• 1 Spis publikacji poświęconych gatunkowi antologii przygotowały Bożena Szałasta-Rogowska i Magdalena (...)
• 2 A. Nawarecki, Antologia jako „gatunek koronny” naszych czasów, w: Antologia literacka…, s. 22.

1W rozmaitych rozważaniach poświęconych gatunkowi antologii dominuje przekonanie, że jest on wyjątkowo zaniedbany pod względem badawczym1. Jednocześnie pojawia się wyraźna zachęta, by zmienić myślenie o antologii i przestać postrzegać ją wyłącznie jako pracę o charakterze porządkującym, w której rola tego, który zbiera, przede wszystkim zaś tego, który wybiera, była naznaczona wtórnością. Niezwykle trafnie ów dwugłos podsumowuje Aleksander Nawarecki, porównując aktualną sytuację i miejsce antologii w teoretycznoliterackiej refleksji do baśniowego procesu koronacji Kopciuszka2. Oczywiście, niewskazane staje się tu popadanie w egzaltację i zapewnienie, że teraz oto należy za wszelką cenę na nowo odkrywać antologię i przekonywać, że to dzieło o wyjątkowej wartości. Proste komplementowanie w tym przypadku jest nie tyle niewłaściwe, ile mało skuteczne. Zdecydowanie lepiej sprawdzi się zwrócenie uwagi na korzyści płynące z budowania antologii, a dokładnie – na funkcje, jakie może ona spełniać.

• 3 J. Smulski, Antologia – ewolucja i dzisiejszy status gatunku. Kilka elementarnych oczywistości, w: (...)

2Jerzy Smulski podkreśla, że obecnie można wyróżnić trzy odmiany antologii. Pierwsza obejmuje teksty wyselekcjonowane na podstawie kryterium historycznoliterackiego, uwzględniającego konwencję, rodzaj i prąd literacki. W drugiej grupie znajdują się utwory przydzielone do niej z uwagi na temat, w trzeciej zaś teksty napisane z powodu konkretnej okazji – dla uczczenia bądź upamiętnienia powszechnie istotnego wydarzenia z przeszłości3. Trzeba oczywiście zaznaczyć, że przywołany podział nie jest sztywny i nierzadko dochodzi w nim do mieszania się podanych wyznaczników. Tak wygląda sytuacja w przypadku wydanego w 1961 roku zbioru Polska fraszka i satyra medyczna autorstwa Kazimierza Borzęckiego i Zbigniewa Woźniewskiego, gdzie w centrum zainteresowania pojawił się temat, który należałoby określić jako ponadczasowy. Człowiek był bowiem zawsze zmuszony do walki z różnego rodzaju mniej lub bardziej uciążliwymi dolegliwościami, które często prowadziły do utraty sprawności, a nawet do śmierci. Nic więc dziwnego, że słowa słynnej fraszki Na zdrowie Jana Kochanowskiego brzmią jak wciąż aktualna i nieustannie spełniająca się przepowiednia:

• 5 Por. A. Zdziechiewicz, Obraz kobiety w staropolskich popularnych poradnikach medycznych, „Napis. Pi (...)
• 6 S. Dąbrowski, Z zagadnień literackości tekstu, „Teksty. Teoria Literatury, Krytyka, Interpretacja” (...)
• 7 Zob. Literatura piękna i medycyna, red. M. Ganczar, P. Wilczek, Kraków 2015, s. 349.

3Co jednak ciekawe, zdrowie, a właściwie troska o nie, mimo że jest wartością tak cenną, a zarazem nieodłącznym elementem codziennej egzystencji człowieka, nie stało się motywem, któremu poświęcano wiele uwagi na kartach dzieł literackich. Zazwyczaj wspominano o nim „przy okazji”, zawsze w szerszym kontekście lub wyrywkowo, odnosząc się do przygód i przeżyć danego bohatera. Ten typ zagadnień okazał się przedmiotem opisu i refleksji w poradnikach medycznych, zaliczanych do gatunków literatury użytkowej. Bibliografia Estreichera notuje kilkadziesiąt tytułów najrozmaitszych publikacji zarówno poświęconych pojedynczym dolegliwościom, jak i zawierających ogólne zalecenia i przestrogi dotyczące tego, w jaki sposób dbać o zdrowie oraz samodzielnie przygotować najprostsze lekarstwa. W Polsce popularność, a właściwie niespotykana wcześniej częstotliwość pojawiania się medycznych traktatów, poradników, zielników i „samouczków” przypada na drugą połowę XVIII wieku. Rzeczywiście, w okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego – pod wpływem reform przeprowadzanych w Europie w duchu oświeceniowej rewolucji naukowej – nie tylko następuje wzrost zainteresowania medycyną jako dziedziną wiedzy, ale też w istocie początek ma niezwykle ważny i nowatorski proces, a mianowicie zrozumienie konieczności zmiany powszechnego myślenia o ochronie zdrowia. Zwiększenie świadomości społecznej na temat tego, co może szkodzić, przede wszystkim zaś – co zrobić, by uniknąć śmierci i cierpienia z powodu groźnej choroby, stało się zachętą do wydawania kolejnych, przekładanych na język polski poradników autorstwa wybitnych zagranicznych lekarzy bądź do tworzenia na ich podstawie własnych prac. Prawdziwym fenomenem i źródłem tego typu „przeróbek” okazała się twórczość szwajcarskiego neurologa Samuela Auguste’a Tissota – niekwestionowanego autorytetu osiemnastowiecznej medycyny5. Warto jednak zauważyć, że zawarte w jego publikacjach porady nie były uszeregowanym w punktach spisem wskazówek, ale mniej lub bardziej rozbudowaną „opowieścią o…”: o chorobach, o ich przyczynach, o sposobach leczenia, o konsekwencjach nieprzestrzegania pewnych reguł. Tym samym potraktowanie poradników medycznych wyłącznie jako gatunku literatury użytkowej należałoby uznać za zbyt duże uproszczenie. Mimowolnie powracamy tu do refleksji nad postrzeganiem i rozumieniem pojęcia literackości dzieła. Stanisław Dąbrowski, pochylając się nad tym zagadnieniem, a także przyglądając się czynnikom, które w pewien sposób mogą decydować o jego kształcie i obecności, podkreśla siłę i znaczenie waloru estetycznego6. Ważniejsze wydaje się tu jednak podniesienie kwestii „gatunkowego pomieszania” i niejasności w stawianiu granic między tym, co nazywać dziełem literackim trzeba, a co ewentualnie – można. W przypadku gdy temat dotyczy medycyny, proces ten staje się wyjątkowo skomplikowany. Z jednej strony mamy bowiem do czynienia z dziedziną wiedzy o ściśle określonym charakterze, z własnym zasobem specjalistycznego słownictwa, które warunkuje proces konstruowania wypowiedzi, z drugiej – z tematem będącym bardzo blisko fizyczności człowieka, połączonym bezpośrednio z jego ciałem, ze zdrowiem, z obawą przed chorobą i śmiercią, wreszcie – z życiem codziennym, przyzwyczajeniami i nawykami. Dlatego też decydując się na próbę jakiejkolwiek analizy zestawienia medycyny z literaturą piękną, musimy mieć świadomość wielowątkowości i wyjątkowo silnego osadzenia tego typu tematów w kulturze. Właściwie można przypuszczać, że to ów rodzaj zawiłości stał się przyczyną skromnej liczby publikacji poruszających związek sztuki leczenia z literaturą piękną i w ogóle tekstów, przedstawiających rozmaite aspekty walki z różnego rodzaju dolegliwościami7.

• 8 Stanisław Konopka – lekarz, historyk medycyny, podpułkownik, pracownik szpitala wojskowego. Uznawan (...)
• 9 S. Konopka, Medycyna i medycy w starych anegdotach i fraszkach, Warszawa 1931, s. 8.
• 10 Ibidem.

4Antologia Polska fraszka i satyra medyczna miała tak naprawdę jedną poprzedniczkę – książkę z 1931 roku (wznowioną zresztą sześć lat później), autorstwa wybitnego lekarza i historyka Stanisława Konopki8, pod tytułem Medycyna i medycy w starych anegdotach i fraszkach. Niewielkie opracowanie Konopki prezentuje subiektywny wybór nie tylko krótkich form poetyckich, ale także fragmentów z dziewiętnastowiecznych pamiętników i wspomnień, w których głównym tematem są różnego rodzaju przeżycia i doświadczenia związane z chorobami oraz z próbami łagodzenia ich objawów. Autor już we wstępie podkreśla, że czytelnik będzie mieć do czynienia z mieszanką dość osobliwą: „materiał podany w tomiku jest bardzo rozmaity, mniej lub więcej dowcipny, czasem rubaszny i sprośny”9, a jednocześnie przyznaje, że obok siebie znajdują się „rzeczy naprawdę wartościowe i błahe”10. Taka zapowiedź w pierwszym momencie zwiastuje chaos, a także w dużej mierze przypadkowość układu. Odbiorcę powinny uspokoić dalsze wyjaśnienia antologisty, który zaznacza, że celem jego działań bynajmniej nie było tworzenie konstrukcji opartej na szczegółowych analizach literaturoznawczych czy szukaniu związków historycznych i kulturowych motywacji, ale zobrazowanie pewnych tendencji, wpływających na utrwalony w powszechnej świadomości obraz człowieka profesjonalnie zajmującego się leczeniem. Konopka podkreśla, że na podstawie fraszek i anegdot chciał pokazać pogodniejszą, niekiedy komiczną stronę zawodu medyka, zrywając w ten sposób z wizerunkiem poważnego, statecznego specjalisty, skupionego wyłącznie na doskonaleniu głównie teoretycznej wiedzy. Jednocześnie dodaje, że choć minęło wiele lat, dawne – szesnasto-, siedemnasto- i osiemnastowieczne utwory poetyckie, piętnujące szerzącą się wówczas w zastraszającym tempie szarlatanerię, ujawniają cechy, które mimo upływu czasu wciąż są niestety obecne wśród medyków i wcale nie zniknęły wraz z rozwojem medycyny. Co jednak ciekawe, wybrane teksty nie są ostrą i prześmiewczą krytyką lekarzy, którym brakuje wykształcenia czy umiejętności i którymi kieruje jedynie chęć łatwego zysku, ale spojrzeniem na sytuację z dystansem i przymrużeniem oka. Przywołane utwory uwypuklają zachowania, których nie dało się wyeliminować nawet za pomocą systemowych rozwiązań. Są lekkie, zabawne, niekiedy prześmiewcze, lecz w żadnym razie nie piętnują i nie kategoryzują. Stanisław Konopka oddał głos wybitnym przedstawicielom staropolskiej poezji, a także niektórym pamiętnikarzom. I tak między innymi: Mikołaj Rej, Wespazjan Kochowski, Wacław Potocki, Daniel Naborowski czy Aleksander Fredro z dużą pobłażliwością i delikatną uszczypliwością opisują współczesne sobie – zasłyszane bądź doświadczone – przypadki lekarskiej niefrasobliwości lub nieporadności. Co ciekawe, odbiorca bynajmniej nie nabiera przekonania, że poziom leczenia jest zły, a konsekwencje nieudolności medyków tragiczne, gdyż zazwyczaj wiążą się z utratą zdrowia i życia. Oparte bardzo często na zgrabnym koncepcie utwory przedstawiają rzeczywistość z perspektywy ludzi, którzy dostrzegają określone problemy, ale rozumieją, że poza oswajaniem trudności za pomocą humoru niewiele mogą zrobić.

• 11 Polska fraszka i satyra medyczne, zebr. i oprac. K. Borzęcki, Z. Woźniewski, Warszawa 1961.

5Zdecydowanie inny wydźwięk wydaje się mieć wspominana już antologia z 1961 roku Polska fraszka i satyra medyczna11, w której filozof Kazimierz Borzęcki i historyk medycyny Zbigniew Woźniewski zebrali kilkadziesiąt krótszych i dłuższych utworów poświęconych radzeniu sobie z najrozmaitszymi dolegliwościami na przestrzeni wieków. Autorzy podzielili zbiór na dwie części. W pierwszej zamieścili epigramaty, fraszki i satyry pisane od XVI do XIX stulecia. Za główny czynnik porządkujący przyjęli daty urodzenia i śmierci pisarzy, określając w ten sposób ramy czasowe powstania danego tekstu. Druga część książki obejmuje z kolei utwory od początku XIX wieku do 1914 roku, które pogrupowano, nadając im wymowne i nieco anegdotyczne tytuły. Są to kolejno: Takie sobie bajeczki, Refleksje i refleksyjki, Szlachetne zdrowie, Pobożne życzenia, Etyka lekarska, Dobre rady, Łysemu biada, Takie czasy, Errare humanum est, Koleżeńskie porachunki, Specjalizacje, Konsylia, Białogłowa lekarzem, Metody lecznicze, Magnetyzm i mesmeryzm, Bady i kurorty, Mózg i płeć, Pierwsza pomoc, Do cholery, Influenza, Dobrodziejstwa kanalizacji, Pokłosia zjazdowe, Gdyby nie te zęby, Pigularze-aptekarze, Koperczaki lekarskie, A gdy śmierć zawoła…

• 16 Z. Domosławski, Wprowadzenie do medycyny, Jelenia Góra 2007, s. 35–36.

7Zarzut wobec lekarzy dotyczący uśmiercania ludzi, którzy szukają u nich pomocy, jest tym cięższy, że stanowi nie tylko wynik przypadkowej nieznajomości konkretnych jednostek chorobowych, ale szerzej – praktykowania mimo braku wykształcenia medycznego. XVI wiek, z którego pochodzą rozpoczynające antologię utwory, jest wszelako czasem rozkwitu sztuki leczenia w Europie, przede wszystkim zaś – systematyzowania wiedzy i określania rodzaju umiejętności stanowiących niezbędne minimum dla właściwego prowadzenia procesu diagnostyki. To właśnie w renesansie dochodzi do bardzo ważnego dla dalszego rozwoju sztuki leczenia silnego akcentowania konieczności łączenia medycyny z naukami przyrodniczymi, a co najważniejsze – do podkreślenia w tym kontekście ogromnej roli anatomii16. Gruntowna znajomość ludzkiego ciała stała się kompetencją gwarantującą sukces w skutecznym rozpoznawaniu i leczeniu najróżniejszych dolegliwości. Jej zdobycie nie było jednak łatwe i wymagało zarówno rzetelności oraz zaangażowania adepta, jak i splotu wielu sprzyjających mu wydarzeń – wsparcia finansowego zamożnych mecenasów czy dość wysokiej pozycji społecznej. Od samego początku zawód lekarza był profesją prestiżową. Naturalnie więc od takiej osoby wymagano określonego zachowania. Bez względu na poziom i dynamikę rozwoju dyscypliny niezwykle szybko w powszechnej świadomości stworzono wzorzec medyka idealnego, zgodnie z którym powinna to być osoba nie tylko wykształcona, potrafiąca skutecznie łagodzić i eliminować objawy uciążliwych dolegliwości, ale także empatyczna, wyrozumiała, dobra i uczciwa. Brak tej ostatniej cechy szczególnie mocno podkreślali autorzy fraszek, wprost porównując lekarzy do rozbójników i złodziei, którzy z premedytacją, świadomi braku odpowiednich umiejętności, potrafią wyłącznie oszukiwać i są skoncentrowani tylko na pomnażaniu swego majątku. Jan z Kijan w wierszu Co lepszego, zdrowie czy pieniądze, odpowiadając na tytułowe pytanie, wyjaśnia źródło takiej postawy:

• 18 W Polsce dopiero w drugiej połowie XVIII w. zostaje przeprowadzona gruntowna reforma wydziału lekar (...)
• 19 Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 1, Warszawa 1900, s. 103–105.

8Problem nie do końca tkwił w ułomnej osobowości człowieka i jego skłonności do wyrachowania. Lekarzy wykształconych w murach renomowanych uczelni medycznych było niewielu, ponieważ niewiele było uczelni, które dawałyby możliwość zdobywania tej właśnie wiedzy18. Pojawiły się więc osoby świadczące niektóre usługi medyczne lub z medycyną związane. Praktycznej pomocy choremu udzielali balwierze, zwani również cyrulikami, felczerami i chirurgami. Zajmowali się przede wszystkim upuszczaniem krwi, stawianiem baniek, opatrywaniem ran i goleniem. W większych miastach funkcjonowały cechy cyrulickie, zrzeszające przedstawicieli profesji, w których obowiązywały określona hierarchia i zasady pracy. Tworzyli je: majstrowie, magistrowie, nazywani także mistrzami, towarzysze i półtowarzysze oraz chłopcy, czyli uczniowie, których edukacja trwała co najmniej trzy lata19. Niestety, ani struktura, ani wewnętrzne i zewnętrzne regulacje – w tym nadawane od 1592 roku przywileje królewskie – nie gwarantowały stabilnego i wysokiego poziomu działalności balwierzy. Co więcej, za ich usługi należało płacić i w rzeczywistości dla wielu właśnie to okazywało się barierą niemożliwą do pokonania, a przecież choroby atakowały wszystkich, bez względu na wiek i urodzenie. Zapotrzebowanie na pomoc medyczną w jakimkolwiek zakresie było ogromne i ta rozpaczliwa, naturalna chęć poszukiwania przez człowieka ratunku przed cierpieniem oraz śmiercią przyczyniła się do wzrostu liczby szarlatanów i oszustów, obiecujących szybki powrót do zdrowia. Konsekwencje tego zjawiska wymownie podsumowują wersy fraszek Wespazjana Kochowskiego, w których obrazowo podsumowuje absurdalnie prosty i dramatyczny w skutkach proces „stawania się medykiem”:

• 22 L. Fitzharris, Rzeźnicy i lekarze. Makabryczny świat medycyny i rewolucja Josepha Listera, tłum. Ł. (...)

10W drugiej części Polskiej fraszki i satyry medycznej nie ma już miejsca na jakąkolwiek próbę akceptacji negatywnych zachowań. Tu humor, dowcip, koncept ściśle wiążą się z uszczypliwością, drwiną i złośliwością, tu dochodzi też do głosu surowa ocena w myśl przekonania, że liczne błędy w leczeniu i postawy lekarzy nie są wynikiem wyłącznie braku reform czy ogólnych trudności w rozwoju opieki zdrowotnej. W XIX wieku w medycynie bez wątpienia następuje przełom i stwierdzenie, że to okres, który dał podwaliny pod współczesną sztukę leczenia, bynajmniej nie jest przesadzone. Pojawiają się niezwykłe wynalazki, nowe koncepcje w diagnostyce, wreszcie niezbędna weryfikacja wcześniejszych poglądów i stosowanych metod – XIX stulecie to przecież czas przełomowego odejścia od teorii miazmatycznej, a więc upatrującej przyczyny chorób w toksycznych, szkodliwych wyziewach, na rzecz teorii zakażeń22. Zebrane w drugiej części antologii utwory, zaczerpnięte z humorystyczno-satyrycznych periodyków, zostały podzielone na grupy odnoszące się do wybranych pól tematycznych. Dzięki temu odbiorca wie lub może się domyślić, jakie związane z leczeniem zachowanie, nurt, sposób postępowania zostaną pokazane przez pryzmat uszczypliwości i znacznej dozy kpiny. Autorzy poszczególnych tekstów przypominają obserwatorów, którzy po umiejętnym wychwyceniu konkretnych pomyłek przedstawiają je, ironizując i uśmiechając się przy tym wymownie. Tym samym uwaga została skupiona na wypunktowaniu pojawiających się w XIX wieku nowych metod leczenia. Niespotykane wcześniej ożywienie w dziedzinie medycyny i jego następstwa podsumowuje opublikowany w 1891 roku w tygodniku „Kolce” pod pseudonimem Eifel wiersz Z teki starego:

• 25 Z. Domosławski, Wprowadzenie do medycyny…, s. 42.

12Również z ironią, a nawet politowaniem wypowiadano się na o homeopatii, wskazując liczne sprzeczności w postępowaniu stosujących ją lekarzy. Absurdalność tego typu działania widać chociażby w nieco przewrotnym wierszu Karola Hoffmana Trucizna i antidotum, w którym autor kpi z niekonsekwencji i tak naprawdę z braku logiki w funkcjonowaniu teorii niemieckiego lekarza Samuela Hahnemanna. Chodzi o alopatię polegającą na leczeniu „przeciwnego przeciwnym” i homeopatię, zgodnie z założeniem której kuracja powinna odbywać się przy użyciu rozcieńczonych substancji wywołujących konkretną chorobę25. Wykorzystując wyraziste przykłady – używki powszechnie traktowane jako szkodliwe dla zdrowia – wiersz obnaża niedoskonałości, rozbieżności oraz brak spójności proponowanych koncepcji i rozwiązań:

• 27 Ibidem.

13Innym silnym bodźcem do zastosowania określonej metody leczenia była jej popularność. Co ciekawe, w wieku tak naznaczonym racjonalnym myśleniem i naukowym, analitycznym podejściem do łagodzenia objawów chorobowych niekwestionowane uznanie zdobył mesmeryzm. Jego twórca Franz Mesmer przekonywał, że człowiek emanuje leczniczym magnetyzmem, który reguluje układ nerwowy i leczy różne choroby27. Autorzy podejmujący w antologii ten właśnie temat zmieniają jednak obiekt negatywnej oceny i krytykują nie lekarzy, ale pacjentów. To im zarzucają łatwowierność i uleganie magicznym praktykom. W wierszu O magnetyzmie opublikowanym w 1888 roku w czasopiśmie satyrycznym „Mucha” celem krytyki staje się ludzka lekkomyślność, pozwalająca wmówić człowiekowi wszystko – nawet chorobę, której nie miał, a którą rzekomo udało się magnetyzerowi wyeliminować:

• 29 A. Banaś, „Dekameron” reakcją mieszkańców Florencji na epidemię dżumy w 1347 roku, w: Acta Uroboroi (...)

14Kazimierz Borzęcki i Zbigniew Woźniewski we wstępie podkreślają, że dokonali co prawda wyboru fraszek i satyr, ale już liczba utworów poświęconych lekarzom oraz metodom leczenia jest ogromna, a propozycja antologistów stanowi zaledwie niewielką ich część. Stwierdzenie to prowokuje refleksję dotyczącą pisania o medycynie i tematach z nią związanych. Pojawia się bowiem pytanie: czy możliwe jest w ogóle znalezienie w tym przypadku jednej, najbardziej właściwej i wyczerpującej formy? Na pewno nie. Główną tego przyczyną pozostaje złożoność i różnorodność dyscypliny, która mieści w sobie elementy wielu innych dziedzin. Stawiając w centrum rozważań medycynę, naturalnie wysuwamy na czoło chorobę, a tym samym liczne lęki człowieka – obawy o własną przyszłość, strach przed bólem i śmiercią. Ten łańcuch elementów nigdy się nie kończy. Boją się przecież zarówno ci, którzy cierpią, jak i ci, którzy im towarzyszą – pragną wspierać chorych, a zarazem sami odczuwają silne napięcie i niepokój, związane z trudną do przewidzenia utratą najbliższej osoby. Jaki zatem język wybrać? Jaki sposób narracji byłby w stanie oddać ogrom i różnorodność poruszanych problemów oraz wywoływanych emocji? W 1347 roku w Europie wybuchła wielka epidemia dżumy, która opanowała kolejne kraje kontynentu, siejąc prawdziwe spustoszenie. Z uwagi na brak znajomości przyczyn i skutecznych metod leczenia śmiertelność wśród chorych okazała się niemal stuprocentowa. Rok później zaraza na dobre zadomowiła się w Genui, Pizie, Padwie i we Florencji, skąd postanawiają uciec przed nią bohaterowie słynnego Dekameronu Giovanniego Boccaccia. Siedem kobiet i trzech mężczyzn przez sto dni snuje opowieści na tematy wskazane przez osobę pełniącą w danym dniu funkcję króla bądź królowej29. Wybierają zawsze wątek odległy od szalejącej choroby, dotyczący miłości i wzajemnych relacji opartych na bliskości. Interesują się więc głównie pojęciami, które z założenia do epidemii nie pasują i co więcej – są groźne (czułość i intymność ułatwiają przecież rozprzestrzenianie się zarazy). Przewrotnie jednak to, co niebezpieczne dla ciała, stanowi ratunek dla duszy. Przeniesienie się w inny świat, daleki od nieszczęścia i cierpienia, a także od panującej atmosfery strachu wywołanej poczuciem zbliżającej się śmierci, staje się możliwe dzięki słowom, zmianie formy komunikacji, w której słowa przestają ranić, nie dotyczą bowiem bolesnej choroby, ale spraw budzących radość. To porozumienie umożliwia wykreowanie rzeczywistości wolnej od złych doświadczeń i bólu. W tym momencie niepewna pozostaje właściwie tylko długotrwałość podjętego działania. Choroby bez skutecznego lekarstwa nie uda się wszakże pokonać, a zaklinanie realiów pięknymi słowami i zgrabną narracją niestety wreszcie kiedyś dobiegnie końca. Powraca zatem pytanie – czy historię medycyny należy opowiadać za pomocą literatury? Medycyna jest przecież dziedziną generującą słownictwo i struktury o charakterze specjalistycznym, które w dużym stopniu stanowią jedyne narzędzie opisu zjawisk chorobotwórczych i procesów chorobowych, a w rezultacie umożliwiają skuteczną i precyzyjną diagnostykę oraz udzielanie jasnych wskazówek terapeutycznych.

• 30 Pandemia COVID-19 sprawiła, że nagle pojawili się m.in.: covidianie, wyszczepieńcy, antymaseczkowcy (...)

15Niewątpliwie przywołane zbiory fraszek i satyr medycznych pokazują, że poezja staje się znakomitym środkiem do komentowania wydarzeń związanych z chorobami, dostępnymi sposobami ich leczenia, przede wszystkim zaś – z towarzyszącymi im zawsze emocjami. Co jednak ciekawe, po dokonaniu nawet krótkiego przeglądu dzieł literackich z różnych epok, wspomniane utwory poświęcone rozmaitym aspektom radzenia sobie z przypadłościami wypada uznać za „prawdziwe perełki”. W tym przypadku antologia pełni funkcję ratunkową, czyli tak naprawdę ocala od zapomnienia utwory, które z uwagi na tematykę daleką od literackiej najchętniej łączono by wyłącznie z tekstami użytkowymi, koncentrującymi się głównie na przekazaniu konkretnych zaleceń i przestróg pomagających w powrocie do zdrowia. Ten typ mówienia o medycynie jest wybierany intuicyjnie z bardzo prostej przyczyny – w leczeniu chodzi przecież o szybkie i skuteczne działanie. W takiej sytuacji pogłębiona refleksja nad towarzyszącymi choremu uczuciami rzeczywiście może być mniej znacząca. Jednak w przypadku literatury – zwłaszcza gdy przedmiotem analiz stają się problemy dotykające kultury, obyczajowości, socjologii i psychologii – tworzenie klasyfikacji na podstawie czarno-białych kryteriów jest po prostu niemożliwe. Potwierdza to zresztą obecny sposób mówienia o pandemii koronawirusa. Paradoksalnie, choć sytuacja dotyczy nowej, nieznanej dotąd choroby, to na temat wywołanego przez nią zagrożenia, izolacji i towarzyszących jej odczuć chętnie mówimy, używając pojęć znanych od dawien dawna, nierzadko archaizmów. Stajemy do walki z zarazą, zasłonięci przyłbicą, szukamy pomocy u medyków, odbywamy kwarantannę, wreszcie zostajemy ozdrowieńcami. W tych nowych okolicznościach są tworzone neologizmy i neosemantyzmy30 – wszystko po to, by opisać i oswoić rzeczywistość, która budzi silne emocje i mimo złowieszczej medycznej tematyki staje się literacko atrakcyjna.