Paradoksem może być to, że – podejrzliwy wobec angielskiego feminizmu57 i raczej konserwatysta obyczajowy – Naganowski zrobił być może więcej dla spopularyzowania brytyjskich kobiet-pisarek niż redaktorki tygodnika dla kobiet „Bluszcz”. Uważnie obserwował brytyjską przestrzeń publiczną, widział wzrastającą rolę inicjatyw kobiecych, które realnie przekształcały świadomość i obyczajowość. Kpił wprawdzie z hałaśliwych form agitacji, ale nie lekceważył istoty nowych haseł i doceniał skuteczność działań feministek. Warto pamiętać, że Naganowski starał się wspomagać w Polsce rozwój ruchu emancypacyjnego, inicjując i włączając się w organizację polskiego pawilonu kobiecego na wystawie w Glasgow58. Angielski rynek czytelniczy opisywał lekkim tonem i choć bagatelizował społeczny wymiar zjawiska, dostrzegał, że kobiety są często głównymi odbiorcami i nabywcami literatury:

• 60 E.S. Naganowski, Korespondencja z Londynu, „Kronika Rodzinna” 1884, nr 16, s. 503. W Kronice londyń (...)
• 61 E.S. Naganowski, Angielscy krytycy i pisarze, s. 601.
• 62 Ibidem, s. 604.
• 63 Czasami do powyższej listy dodawał Mrs Henry Wood (Ellen Wood) i Humphry Ward (Mary Augusta Ward).
• 64 Korespondencja Mariana Gawalewicza, rkps BJ 11720 III, k. 98–99 (list Edmunda Naganowskiego z 25 ma (...)
• 65 E.S. Naganowski, „Robert Orange”, „Gazeta Polska” 1900, nr 193–194; idem, Gawędy londyńskie, „Gazet (...)
• 66 Idem, Listy z Anglii, „Kurier Polski” 1890, nr 260, s. 2–3; idem, Listy londyńskie, „Dziennik Polsk (...)
• 67 E.S. Naganowski, Poetka neo-chrystianizmu w Anglii Maria Corelli, „Biblioteka Warszawska” 1894, t. (...)
• 68 Ibidem, s. 74. O stosunku Corelli do religii pisał też w Listkach londyńskich, „Gazeta Polska” 1897 (...)
• 69 E.S. Naganowski, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1895, nr 8, s. 2.
• 70 Idem, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1896, nr 265, s. 4; 1902, nr 219, s. 4; 1903, nr 33, s. 1

16Naganowski dostrzegał więc swoistość kobiecego widzenia świata i jego odmienność od perspektywy męskiej. Zauważył wygraną kobiet w staraniach o opanowanie rynku wydawniczo-czytelniczego, co przecież oznaczało przełom ekonomiczno-społeczny60. Wprowadził podział na beletrystykę „męską i żeńską”61. Przewidywał, że 3/5 rynku wydawniczego (książki i „niezliczone tygodniki powiastkowe”62, jak: „The Ladies Novelist”, „The Princess’ Novel”, „Something to Read”) należy do kobiet. Ustalił listę najpoczytniejszych autorek współczesnych, wśród których znalazły się: Mary Elizabeth Braddon, Rhoda Broughton, Edna Lyall, Lynn Linton, Florence Marryat, Margaret Oliphant, Ouida (Maria Louise de la Ramée), Ella Russell63. Cenił Johna Olivera Hobbesa – pseudonim Pearl Mary Craigie, znanej też jako Mary Richards, którą dobrze znał osobiście i poprosił o napisanie wstępu do Legend o Matce Boskiej Gawalewicza64. Omawiał jej powieści, obiektywnie, a nawet krytycznie, mimo niewątpliwej sympatii osobistej dla autorki65. Życzliwie pisał o Ménie Muriel Dowie, autorce powieści A Girl in the Karpathians66, choć krytycznie wypowiadał się o jej poglądach. Najczęściej jednak pisał o Marie Corelli (Mary Mackay). Poświęcił jej osobne, obszerne, starannie usystematyzowane studium67. Dostrzegł analogię dotyczącą pojęć „Boga, wszechświata i człowieka”68 między autorką angielską a Zygmuntem Krasińskim (marginalnie wspomniał też o paraleli Płoszowski z Bez dogmatu ‒ Alvyn z Ardath: The Story of a Dead Self). W opisach świata Corelli widział brutalny realizm połączony z głęboką czcią religijną. Jej niektóre opisy traktował sceptycznie, a nawet drwiąco, lecz doceniał wyjątkowe znaczenie pisarki w przezwyciężaniu pozytywistycznego agnostycyzmu. Naganowski często streszczał powieści, które mu się podobały, nigdy jednak nie robił tego tak dokładnie i nigdy tak wnikliwie nie interpretował dzieł jak w przypadku twórczości autorki A Romance of Two Worlds. Śledził przekłady jej powieści69, informował o nowych utworach70 i był pod urokiem odważnego realizmu Corelli, z jakim przedstawiała życie duchowe współczesnego świata, choć z czasem dość niechętnie oceniał hałaśliwą reklamę towarzyszącą autorce.

• 72 Ed. N. [E. Naganowski], Kolosalny szwindel (Korespondencja własna „Kuriera Warszawskiego”), „Kurier (...)
• 73 Zob. treść odczytu: O dziennikarstwie w Anglii, „Słowo Polskie” 1904, nr 85, s. 5.

17Kiedy Naganowski pisał te słowa, zapewne bawił się paradoksami. W tej samej korespondencji odnotował, że w Anglii ukazuje się sto siedem miesięczników. Uważał siebie za dziennikarza, próbował redagować krakowski „Kurier Polski” (1890) i lwowski „Przedświt” (1903), na Zjeździe Dziennikarzy Polskich we Lwowie (1909) był bardzo zaangażowany. Nie idealizował prasy brytyjskiej, dostrzegał jej uwikłania w nieetyczne przedsięwzięcia72, lecz przede wszystkim traktował ją jako bieżącą kronikę świata. Dzienniki były dla niego głównie źródłem informacji, a czasopisma – rozrywki. Interesowały go kwestie organizacji pracy w dziennikach, strona techniczna wydawnictw oraz kolportaż73, ponieważ warunkowały one masowość i wpływ na czytelników. Obserwując zmiany rynku prasowego, wnioskował, że coraz mniej wartościowe są ideały, przekonania, racje i argumenty, a coraz ważniejszy staje się zysk za każdą cenę (nawet kłamstwa i szantażu). Podobnie jak przy ocenie beletrystyki Naganowski twierdził, że nadeszły czasy, gdy towar gorszy wypiera lepszy, ponieważ jest podany w sfałszowanym opakowaniu i sensacyjnym stylu:

• 75 Idem, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1890, nr 290, s. 1.
• 76 Idem, De rebus mediis. Listy z Anglii, „Świat” 1890, nr 3, s. 67.

18Ważnym elementem londyńskiego życia Naganowskiego były teatr i opera, w których często bywał75. Kierował wzrok nie tylko na scenę, dzięki czemu zauważył, jak Mark Twain (w stroju niedbałym) śpi i chrapie na widowni, a publiczność mu to wybacza76. Pisywał recenzje sztuk wystawianych w londyńskich teatrach, skupiając się na logice przesłanek, które miały uzasadnić ideę sztuki. Ten aspekt oceny uznawał za podstawowy i pisał o nim w tonie poważnym. Aspekt widowiskowy (scenerię i gestykulację aktorów) oceniał z kolei surowo i złośliwie, ujawniając swoją niechęć wobec konwencji melodramatu, który według niego osłabiał efekt prawdy. Chciał widzieć w sztuce „wartości literackie”, choć określał to niezbyt precyzyjnie:

• 78 Idem, Londyn, 18 maja („Quo vadis” w teatrze Adelphi), „Gazeta Lwowska” 1900, nr 118, s. 3.
• 79 Idem, Gawędy londyńskie, „Gazeta Lwowska” 1893, nr 228, s. 1.
• 80 Idem, „Utopia” (Korespondencja własna „Kuriera Warszawskiego”), „Kurier Warszawski” 1893, nr 283, s (...)
• 81 Idem, Kronika londyńska, „Biblioteka Warszawska” 1893, t. 1, s. 556.
• 82 Idem, Kronika londyńska z życia społecznego, z literatury, sztuki i nauki, „Biblioteka Warszawska” (...)
• 83 Idem, Kronika londyńska, „Biblioteka Warszawska” 1893, t. 1, s. 557.
• 84 Idem, Kronika londyńska z życia społecznego, z literatury, sztuki i nauki, „Biblioteka Warszawska” (...)
• 85 Dokładne streszczenie takiej farsy wraz z cytatami przedstawił w „Kronice Rodzinnej” 1885, nr 13, s (...)

19Kpił z efekciarstwa scenicznego, na przykład z pomysłu wystawienia Quo vadis „z żywym bykiem na scenie, z żywymi bestiami za sceną”78. O publiczności, której się to podobało, mówił z dystansem, że to „dorosłe dzieci” przychodzące do teatru „nie po to, aby myśleć i umysł karmić, lecz aby patrzeć, widzieć i nasycić zmysły”79. Naganowski potrafił jednak otwarcie i szczerze cieszyć się widowiskiem, jeśli uznał, że był świadkiem „sztuki literackiej tak dowcipnej, operety tak wdzięcznej i oryginalnej”80. Surowo oceniał angielskich aktorów (nawet sir Henry’emu Irvingowi zarzucał manieryczne odgrywanie różnych ról szekspirowskich), często ironizował na temat powtarzania przez publiczność opinii krytyków, co uważał za nieoryginalność sądów i opinii. Kulturę teatralną współczesnej Anglii uznawał za niższą od kontynentalnej, bo zmierzającą ku gustowi powszechnemu, czyli pospolitemu. W opinii Naganowskiego publiczność londyńska uczęszczała do teatrów, „by znaleźć w nich leniwe wytchnienie po całodziennej pracy”81. Londyn miał około trzysta „hal muzycznych” i czterdzieści teatrów82, które wystawiały „melodramaty” i „farsy”. Zaprzeczały one jednak istocie teatru: „Dramat powinien uczyć, jak nas uczy życie: milcząco, bez ostentacji i z wyższym celem nad proste wskazanie moralnego dogmatu”83. Melodramaty bywały grane siedemset dwadzieścia razy z rzędu, ponieważ przedstawiały uproszczoną aksjologię brytyjską: „patriotyzm, niezmierna Anglików wyższość obyczajowa, ich męskość, skutki pijaństwa lub owoce wstrzemięźliwości”84. Naganowski uznawał farsę za błazenadę85. Dopiero na trzecim miejscu we współczesnej Anglii był teatr szekspirowski.

• 86 E.S. Naganowski, Kronika londyńska z życia społecznego, z literatury, sztuki i nauki, „Biblioteka W (...)

20Zaciekawienie Naganowskiego budziła kariera music hallów, czyli sal koncertowych. W 1889 roku wyznawał, że jeszcze przed dziesięciu laty wstydził się wstąpić do takiego gmachu, ponieważ powszechnie uznawano je za „spelunki”86. Z dzielnic zamieszkałych przez klasy pracujące sale koncertowe przeniesiono do centrum miasta, dzięki czemu upowszechniły się i zajęły miejsce teatrów, przynosząc właścicielom olbrzymie zyski:

• 88 Mac-Mutus [E. Naganowski], Listki londyńskie, „Gazeta Polska” 1892, nr 6, s. 1.

21Symboliczny obraz przekształceń społeczno-estetycznych w Anglii Naganowski przedstawił w opisie kariery syna arystokraty, któremu ojciec odmówił prawa sukcesji. Syn zaczął występować na ulicach jako kataryniarz, reklamując się tym, że zbiera pieniądze na proces, który zamierza wytoczyć ojcu. Później udoskonalił narzędzie pracy – grał na fortepianie umieszczonym na specjalnym wózku, którym przemierzał ulice, i osiągał spore zyski. Nad fortepianem widniał napis: „Lord Hinton, dziedzic przyszły hrabstwa Paullettów”88. Arystokrata zamienia się zatem w ulicznego grajka, a fortepian z salonu (symbol elity) wychodzi na ulicę (symbol plebsu). Przytoczoną wyżej historię można oceniać jako deklasację albo jako demokratyzację kultury, podlegającej ważnej zmianie.

• 89 W. Krajewska, Recepcja literatury angielskiej w Polsce…, s. 32.
• 90 E. Naganowski, Hessy O’Grady: powieść oryginalna na tle stosunków obecnych w Irlandii, Kraków 1889. (...)
• 91 W. Krajewska, Recepcja literatury angielskiej w Polsce…, s. 33.

22W swoich korespondencjach Naganowski odgrywał rolę wnikliwego obserwatora i aktywnego świadka ogromnej reformy cywilizacyjnej w Wielkiej Brytanii końca XIX wieku. Pewną dysproporcję w jego relacjach można dostrzec w tym, że o wiele częściej i chętniej pisał o prozie niż o poezji. Niektórych znanych poetów wiktoriańskich (na przykład Roberta Browninga) pomijał, mimo że łatwo dostępne były artykuły o ich twórczości; w przypadku innych eksponował ich twórczość prozatorską, a nie uwzględniał poetyckiej (pisząc o Williamie Morrisie, przedstawił go jako twórcę powieści utopijnej News from Nowhere, ale przemilczał jego poezje)89. Sam nawet napisał powieść90. Wanda Krajewska podkreśla rozbieżności zdań Naganowskiego i innych krytyków (na przykład w ocenie zapomnianego dziś pisarza i dramaturga Benjamina Leopolda Farjeona)91. Z pewnością miał wpływ na to, jak w Polsce postrzegano i czytano kulturę, literaturę i cywilizację angielską. Jego zasługi w zakresie mądrego popularyzowania tego zakresu wiedzy wśród czytelników polskich są niezaprzeczalne.