• 1 A.S. Kowalczyk, Jerzy Giedroyc – Mieczysław Grydzewski: dwa style bycia emigrantem, w: Pisarz na em (...)
• 2 Ibidem, s. 187.

2Historia tymczasem pokazuje, że niektórzy zamiast obrać jeden ze wskazanych kierunków, ze statusu emigranta uczynili jeśli nie styl życia, to przynajmniej istotny składnik własnej tożsamości. Andrzej Stanisław Kowalczyk, pisząc o polskim wychodźstwie powrześniowym, nazwał tych ludzi emigrantami uporczywymi1. Przyjęta przez nich strategia polegała na umiejętnym układaniu się z izolacją – tak, by jednocześnie dochować wierności swoim politycznym ideałom i nie dać się „zdegradować do statusu pariasa w obcym społeczeństwie”2. Część z tych osób określa się niezłomnymi.

• 3 M. Wańkowicz, Bitwa o Monte Cassino, t. 1–3, oprac. graf. S. Gliwa, L. Haar, Z. Haar, Rzym–Mediolan (...)

3Do grona permanentnych wychodźców, którzy swoją biografią wypełnili etos tak zwanej Drugiej Wielkiej Emigracji, można też zaliczyć bohatera tego szkicu – Stanisława Gliwę. Ten dziś szerzej nieznany artysta książki, właściciel jednoosobowego warsztatu drukarskiego, był jednym z najważniejszych grafików emigracji niepodległościowej. Jako żołnierz, przemierzając szlak armii Andersa, nie tylko walczył, ale i tworzył szaty graficzne książek, spośród których największy sukces odniosła trzytomowa Bitwa o Monte Cassino Melchiora Wańkowicza3 – reportaż, w którym tekst nierozerwalnie łączy się z warstwą wizualną. Gliwa we Włoszech był aktywnym współpracownikiem Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu – prężnego referatu odpowiadającego za politykę kulturalną w szeregach armii. Artysta projektował dla niego okładki i layouty publikacji, odpowiadał też za kontakty z drukarniami. Aby dokończyć rozpoczęte projekty wydawnicze, został w Italii nawet wtedy, gdy na mocy decyzji aliantów dowództwo i żołnierze armii znajdowali się już w Wielkiej Brytanii.

• 4 Dwie skrajne postawy emigracyjne – realistów i niezłomnych – na barwną paletę odcieni interesująco (...)

5Takie uporczywe trwanie w izolacji cechowało jedynie nielicznych. Emigracja powrześniowa w swojej masie była zróżnicowana. Po 1957 roku wielu wychodźców, zwłaszcza tych anonimowych, ale nie tylko, uzyskawszy paszport konsularny PRL-u, odwiedzało swoje rodziny w kraju oraz spędzało tam urlopy, wbrew dominującej na emigracji opinii, że bywanie w Polsce Ludowej jest, delikatnie mówiąc, niebezpieczne i niestosowne4. Typograf nie pokusił się o skorzystanie z tej możliwości, co nie oznacza, że nie utrzymywał kontaktów z krajem. Przeciwnie – jego sieć znajomości z rodakami była rozbudowana i z biegiem lat, w miarę luzowania polityki izolacji, tylko się powiększała.

• 5 Archiwum Emigracji w Toruniu (dalej: AE), kolekcja S. Szukalskiego, list S. Gliwy do S. Szukalskieg (...)

7Z wojny Stanisław Gliwa wyszedł jako żołnierz broni pancernej w stopniu kaprala. Wyjąwszy krótki epizod z września 1939 roku, przez cały ten czas służył w armii generała Andersa, zorganizowanej na Wschodzie z byłych więźniów obozów sowieckich. Doświadczenie obozowe oraz służba w szeregach tej formacji uczyniły z Gliwy zagorzałego przeciwnika Związku Radzieckiego. W tym kontekście decyzja o pozostaniu za granicą stała się oczywista. „Do kraju wracać nie mogę, bo pracowałem w propagandzie, a gdybym nawet nie pracował, to i tak nie wróciłbym – byłem już raz u tych Azjatów, poznałem ich na wylot i w «polskiej republice sowieckiej» żyć nie zamierzam” – pisał z Rzymu do Stanisława Szukalskiego5.

• 6 W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939–1946, Newtown 1949.
• 7 Były to: tomik poezji Bronisława Przyłuskiego Strofy o malarstwie (1953), teka rysunków Mariana Boh (...)

8Lata 1947–1986 wypełniła mu intensywna praca na rzecz polskiej społeczności w Londynie. Artysta, co znamienne, zainaugurował ją opracowaniem graficznym map do tomu wspomnień Władysława Andersa Bez ostatniego rozdziału6. Później dorywczo współpracował z wieloma polskimi wydawcami, między innymi Gryfem, Veritasem, sekcjami wydawniczymi polskiej YMCA i Stowarzyszenia Polskich Kombatantów czy też z Polską Fundacją Kulturalną. Jego grafiki – a specjalizował się w linorycie i drzeworycie – zdobiły wydania polonijnych dzienników i tygodników, dla których tworzył winiety oraz całe szaty graficzne. Nie mogąc utrzymać się jako freelancer ani znaleźć zatrudnienia w lokalnych art studiach, przystał wreszcie na posadę instruktora terapii zajęciowej w polskim szpitalu dla neurotyków w Mabledon Park, nieopodal Royal Tunbridge Wells. Tam w ręcznej zecerni i drukarni, zorganizowanej przez Anatola Krakowieckiego, pomagał pacjentom rozładować napięcia wywołane chorobą. W chwilach wolnych od pracy składał i drukował swoje pierwsze książki opatrzone własnym gmerkiem, lecz wydane cudzym nakładem – między innymi Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie7. Na krótko związał się też z Czesławem i Krystyną Bednarczykami, założycielami Oficyny Poetów i Malarzy. W Mabledonie typograf pracował do 1957 roku, następnie przeniósł się do drukarni Catholic Times i Rollprint.

• 8 AE, kolekcja S. Szukalskiego, list S. Gliwy do S. Szukalskiego z 16 II 1948 r., s. 3, sygn. AE/SS/X (...)

9Artysta, sam daleki od politykowania, obracał się w Londynie od początku w kręgach osób o jasno sprecyzowanych poglądach na sprawę polską, reprezentujących stanowisko legalizmu. To zapewne ich wpływ – na równi z przeżyciami obozowymi – skłonił Gliwę do pozostania za granicą i ugruntował w nim przekonanie, że władza w kraju została narzucona przez zewnętrzne mocarstwo. Z listów wiadomo, że grafik cenił postawę generała Kazimierza Sosnkowskiego8, legalisty zmierzającego do pogodzenia zwaśnionych stronnictw, gardził natomiast emigracyjnymi niesnaskami, w których dopatrywał się jedynie koniunkturalizmu. Był przekonany, że przedstawiciele rządu na uchodźstwie roztrwonili swój potencjał polityczny, lecz nie widział dla nich alternatywy i dlatego, wierny sobie, wytrwale mieszkał w obcym i, trzeba dodać, nielubianym przez siebie kraju:

• 10 Stanisław Gliwa był autorem kilkunastu krótkich polemicznych artykułów i listów poświęconych sztuce (...)
• 11 B. Przyłuski et al., Samuel Tyszkiewicz. Artysta-typograf, oprac. typograf. S. Gliwa, Southend-on-S (...)

10Stanisław Gliwa w polskim Londynie dość szybko zyskał status autorytetu w dziedzinie sztuk plastycznych i użytkowych. Był jurorem konkursów, jak również sam otrzymywał nagrody, projektował sztandary, dyplomy, sygnety, zaproszenia na polonijne wydarzenia oraz publikacje rocznicowe. Choć zarzekał się, że nie potrafi pisać, przesyłał swoje opinie do prasy10, był w niej także często opisywany. Jako artysta słynął z zamiłowania do szlachetnych materiałów i klasycznego piękna tradycyjnej, przedindustrialnej typografii. Styl jego grafik nawiązywał też do osiągnięć polskiej plastyki międzywojennej, stąd być może – na zasadzie sentymentu – jego popularność na emigracji. Mimo tych wszystkich osiągnięć działalność na swój rachunek rozpoczął późno, bo dopiero w 1963 roku, mając pięćdziesiąt trzy lata. Wcześniej nie pozwoliły mu na to niepewne warunki materialne oraz częste przeprowadzki. Wielu byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, którzy zdecydowali się zostać na Wyspach, od początku utrzymywało się z drobnego rzemiosła uprawianego we własnych warsztatach na potrzeby polskich odbiorców. Podobny cel, oczywiście wsparty ambicjami artystycznymi, przyświecał Gliwie. Nowy etap w życiu zainaugurował pracą Samuel Tyszkiewicz. Artysta-typograf11, będącą jednocześnie hołdem złożonym zmarłemu we Włoszech drukarzowi oraz manifestem własnych poglądów na sztukę książki. W następnych latach typograf wydrukował w bibliofilskich nakładach prawie czterdzieści tytułów – były to głównie tomiki poetyckie polskich autorów, w całości finansowane przez twórców.

• 12 B. Warde, Kryształowy kielich, czyli druk powinien być niewidoczny, tłum. D. Dziewońska, w: Widzieć (...)
• 13 W 1476 r. William Caxton założył w Westminsterze pierwszy warsztat typograficzny. Wystawę dwudziest (...)
• 14 Zob. np. R.T. Risk, Stanislaw Gliwa, Private Printer, „The Private Library” 1979, 3rd series, t. 2/ (...)
• 15 Najostrzejszą krytykę przypuścił Adam Czerniawski na łamach „Kultury” – idem, „Nieposkromione besti (...)
• 16 Zob. np. R. Zakrzewski, Gliwy oficyna – z oknem na świat, „Orzeł Biały” 1986, nr 7/8 (1408/1409), s (...)

11Równocześnie na początku lat sześćdziesiątych Gliwa stopniowo otworzył się na świat anglojęzyczny i odnalazł w nim swoich pobratymców, którzy podobnie jak on parali się tworzeniem książek w duchu Arts and Crafts. Wcześniej uniemożliwiała mu to słaba znajomość języka, którego długo nie mógł dobrze przyswoić, zajęty walką o ekonomiczny byt w polskojęzycznym getcie. Oficyna Stanisława Gliwy, mimo że powstała w odpowiedzi na specyficzne wymagania emigracyjnego rynku książki, na równych prawach dołączyła do ruchu prywatnych oficyn (ang. private press movement) i z miejsca stała się jedną z jego najznamienitszych przedstawicielek. Gliwa jako jedyny obcokrajowiec należał do stowarzyszenia London Chappel of Private Press Printers, któremu honorowo prezesowała Beatrice Warde, wpływowa teoretyczka typografii, autorka słynnego eseju o typografii funkcjonalnej12. Dużym wyróżnieniem dla Polaka, niemalże aktem przysposobienia, było zaproszenie go w 1976 roku do wystawy zorganizowanej z okazji… pięćsetlecia drukarstwa angielskiego13, mimo że Gliwa drukował głównie po polsku i tylko od czasu do czasu przyjmował zlecenia w obcych językach. Nie była to rzecz jasna jedyna zbiorowa wystawa, w której wziął udział, korzystając z przynależności do grupy niszowych twórców. O jego pracowni pisały też specjalistyczne periodyki anglojęzyczne oraz osoby z kręgu private presses14. Zyskana w ten sposób popularność zaowocowała nowymi klientami oficyny oraz pozwoliła mu sprzedawać piękne druki na obcym rynku kolekcjonerów, co nie umknęło uwadze krytyki emigracyjnej, która pokpiwała, że Gliwa w kunsztownej oprawie graficznej zamyka słabe literacko teksty, ale dla jego obcojęzycznych klientów nie ma to przecież znaczenia, ponieważ i tak nie rozumieją ani słowa po polsku15. Inni w zagranicznym sukcesie byłego żołnierza dopatrywali się z kolei powodów do odczuwania narodowej dumy – jakby to dopiero opinia z zewnątrz stanowiła wiarygodny wyznacznik czyjejś wielkości16.

• 17 Jednym z takich wydarzeń był zorganizowany przez Oxford Guild of Printers festyn drukarzy. S. Gliwa (...)
• 18 Cyt. za: A. Kłossowski, Mój przyjaciel Niedźwiadek, w: Stanisław Gliwa 1910–1986. Polski artysta ks (...)
• 19 Historię tę przytoczył Jan Wolski. Zob. idem, „Droga Pani Aniu”. Debiut książkowy, tajniki typograf (...)

12Te oczywiste gesty akceptacji, a wręcz uznania ze strony rdzennych mieszkańców, przejawiające się choćby w zaproszeniach do udziału w lokalnych rytuałach17, nie sprawiły, że artysta zapragnął dołączyć do angielskiej społeczności. Przeciwnie – typograf postanowił pielęgnować w sobie przywiązanie do języka ojczystego. „Mógłbym się b[ardzo] łatwo dorobić daleko lepszej pozycji i warunków materialnych, gdybym poszedł na wydawanie tekstów angielskich, ale ani na chwilę nie żałuję, że wybrałem trudne i bardzo na obczyźnie ograniczone warunki wydawcy-drukarza polskiego” – zwierzał się Andrzejowi Kłossowskiemu18. Wymownym dowodem niezgody na prostą asymilację była też rezygnacja z ubiegania się o brytyjskie obywatelstwo. Gliwa zaliczał się do emigrantów, którzy swoją narodową tożsamość osadzili w II Rzeczypospolitej, dlatego nie skorzystał z możliwości uzyskania paszportu konsularnego ani nie wyrobił sobie dokumentów brytyjskich, a jedynym dowodem tożsamości, z którego korzystał, był tak zwany travel document – dokument podróży bezpaństwowca. Permanentne wychodźstwo, nawiasem mówiąc, prowadziło czasami do nieporozumień, jak na przykład w 1975 roku, gdy artysta bezskutecznie próbował zrealizować w banku czek, wystawiony mu przez debiutującą poetkę Annę Frajlich19. Po trzydziestu latach od zakończenia wojny urzędnik pracujący w kasie nie orientował się w niuansach sytuacji prawnej polskiego kombatanta na Wyspach.

• 20 AE, kolekcja S. Szukalskiego, list S. Gliwy do S. Szukalskiego z XII 1947 r., s. 2, sygn. AE/SS/XXX (...)
• 21 AE, kolekcja S. Szukalskiego, list S. Gliwy do S. Szukalskiego z 16 II 1948 r., s. 4, sygn. AE/SS/X (...)

13Można pomyśleć, że w uporczywym trwaniu przy swoim Gliwa był oderwanym od rzeczywistości idealistą romantykiem. Byłoby to zapewne prawdą, gdyby nie silna, korespondencyjna więź z krajem, którą utrzymywał przez długie lata spędzone na emigracji. Niezłomny wśród swoich i obcych, głęboko zaangażowany w życie kulturalne polskiego Londynu, potrafił zachować realistyczny stosunek do rodaków w PRL-u, których oddzielał od oficjalnej polityki sprawowanej przez aparat państwowy. Zwykłych ludzi „stamtąd” cenił nawet wyżej od niejednego „zepsutego” rodaka na emigracji. Dostrzegał ich codzienny heroizm: „ciężko żyją i jeszcze walczyć potrafią”20. Tym łatwiej było mu zająć to stanowisko, że już w pierwszych latach po wojnie przeczuwał długotrwałe uzależnienie Polski od wschodniego sąsiada: „Brat mi doradza, bym jeszcze dokształcił się w muzeach brytyjskich, a potem wracał do kraju. Kształcić się oczywiście można długo, nawet do śmierci” – stwierdził gorzko w liście do Szukalskiego21.

• 22 Tomik poezji Aby wiatr namalować ukazał się w 1976 roku.
• 23 Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Toruniu (dalej: WBP), archiwum S. Gliwy, list T. Szumańskiego do (...)

14Nie wszyscy żołnierze 2. Korpusu zdecydowali się, tak jak Stanisław Gliwa, pozostać na emigracji. Ci, którzy mieli do czego lub kogo wracać, zdobyli się na ten krok. Wśród nich byli również znajomi i przyjaciele Gliwy z wojska – Tadeusz Szumański, Tadeusz Filus, Aleksander Średnicki. Artysta nie oceniał ich decyzji, uznawszy je za prywatną sprawę. W archiwum typografa w Toruniu zachowały się listy wysyłane przez nich z Polski po odwilży. Najobszerniejszy zbiór, liczący osiemdziesiąt jednostek, tworzą listy Szumańskiego, pisane w latach 1946–1985, nieco mniej jest wiadomości od Filusa – pięćdziesiąt siedem, z lat 1963–1986. Najmniej napisał Średnicki – zaledwie sześć listów w latach 1975–1980. Treść tej nierzadko bardzo osobistej korespondencji ma charakter przede wszystkim wspomnieniowy. Mężczyźni przywoływali minione czasy, wspólnie spędzone w kwaterach i na polach bitewnych, opowiadali o swoich dalszych losach i nowych przedsięwzięciach, dzielili się wiedzą o znajomych w kraju oraz kibicowali Gliwie w jego pracach drukarskich. Wydaje się, że rola tych listów była dla obu stron w dużej mierze terapeutyczna. Wspólnota doświadczeń gwarantowała wzajemne zrozumienie, którego bohaterowie nie mogli znaleźć w swoich środowiskach. Jednak poza duchowym wsparciem korespondencja z wojskowymi kompanami przynosiła też niekiedy praktyczne korzyści. Tadeusz Filus podsunął, poznanej w Szczecinie Annie Frajlich-Zając, pomysł na wydanie debiutanckiego tomiku właśnie w oficynie Gliwy, a tym samym przyczynił się do nawiązania serdecznej, międzypokoleniowej znajomości Gliwów i Zająców22. Szumański z kolei najprawdopodobniej jako pierwszy dostarczył rodzinie Gliwy w kraju informacji o jego losach. Wypływając w 1947 roku z brytyjskiego portu, miał ze sobą komplet fotografii oraz druków korpusowych wykonanych przez grafika, które zamierzał przekazać jego matce i rodzeństwu23.

• 27 J. Huppenthal, Pamięci Marii i Stanisława Gliwów. Zasłużonych dla rozwoju i popularyzacji kultury p (...)

19Trzytomowy reportaż Wańkowicza miał dla losów Stanisława Gliwy niebagatelne znaczenie. To z powodu tej publikacji nie tylko został dłużej we Włoszech, a następnie zdecydował się na emigrację, lecz również zyskał popularność, jakiej nie udało mu się – zwykłemu nauczycielowi rysunku – zdobyć przed wojną. Niemal wszyscy recenzenci książki zwracali uwagę na niespotykaną dotąd syntezę tekstu i obrazu, osiągniętą dzięki bliskiej współpracy autora z grafikiem. Bitwa o Monte Cassino, z nazwiskiem Gliwy jako współtwórcy, nieoficjalnie docierała też do kraju, gdzie osiągała wysokie ceny, była rozchwytywana i zaczytywana. Za sprawą tej książki utrwaloną na zdjęciu sylwetkę typografa po raz pierwszy zobaczył na przykład bibliofil i poeta Edmund Puzdrowski. Zaintrygowany, swój pierwszy list do niego napisał w 1973 roku (gdańszczanin pisał także wcześniej, ale znał tylko nieaktualny adres). Znajomość w ten sposób zadzierzgnięta utrzymywała się do śmierci grafika. Puzdrowskiemu zaimponowała zarówno twórczość, jak i osobowość właściciela oficyny typograficznej, dlatego szybko stał się aktywnym propagatorem Gliwy w środowisku krajowych przyjaciół książki. To z jego inicjatywy artysta otrzymał na siedemdziesiąte piąte urodziny specjalny medal, upamiętniający czterech wybitnych drukarzy na obczyźnie: Stanislausa Polonusa, Samuela Tyszkiewicza, Anatola Girsa i rzecz jasna samego jubilata27.

• 28 Ukazała się edycja korespondencji dwóch zaprzyjaźnionych typografów: Między Toruniem a Londynem. Ko (...)

20Polscy bibliofile, między innymi pod wpływem wystąpienia Puzdrowskiego, zasypywali Gliwę listami. Głównym, choć niejedynym motywem tej korespondencji była pasja kolekcjonerska. Każdy z piszących pragnął mieć „gliwiana” w swoim księgozbiorze. Wielu z nich chciało też jednak po prostu poznać oryginalnego drukarza z Londynu, ponieważ prywatna działalność, którą prowadził, była nie do pomyślenia w kraju ze scentralizowanym, upaństwowionym rynkiem wydawniczym. Wśród listownych rozmówców znaleźli się między innymi: Andrzej Banach – historyk sztuki i kolekcjoner, graficy Zbigniew Dolatowski i Jerzy Drużycki, Janusz Dunin – księgoznawca i bibliofil, Zygfryd Gardzielewski – toruński grafik i typograf28, Jerzy Golski – właściciel bibliofilskiego wydawnictwa Biblioteka Anińska, Helena Karpińska – introligatorka z Cieszyna, Jan Kuglin – drukarz i bibliofil, Tadeusz Przypkowski – bibliofil i konstruktor zegarów, Konstanty Maria Sopoćko – drzeworytnik oraz Antoni Trepiński – bibliofil i znawca twórczości Kraszewskiego. Wszyscy wymienieni listowny kontakt z Gliwą nawiązali dopiero w latach sześćdziesiątych, po publikacji książki o Tyszkiewiczu. Tu warto dodać, że prace wydrukowane w londyńskiej oficynie, ku radości bibliofilów, docierały do kraju – zapewne dlatego, że w większości nie zawierały kontrowersyjnych treści i nie były napisane przez autorów wyraźnie zakazanych.

• 29 L. Lameński, Stach z Warty Szukalski i Szczep Rogate Serce, Lublin 2007, s. 172, 365.

23Symboliczny powrót do młodości zapewnili typografowi również dawni członkowie Szczepu Szukalszczyków herbu Rogate Serce. Grupa początkujących artystów plastyków z Krakowa, uformowana w dwudziestoleciu międzywojennym wokół kontrowersyjnego mistrza Stanisława Szukalskiego, rozpadła się jeszcze przed wojną. Gliwa należał do tej formacji jako Kurhanin ze Słociny, przy czym nie był jej najaktywniejszym ani najzdolniejszym członkiem. Po latach Szukalski wciąż utrzymywał listowny kontakt nie tylko z Kurhaninem, lecz również z mieszkającym w kraju Marzynem z Krzeszowic (Marianem Konarskim). W archiwum typografa można znaleźć listy od Stacha z Warty wysyłane do trzech adresatów: Gliwy, Konarskiego i Romana Romanowicza (siostrzeńca Szukalskiego). To Konarski po latach starań na wiosnę 1978 roku zorganizował w Krakowie i Rzeszowie wystawę retrospektywną szukalszczyków. Gliwa przesłał na nią fragment swojego graficznego dorobku: pięćdziesiąt linorytów (głównie ilustracji do książek), a także fotografie rysunków wykonanych w obozach jenieckich i jeden przedwojenny drzeworyt29.

• 30 A. Lipiec, „Stanisław Gliwa, polski artysta-drukarz na obczyźnie”, Wrocław 1980 – maszynopis w kole (...)

25Poza Kłossowskim życiorys typografa badała magistrantka z Uniwersytetu Wrocławskiego Anna Lipiec, której także udało się nawiązać listowny kontakt z Londynem. Dla Stanisława Gliwy, zgodnie uznawanego przez jemu współczesnych za osobę nad wyraz skromną, zainteresowanie najmłodszych badaczy było źródłem dużej satysfakcji – tym chętniej odpowiadał na zapytania wysyłane przez Lipiec, a później wysoko cenił jej rozprawę30.

• 31 W zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Zob. W. Kaczorowski, Edytorskie oblicza bibliofilstwa. B (...)

26Część wymienionych tu krajowych korespondentów typografa miała okazję przynajmniej raz spotkać go osobiście w jego domu-pracowni. Gliwa, nie mogąc, a później nie chcąc odwiedzić ojczyzny, w zamian za to od lat siedemdziesiątych gościł u siebie wielu przyjezdnych z kraju. Świadectwem tych wizyt były wspólnie złożone i odbite druczki pamiątkowe – keepsakes. Dziś dokumentują one serdeczne spotkania między innymi z małżeństwem Puzdrowskich, Tadeuszem Szumańskim, Konstantym Marią Sopoćką, Romanem Tomaszewskim, Stefanem Kubowem, Przypkowskimi czy księdzem Janem Twardowskim31.

• 32 J. Wittlin, Blaski i nędze wygnania, w: idem, Orfeusz w piekle XX wieku, posł. J. Zieliński, Kraków (...)

27Sukcesy na rynku angielskim, uznanie wśród emigrantów oraz bogactwo opisanych kontaktów Gliwy z Polską dowodzą, że artysta – by użyć słów klasycznego eseju Józefa Wittlina – potrafił na własnych warunkach przezwyciężyć nieszczęście, jakim była dla niego emigracja polityczna, a ponadto znaleźć w niej pewne blaski32. Dobrą stroną jego sytuacji – od razu dostrzeganą przez rodaków – była możliwość uprawiania wolnej, nieskrępowanej przez aparat państwowy pracy drukarskiej. Nic dziwnego, że bohater w tej działalności upatrywał sensu swojego trwania na emigracji, a nawet… sensu życia. Słowo drukowane zapewniało mu nie tylko utrzymanie, lecz także możliwość realizacji własnych wizji artystycznych, szczególną estymę i łączność z macierzą.

• 33 List S. Gliwy do S. Kłapy z 26 XII 1978 r. – archiwum prywatne rodziny Kłapów.

– pisał do kuzyna Stefana Kłapy, ogarnięty świątecznymi „gorzkimi rozmyślaniami”, po czym dodawał: „Mnie na szczęście ten problem nie grozi. Mogę pracować, dopóki starczy sił i energii, i nikt mi tej pracy nie odbierze”33.

• 34 A. Kawecka-Gryczowa, Przedmowa do wydania polskiego, w: A. Ruppel, Stanislaus Polonus. Polski druka (...)
• 35 Tekst wraz z toruńskim towarzystwem bibliofilów opublikował w 1989 r. Andrzej Kłossowski.

28Dramatyczny bieg historii, który sprawił, że typografowi przypadło w udziale życie na walizkach, był też oczywiście przedmiotem jego refleksji. Gliwa, chcąc oswoić swoją nietypową sytuację, jakoś ją zracjonalizować, zwrócił się do czasów dawno minionych. Tam ze swoimi życiorysami czekali na niego Kasper Straube i Stanislaus Polonus. Straube, pierwszy drukarz na ziemiach polskich, z pochodzenia Bawarczyk, był wędrowcem, jakich wielu w początkach epoki nowożytnej. Swój warsztat przewiózł w miejsce, gdzie jeszcze nie dotarła konkurencja – do Krakowa. Stanislaus Polonus, być może jego uczeń, najpierw drukował we Włoszech, później w Hiszpanii na dworze Izabeli Kastylijskiej34. Obaj byli drukarzami wędrownymi, wagabundami niosącymi rewolucyjną nowinkę techniczną, która zmieniła obraz ówczesnej Europy. Gliwa co prawda niczego nie rewolucjonizował, przeciwnie – sięgał do rzemiosła wypartego przez maszyny, jednak podobnie jak jego odlegli poprzednicy pośredniczył w szerzeniu idei tam, gdzie było to utrudnione. Nie bez powodu swój, jak to określił, „cygański żywot” opisał w szkicu zatytułowanym O własnej oficynie wędrownej35.