W muzeach zatrzymywałem się krótko i kiedy myśl dłużyć się poczynała oglądaniem, wychodziłem zaraz bez względu na to, co jeszcze do zobaczenia pozostało; przeoczyłem zapewne niejedno, niejedno pominąłem, nie poczuwając się zgoła do obowiązku zajrzenia wszędzie tam, gdzie gwiazdka jest w Bedekerze […]1.
1Artykuł powstał w wyniku poszukiwania odpowiedzi na pytania o to, w jaki sposób w obliczu pandemii COVID-19 funkcjonowały instytucje kultury na świecie; jak udostępniano materialne zbiory stanowiące dziedzictwo kulturowe; czy możliwa była edukacja i działalność naukowo-badawcza muzeów; a wreszcie, czy upowszechnianie sztuki online może realnie wpłynąć na publiczność muzealną. Składa się on z trzech części i ma charakter przeglądu. W pierwszej z nich analizie zostały poddane najważniejsze raporty na temat sytuacji muzeów. Druga część jest efektem prześledzenia niemal piętnastomiesięcznej aktywności online w mediach społecznościowych Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki. Istotny fragment dotyczy danych z serwisu Facebook, który stał się platformą komunikacji obu instytucji. Natomiast trzecia część to subiektywny wybór najciekawszych inicjatyw MNW oraz Zachęty, nawiązujący swoją formą do bedekera. Ze względu na liczne działania online oraz ograniczenia formalne nie sposób opisać wszystkich wartościowych przedsięwzięć, a przywołane tutaj przykłady stanowią jedynie wstęp do dalszych, pogłębionych rozważań.
- 2 International Council of Museums, Museums, Museum Professionals and COVID-19, https://icom.museum/w (...)
- 3 United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, Museums around the World in the F (...)
- 4 Network of European Museum Organisations, Survey on the Impact of the COVID-19 Situation on Museums (...)
- 5 Centrum Cyfrowe, Narodowe Centrum Kultury, Kultura w pandemii. Doświadczenie polskich instytucji ku (...)
- 6 Forum Edukatorów Muzealnych, NIMOZ, Instytucje kultury w okresie Covid-19. Muzealne strategie docie (...)
2O wpływie pandemii COVID-19 na funkcjonowanie instytucji kultury oraz o konsekwencjach zawieszenia ich działalności i zamknięcia siedzib dla publiczności traktowały raporty sporządzone na podstawie ankiet przez ICOM2, UNESCO3, NEMO4, a w kontekście polskim badania przeprowadzone przez Centrum Cyfrowe we współpracy z Narodowym Centrum Kultury5 (NCK) oraz przez Forum Edukatorów Muzealnych przy wsparciu Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów6 (NIMOZ). Opierając się już na pierwszych opracowaniach opublikowanych w maju 2020 roku, można było wyróżnić główne trudności, z którymi borykały się placówki na świecie oraz w Polsce. Badane podmioty, kreśląc swoją pandemiczną sytuację, odnosiły się do kwestii organizacyjnych, administracyjnych i społeczno-ekonomicznych, a nade wszystko do rozwiązań technologicznych, które stanowiły podstawowe narzędzia umożliwiające ich działalność oraz kontakt z publicznością w okresie kwarantanny i zmieniających się na przestrzeni kolejnych miesięcy obostrzeń sanitarnych. Oczywiście na dane zdobyte w tym niepewnym czasie wypada spojrzeć z ostrożnością, a na kompleksowe analizy cierpliwie czekać. Jednak wymienione raporty jednoznacznie wskazują na to, jak istotna w trakcie pandemii była aktywność wirtualna instytucji kultury. W szczególności zaś komunikacja z publicznością realizowana za pośrednictwem mediów społecznościowych takich jak Facebook, Instagram oraz YouTube, która stanowi przedmiot tego omówienia.
3Zanim zostanie poddana szczegółowej analizie działalność wybranych polskich muzeów w dobie pandemii, warto nakreślić wnioski płynące z przywołanych wyżej międzynarodowych raportów. Należy tutaj zastrzec, że badania te odnoszą się przede wszystkim do pierwszego obowiązkowego zamknięcia instytucji kultury, które w większości państw europejskich7 nastąpiło w marcu 2020 roku.
4Raport ICOM, który jest wynikiem analiz blisko 1600 odpowiedzi ze 107 krajów, a dane pozyskiwano od 7 kwietnia do 7 maja 2020 roku, podaje, że na skutek zagrożenia epidemicznego zamknięto 94,7% instytucji. Określa także wzrost aktywności połowy spośród nieczynnych muzeów w mediach społecznościowych przynajmniej o 15%. Oczywiście część instytucji już wcześniej komunikowała się za ich pośrednictwem ze swoją publicznością, jednak to sytuacja związana z pierwszą falą epidemii COVID-19 wpłynęła na zmianę strategii komunikacyjnej. Różnice, jakie zaobserwowano w tym okresie, obejmują wzrost aktywności wirtualnej muzeów w następujących zakresach:
-
dostępności kolekcji online (17,97%),
-
organizacji wirtualnych wystaw (16,16%),
-
transmisji na żywo (18,80%),
-
tworzenia podcastów (10,39%),
-
organizowania quizów i konkursów online (19,21%),
-
aktywnego prowadzenia profilów w mediach społecznościowych (47,49%).
- 8 Dane pozyskane od przedstawicieli lokalnych komitetów UNESCO zostały uzupełnione o informacje pocho (...)
5Między 16 kwietnia a 20 maja 2020 roku w badaniu UNESCO wzięło udział 88 państw członkowskich8. W raporcie, obok kwestii związanych z kryzysem turystyki kulturowej i problemami finansowymi instytucji, dość szczegółowo omówiono aktywność wirtualną muzeów oraz wyróżniono pięć podstawowych kategorii podejmowanych działań:
-
wykorzystanie uprzednio zdigitalizowanych materiałów do stworzenia wirtualnego muzeum lub wystawy, kolekcji cyfrowych, wirtualnych spacerów i zdjęć sferycznych (panorama 360°), aplikacji i gier oraz publikacji online;
-
poddanie cyfrowej digitalizacji zbiorów oraz planowanych wydarzeń i wystaw, które można udostępnić na stronie internetowej, za pośrednictwem mediów społecznościowych i platform (YouTube, SoundCloud), a także pobrać w odpowiednim formacie;
-
zwiększenie aktywności w mediach społecznościowych w serwisach Facebook, Twitter, Instagram czy stworzenie nowego kanału na platformach YouTube, SoundCloud;
-
- 9 W holenderskim muzeum sztuki nowoczesnej i współczesnej Van Abbemuseum przewodnikiem po wystawie je (...)
- 10 Kuratorzy Frick Collection z Nowego Jorku między 2020 a 2021 r. opublikowali na YouTube 65 odcinków (...)
- 11 Animal Crossing: New Horizons to gra z 2020 r. z gatunku symulatorów życia, w której gracz wciela s (...)
- 12 Muzeum Sztuki Współczesnej w Paryżu Centrum Pompidou przy wsparciu technologicznym agencji Bright a (...)
realizowanie projektów wydarzeń i wystaw łączących się z sytuacją lockdownu, na przykład spacery online po pustej sali muzealnej, oprowadzanie z robotem9, „przyjęcie” z kuratorem10, prezentacja kolekcji muzeum w grze wideo Animal Crossing11, stworzenie gry Prisme712 czy awatarów pracowników muzeum, wyzwania dotyczące kreatywnego odtworzenia dzieła sztuki;
-
organizowanie konferencji branżowych i aktywności naukowej, związanych z położeniem instytucji kultury, za pośrednictwem programów do wideokonferencji.
- 13 Dane są uzupełnione o informacje zwrotne pochodzące od instytucji w Stanach Zjednoczonych, Filipina (...)
- 14 Z ang. hash – nazwa graficznego znaku # + tag – znacznik, slogan. Element komunikacji internetowej, (...)
- 15 NEMO, Initiatives and Actions of the Museums in the Corona Crisis, https://www.ne-mo.org/fileadmin/ (...)
6Raport NEMO ukazuje natomiast sytuację 650 instytucji kultury z 36 krajów europejskich13, które przedstawiają działania podjęte przed 3 kwietnia 2020 roku, a zatem w momencie niepewności związanej z długością trwania pierwszego lockdownu. Również to badanie wykazało znaczący wzrost aktywności wirtualnej muzeów, szczególnie w przypadku wirtualnych wystaw i spacerów oraz tworzenia kolekcji cyfrowych, zaś największą popularnością cieszyło się wprowadzenie hashtagów14 w mediach społecznościowych. Dodatkowo w raporcie wskazano narzędzia, które służyły wewnętrznej komunikacji pracowników instytucji podczas pracy w trybie zdalnym (home office), takie jak programy do wideokonferencji, czaty i komunikatory, poczta elektroniczna oraz praca w chmurze. NEMO uzupełniło swoje badanie o zestawienie15 najciekawszych inicjatyw i działań w trybie online, w którym pojawiły się:
-
wirtualne wystawy i spacery,
-
oprowadzania kuratorskie online,
-
stories, czyli relacje, w postaci kolekcji zdjęć lub krótkich filmów, dostępne na Facebooku i Instagramie przez 24 godziny od momentu ich opublikowania,
-
aplikacje edukacyjne,
-
materiały na kanale YouTube, na przykład rozmowy z artystami, wykłady edukatorów i kuratorów,
-
dokumentacja czasu pandemii w postaci archiwum osobistych zdjęć, filmów, nagrań dźwiękowych, opowieści oraz banków pamięci.
- 16 Centrum Cyfrowe, Narodowe Centrum Kultury, Kultura w pandemii…
7Premiera raportu16 opracowanego przez Centrum Cyfrowe we współpracy z NCK nastąpiła 14 kwietnia 2021 roku. Dokument przybliża doświadczenia polskich instytucji kultury od momentu wprowadzenia pierwszego czasowego zamknięcia ich siedzib dla publiczności. Jego autorzy obszernie opisują warunki pracy zdalnej, narzędzia wykorzystywane do wewnętrznej komunikacji oraz konieczność implementacji nowych usług ulepszających te procesy, a także przykłady efektywnych rozwiązań. Zdaniem ankietowanych kontakt ze współpracownikami usprawniały przede wszystkim: wideorozmowy (58%), elektroniczna poczta służbowa (25%), kontakt telefoniczny i SMS-owy (21%), współdzielenie dokumentu i wspólny dysk sieciowy (20%), a w mniejszym stopniu komunikatory, media społecznościowe czy aplikacje do zarządzania projektami. Najczęściej do prowadzenia wideokonferencji używano programu Zoom, instytucje korzystały też z Microsoft Teams, Skype’a, Google Meet, ClickMeeting i Messengera.
8W drugiej części raportu pojawiły się ważne rozpoznania i, co niezmiernie istotne, zasygnalizowano problemy z określeniem odbiorców oferty online muzeów. Brak zdefiniowanych grup docelowych w przypadku różnych mediów i projektów oraz nierealizowanie własnych badań publiczności sprawiały, że podejmowane przedsięwzięcia opierały się często na intuicji zatrudnionych w instytucji osób i nie uwzględniały tego, kto jest adresatem komunikatów. Działania online były wyzwaniem nie tylko z tego powodu – część instytucji nie dysponowała wystarczającą ilością sprzętu komputerowego, była pozbawiona odpowiedniego oprogramowania i umiejętności jego obsługi czy nie miała szerokiej wiedzy z zakresu prawa autorskiego i wolnych licencji. Mimo tych kłopotów większości z nich udało się stworzyć angażujące treści i materiały przeznaczone do zdalnej edukacji. Popularnymi formatami dydaktycznymi były spotkania, warsztaty i webinaria, a także konferencje organizowane w przestrzeni wirtualnej, natomiast całkowitą nowość dla 23% badanych instytucji stanowiło oprowadzanie kuratorskie w trybie zdalnym. Na koniec warto wspomnieć, że autorzy raportu wielokrotnie podkreślali, jak ważną rolę, w kontekście transformacji cyfrowej sektora kultury, odgrywają szkolenia podnoszące kwalifikacje kadry. W przypadku obsługi mediów społecznościowych uznali, że przede wszystkim należałoby określić i wdrożyć strategię komunikacyjną instytucji, a ponadto zadbać o rozwój kompetencji pracowników odpowiednich działów w obszarze analizy statystyk i planowania działań na podstawie danych. Inne rekomendacje autorów badania oraz zalecenia dotyczące przyszłości znajdują się w trzeciej części raportu.
- 17 Forum Edukatorów Muzealnych, NIMOZ, Instytucje kultury w okresie Covid-19…
9W ramach zamknięcia przeglądu raportów warto przywołać najciekawsze rozpoznania i wnioski z badań17 przeprowadzonych przez Forum Edukatorów Muzealnych i NIMOZ, skupionych rzecz jasna na edukacyjnych działaniach online. Podczas pandemii edukatorzy korzystali najczęściej z platform i serwisów społecznościowych takich jak YouTube (18,75%), Facebook (16,6%), Instagram (15,63%), chętnie publikowali także treści na internetowych stronach instytucji (18,75%). Ponadto co trzeci respondent zadeklarował, że programy zajęć online były poparte własnymi badaniami publiczności. Ankiety dotyczące preferencji uczestników umieszczano przede wszystkim na Facebooku, Instagramie i stronie internetowej. Zdalny tryb pracy będący konsekwencją zagrożenia epidemicznego sprawił, że w zakresie zajęć online nastąpił wzrost o 382,87%, a jedyną formą, która również odnotowała wzrost w tym czasie, były zajęcia na świeżym powietrzu (29,05%).
10Zawieszenie działalności instytucji kultury i zamknięcie ich siedzib dla publiczności zostały zarządzone przez Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu (MKDNiS) od 12 marca 2020 roku18. Choć należy tutaj dodać, że czas trwania lockdownu podlegał licznym zmianom, nie był dokładnie określony, co wiązało się z niepewnością w tym zakresie i brakiem możliwości zaplanowania swoich działań w perspektywie długoterminowej. Przeprowadzona analiza objęła aktywność wirtualną Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki, którą przyniosły zarówno pierwszy okres zamknięcia, jak i niemal piętnaście kolejnych miesięcy funkcjonowania obu muzeów w naprzemiennych trybach – zdalnym i stacjonarnym. Przedmiot artykułu stanowiły komunikaty oraz materiały audiowizualne o charakterze popularyzującym zbiory i działania instytucji w najpopularniejszych serwisach społecznościowych: Facebooku, Instagramie, YouTubie. Na podstawie przeglądu profilów tych muzeów wyłoniono najczęściej publikowane treści i kategorie form komunikacji, a także powstała oś czasowa przedstawiająca aktywność wirtualną MNW oraz Zachęty od marca 2020 do czerwca 2021 roku. Ponadto dane z Facebooka umożliwiły przyjrzenie się popularności poszczególnych propozycji oraz informacjom zwrotnym od użytkowników i ustalenie poziomu interakcji w postaci reakcji, komentarzy oraz udostępniania materiałów. Zestawienie wirtualnej działalności obu muzeów nie ma charakteru porównawczego czy kompetytywnego. Wynikło ono z dążenia do ukazania praktyk jednego z największych muzeów w Polsce posiadającego galerie stałe oraz muzeum organizującego cieszące się popularnością wystawy czasowe sztuki współczesnej.
11Obie instytucje w ramach swojej codziennej komunikacji publikowały treści najczęściej w serwisie Facebook, na którym zgromadziły liczną publiczność. Profil MNW19 polubiło 85 837 użytkowników, a obserwuje go 90 266 użytkowników, w przypadku Zachęty20 analogicznie – 103 248 użytkowników-sympatyków oraz 109 091 użytkowników-obserwatorów. Na kontach na Instagramie liczba obserwatorów wyniosła kolejno 59 91521 oraz 39 96022. A wreszcie istniejący od 28 listopada 2008 roku kanał MNW23 na platformie YouTube zasubskrybowało 5230 użytkowników, natomiast utworzony 31 marca 2020 roku kanał Zachęty24, który powstał w ramach programu #ZACHĘTAONLINE, zdobył 279 subskrybentów. Przeanalizowano dane liczbowe z serwisu Facebook, zaś w przypadku treści publikowanych na Instagramie oraz YouTubie zostały wybrane najciekawsze przykłady, które znalazły się w ostatniej części pracy – w zestawieniu w formie subiektywnego, pandemicznego bedekera.
12Przebieg aktywności online oraz natężenie publikowania komunikatów dla użytkowników zainteresowanych ofertą obu muzeów obrazuje poniższy schemat.
13Na podstawie analizy blisko 2000 postów można wyróżnić kilka kategorii treści publikowanych w serwisie Facebook:
-
post z materiałem graficznym, podstawowy typ komunikatu tekstowego oraz obraz w odpowiednim formacie,
-
galeria zdjęć,
-
wydarzenie,
-
transmisja na żywo,
-
materiał wideo,
-
linki, na przykład do materiałów dźwiękowych i tekstowych,
-
komunikaty wygenerowane automatycznie oraz zmiany dotyczące profilu (status, zdjęcie profilowe, informacje podstawowe).
14Warto także wspomnieć, że możliwość tworzenia wydarzeń znacząco wpłynęła na zwiększoną liczbę postów w okresach tuż przed ponownym otwarciem obu instytucji. Dla większości użytkowników zakładka z kalendarzem nadchodzących wystaw pełniła podstawową funkcję informacyjną. Wydarzenia w formule transmisji na żywo były zaś najczęściej realizowane przez wewnętrzne narzędzia Facebooka i platformy do webinariów czy wideokonferencji.
15Oba muzea najczęściej publikowały treści w postaci postów z materiałem graficznym. Na profilu MNW nierzadko pojawiały się galerie zdjęć oraz materiały wideo. Natomiast Zachęta prowadziła zdecydowanie więcej transmisji na żywo. Należy też zwrócić uwagę na to, że oferta online MNW była bardzo różnorodna, a wśród formatów udostępnianych w trakcie pandemii znalazły się podcasty i słuchowisko dla dzieci.
- 25 K. Szalewska, Bedeker i spacerownik – dwa modele lokalnego chronotopu, w: Geoliteratura. Przewodnik (...)
- 26 Ibidem.
- 27 K. Baedeker, The Rhine from Rotterdam to Constance. Handbook for Travellers, Lepsic 1892, s. 9, htt (...)
16Aby ułatwić poruszanie się po licznych muzealnych inicjatywach online i orientację wśród obszernych wirtualnych przestrzeni wystawowych, warto sięgnąć po ideę bedekera. Ta forma przewodnika została spopularyzowana przez Karla Baedekera, który w XIX wieku zapoczątkował serię przewodników turystycznych po Europie25. Bedekery wpisały się w bogatą tradycję piśmiennictwa podróżniczego, wpłynęły na rozwój literatury użytkowej, a wręcz stały się zapowiedzią form, które ułatwiały nawigację nie tylko w otwartej przestrzeni, ale także w specyficznej przestrzeni muzealnej. Choć wydawać by się mogło, że ze względu na immersyjność cyfrowego doświadczania sztuki trudno odnaleźć dziś elementy przystające do tak archaicznej próby porządkowania świata, to jednak w tym omówieniu koncepcja ta wydaje się aktualna i pomocna. Po pierwsze z uwagi na to, że nawet w odniesieniu do zamknięcia siedzib muzeów podczas zagrożenia epidemicznego „zakłada istnienie owego «poza-tekstu», «bodźców kulturowo-sytuacyjnych», wreszcie – realnie istniejącej przestrzeni i nierzadko rzeczywistych aktów jej przemierzania”26. Szczególnie pierwszy lockdown pokazał, że w przypadku instytucji kultury ich wirtualna działalność nie stanowi substytutu stacjonarnego funkcjonowania, ale przede wszystkim umożliwia komunikację z publicznością w trakcie wyczekiwania na ponowne otwarcie i wciąż jest silnie związana z konkretnym miejscem. Choć rzecz jasna dzięki digitalizacji zbiory nie są udostępniane tylko lokalnie. Po drugie formuła bedekera usprawiedliwia dokonanie subiektywnego wyboru spośród ogromu wartościowych propozycji online obu muzeów, a także, co szczególnie ważne, dopuszcza mnogość oraz nieustającą aktualizację, które, zwłaszcza w cyfrowym świecie, mogą wpłynąć na ulotność zastanych i opisanych praktyk. Dlatego przed omówieniem wybranych inicjatyw warto przywołać słowa Karla Baedekera, który we wstępie do The Rhine from Rotterdam to Constance. Handbook for Travellers pisał: „Ten przewodnik oparty jest niemal całkowicie na własnych obserwacjach edytora, a opisany kraj był wielokrotnie przez niego przemierzany z zamiarem dostarczenia najbardziej aktualnych informacji; jednak, jako że zmiany zachodzą nieustannie, bardzo doceni wszelkie informacje zwrotne, jakimi podróżnicy zechcą się z nim podzielić na podstawie swojego doświadczenia”27. Ze względu na charakter prezentowanego tekstu zdecydowano się nie wprowadzać jednak kolejnego typowego dla bedekera elementu – wartościowania w postaci przyznawania „gwiazdek”.
- 28 Intuicyjną reakcją pracowników muzeum było przygotowanie list osobistych rekomendacji książek, nagr (...)
17Reakcją na zapowiadany przez MKDNiS czternastodniowy pierwszy lockdown instytucji kultury (wielokrotnie później wydłużany) było wykorzystanie, łatwo dostępnych w trybie pracy zdalnej, rozwiązań i narzędzi. Oba muzea sięgnęły po znaczniki w mediach społecznościowych, aby publikowane treści odpowiednio uporządkować, a także łatwiej odnaleźć na profilu na Facebooku czy wśród hashtagów na Instagramie. Zachęta już 12 marca 2020 roku wprowadziła cykl działań oznaczony #ZamkniętaZachęta, #ZachętaOnline i rozpoczęła codzienne odliczanie do upragnionego ponownego otwarcia instytucji28. Natomiast 26 marca muzeum zapowiedziało trwanie zamknięcia siedziby „do odwołania” oraz uzupełniło zbiór znaczników o popularny wówczas w instytucjach kultury na całym świecie #ClosedButActive, a także nawołujący do poczucia odpowiedzialności społecznej #zostańwdomu. MNW również oznaczało cykle na swoim profilu, tworząc jednak przede wszystkim własne, unikatowe nazwy #niebawemwMNW, #DomoweNarodowe, #WidokzOkna, #DomArtysty, #TegoDnia.
18Aplikacja mobilna Muselfie została udostępniona 20 maja 2020 roku z okazji 158. urodzin MNW29, a stworzono ją we współpracy z Pracownią Otwierania Kultury przy wsparciu technologicznym Laboratorium EE. Działa ona na urządzeniach z systemem Android oraz iOS. Dotychczas pobrało ją ponad 5000 użytkowników, którzy z własnych selfie oraz portretów z kolekcji instytucji tworzyli, w czterech łatwych krokach, kolaże. Otrzymane grafiki można później udostępniać w gronie znajomych oraz za pośrednictwem mediów społecznościowych. W aplikacji znalazło się piętnaście obrazów dostępnych w trybie offline oraz piętnaście obrazów online30 z możliwością pobrania ich na swoje urządzenie mobilne. Wszystkie znajdują się w domenie publicznej, co oznacza, że można je dowolnie modyfikować i wykorzystywać. Ponadto, jak zadeklarowali twórcy aplikacji, w związku z kolejnymi wystawami organizowanymi w muzeum, do dyspozycji użytkowników będą nowe tła do remiksowania. W tym kontekście warto przywołać znaczenie tego pojęcia dla kultury cyfrowej w rozumieniu Lawrence’a Lessiga. Badacz określił remiks jako rodzaj takiego traktowania zasobów, który umożliwia ich odbiór w duchu RW (Read/Write), a zatem odczytania oraz zapisu, w opozycji do RO (Read Only) – „tylko do odczytu”31. Kultura „do zapisu”, oparta na dostępie do plików oraz ich przetwarzaniu zdaje się idealnie przystawać do sposobu funkcjonowania omawianej aplikacji. Użytkownik dokonuje wyboru dzieła sztuki, a następnie – zdjęcia z własnej galerii (zezwalając na dostęp do swoich zdjęć, multimediów i innych plików), na etapie łączenia może zastosować rozmaite filtry, a później ponownie pokazywać efekty zespolenia obu warstw. Oczywiście omówienie relacji między „tłami”, których funkcje pełnią w tym przypadku przede wszystkim osobiste portrety, a cyfrowymi autoportretami (selfie) remiksujących zasługiwałoby na odrębne, obszerne opracowanie.
- 32 Znalazły się wśród nich m.in. prace Stanisława Wyspiańskiego, Aleksandra i Maksymiliana Gierymskich (...)
19Ekspozycję Polska. Siła obrazu, na którą realnie składa się ponad sto dzieł najwybitniejszych polskich artystów32, udostępniono w postaci wirtualnego spaceru po wystawie. MNW przy wsparciu technologicznym Huawei Polska stworzyło wirtualną przestrzeń, którą można przemierzać w trybie 2D oraz 3D, posiłkując się graficznym planem wystawy. Oprócz określenia kierunku zwiedzania siedmiu dostępnych sal, na ilustracji pomocniczej pojawiają się kolorystyczne oznaczenia długości opisów obrazów. Po dokonaniu wyboru trybu zwiedzający otrzymują krótkie intro filmowe, w którym kuratorzy przybliżają ideę wystawy. Po rozpoczęciu spaceru i przeniesieniu się do sali wystawowej widoczne stają się elementy ułatwiające nawigację po przestrzeni oraz dodatkowe funkcje obejmujące klikalny indeks obrazów w kafelkowym układzie, efekty dźwiękowe (takie jak muzyka i głos lektora czytającego opisy obrazów), interaktywny plan zwiedzania, możliwość zmiany wielkości czcionki tekstów oraz wskazówki dotyczące poruszania się po ekspozycji. Dzieła, które zostały zaprezentowane w formie wirtualnej i opatrzone dodatkowymi informacjami, wyróżniono za pomocą pulsującej jasności ograniczonej przez ramę. Natomiast te obrazy, które zdobią ściany realnej sali, a nie zostały włączone do pierwszej grupy, nadal są widoczne dla zwiedzającego. Jednak w tym przypadku zmiana stopnia przybliżenia nie pozwala zwiększyć rozdzielczości oglądanych prac i nie wpływa na czytelność opisowych tablic eksponatów, a tym samym część dzieł otrzymuje niejako status niedostępnych. Ze względu na liczbę obiektów zapewne dokonanie wyboru było koniecznością, a ulegające zmianie terminy otwarcia instytucji nie ułatwiały prac, warto wszakże zwrócić uwagę na rozbieżności między planowaniem ekspozycji w formie stacjonarnej i wirtualnej. Strategia nawigacji narzucona przez prawdziwą przestrzeń wystawową, pomijająca w wersji online część dzieł, nie tylko obniża ich widzialność, ale także wpływa na strukturę narracji całej wystawy.
20Podczas kwarantanny muzea wykorzystywały relacje na Instagramie zarówno do codziennego kontaktu ze swoimi obserwatorami, jak i w celu włączenia publiczności do udziału w edukacyjno-rozrywkowych wyzwaniach. MNW w ramach promocji serwisu Nowe Cyfrowe MNW, prezentującego zdigitalizowane zbiory instytucji, zapraszało do przejrzenia zawartości strony, wyboru dzieła, jego odtworzenia w warunkach domowych oraz sfotografowania. W następnym kroku zachęcało oczywiście do oznaczenia profilu (@nationalmuseuminwarsaw) i dodania #niebawemwMNW. Szczególną popularnością cieszyło się odtwarzanie obrazu Pomarańczarka Aleksandra Gierymskiego.
- 33 Zaduch Joanny Piotrowskiej, Lekcja fruwania Andrzeja Krauzego, Żywe magazyny: „ARTIBUS”, „Wideotaśm (...)
21Zachęta zdecydowała się na udostępnienie swoich wystaw w wersji wirtualnej, korzystając z technologii 3D. Na stronie projektu #ZachętaOnline znalazło się sześć wystaw zrealizowanych w głównej siedzibie instytucji oraz jedna zaprezentowana w Miejscu Projektów Zachęty33. Nawigacja po ekspozycji odbywa się w języku angielskim, a zwiedzający mogą samodzielnie poznawać każdą z sal, odtworzyć wirtualny spacer po wszystkich pomieszczeniach wystawowych w formie prezentacji, wyboru widoku (plan wystawy z lotu ptaka lub makieta określona jako dollhouse) i zwiedzanego piętra. Ponadto przestrzeń może być udostępniana w serwisach takich jak Facebook, Twitter, LinkedIn, Pinterest, a także odkrywana dzięki okularom VR. W przypadku wystaw prezentujących przede wszystkim wideo zwiedzający za pośrednictwem linka jest odsyłany na zewnętrzne strony lub materiały są pokazywane jako mniejsze okna z wykorzystaniem serwisu Vimeo. Wpływ na jakość doświadczenia mają także odbicia pojawiające się na szybach prezentowanych obrazów oraz zakłócenia warstwy wizualnej, takie jak rozmycia, zakrzywienia obiektów przestrzennych, zaburzona perspektywa. Ze względu na immersyjny charakter takiego przedstawienia możliwe staje się natomiast interaktywne poznawanie struktury dzieł sztuki współczesnej.
22Oficjalny kanał Zachęty na platformie YouTube powstał w ramach programu #ZACHĘTAONLINE niespełna dwa tygodnie po wprowadzeniu kwarantanny. Muzeum określiło dokładnie materiały, które będą na nim prezentowane. Znalazły się wśród nich audiowizualne zbiory z Mediateki, takie jak dokumentacje wydarzeń, filmy z warsztatów, materiały przedstawiające kulisy pracy instytucji, filmy animowane. Pierwszy opublikowany cykl składał się z sześciu animacji w technice poklatkowej, wykonanych przez dzieci oraz młodzież w trakcie warsztatów edukacyjnych Podziel się sztuką!, a każda z nich była inspirowana dziełem z kolekcji Zachęty. Kanał muzeum pełnił w początkowym okresie przede wszystkim funkcję cyfrowego archiwum, na którym pojawiały się audiowizualne materiały o różnorodnej tematyce. Udostępnione filmy, zrealizowane po 2009 roku, stanowiły dokumentacje działań performatywnych, wskazówki interpretacyjne, tajniki pracy konserwatorów, realizacje z udziałem artystów, miejskie pocztówki dźwiękowe, a także przekłady intersemiotyczne. W przypadku tych ostatnich instytucja opublikowała cykl interpretacyjny Muzyczne Obrazy – efekt projektu dla uczniów gimnazjum prezentowany w Zachęcie w 2015 roku. Już od czerwca 2020 roku oprócz archiwalnych materiałów na kanale muzeum zaczęły się pojawiać realizowane na bieżąco wideorozmowy na przykład z kuratorami wystawy Trouble in Paradise w Pawilonie Polskim na Biennale Architektury w Wenecji, transmisje na żywo z dyskusji i spotkań z historykami sztuki oraz artystami czy nagrania z konferencji online Sztuka edukacji. Fotografie w działaniu. Ponadto z okazji 160 lat Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych został stworzony cykl przybliżający sylwetki wybranych artystek i artystów, których prace znajdują się w kolekcji tej instytucji. Różnorodność tematyczna oraz rozpiętość czasowa opublikowanych materiałów, wynikające oczywiście w dużej mierze z trybu organizowania wystaw czasowych, wskazywałyby zatem wyraźnie na archiwizacyjno-dokumentacyjny charakter prowadzonego kanału.
23Na podstawie przeglądu raportów, danych oraz wybranych inicjatyw online można stwierdzić jednoznacznie, że w obu instytucjach w okresie pandemii COVID-19 głównymi sposobami komunikacji i prowadzenia narracji wokół sztuki, a tym samym narzędziami pracy stały się media społecznościowe. Dotarcie do publiczności było możliwe i łatwiejsze dzięki Facebookowi, Instagramowi oraz YouTube’owi. A choć podczas pierwszego zamknięcia wszystkie muzea musiały się zmierzyć z problemami technicznymi i organizacyjnymi, należy zaznaczyć, że MNW oraz Zachęta ostatecznie poradziły sobie z koniecznością stworzenia programu opartego całkowicie na aktywności online. Warto też zaznaczyć, że o wielu cennych inicjatywach nie wspomniano w tym przeglądzie, natomiast powyższy wybór ukazuje mnogość i różnorodność propozycji obu placówek. Wprowadzone przez muzea nowe sposoby prezentacji przestrzeni wystawowej, digitalizacja zbiorów, tworzenie interaktywnych form komunikacji i angażujących treści sprawiły, że w tym trudnym okresie nie tylko nie sposób było zapomnieć o ofercie MNW oraz Zachęty, ale także niełatwo było wybrać, którym z nich poświęcić czas. Mimo zmieniających się nieustannie obostrzeń sanitarnych, niepewności związanej z długością trwania kolejnych etapów pracy rotacyjnej i problemów natury finansowej, powroty publiczności do stacjonarnych siedzib instytucji oraz frekwencja na tradycyjnie zrealizowanych wystawach dowodzą, że komunikacja przebiegała skutecznie i spełniła swoje zadania informacyjne, upowszechniające i edukacyjne. Ponadto konieczność zmierzenia się z funkcjonowaniem wyłącznie w trybie zdalnym sprawiła, że zasoby obu instytucji stały się bardziej dostępne dla ogólnopolskiego odbiorcy, a co równie ważne – aktywność stacjonarna i wirtualna zaczęły być bardziej komplementarne w procesach komunikacyjnych obu muzeów. Finalnie zarówno MNW, jak i Zachęta zrealizowały swoje cele statutowe podczas zamknięcia siedzib dla zwiedzających dzięki komunikacji prowadzonej przede wszystkim za pośrednictwem mediów społecznościowych.
kanał RSS
