• 1 Do Rydzewa udał się Godebski w charakterze guwernera. Okoliczności powstania Listów o wsi, ich kons (...)
• 2 Nawiązuję tu do sformułowania, którego Tadeusz Mikulski użył w odniesieniu do biografii Józefa Wybi (...)
• 3 Zob. C. Godebski, Grenadier-filozof. Powieść prawdziwa wyjęta z dziennika podróży roku 1799, oprac. (...)
• 4 Stosunek oświeconych do natury, niełatwy do syntetycznego ujęcia m.in. przez wzgląd na chwiejność z (...)
• 5 Zob. na ten temat m.in. A. Witkowska, Sławianie, my lubim sielanki…, Warszawa 1972 (tu zwłaszcza ro (...)

1Listy o wsi Cypriana Godebskiego, pisane podczas pobytu w Rydzewie w 1805 roku, to utwór bogaty znaczeniowo, którego lektura skłania do postawienia wielu pytań1. Jedno z nich wiąże się z okolicznościami powstania tekstu – czasem „spoczynku” pisarza2, chwilowo tylko (jak się okazało) zwolnionego z żołnierskiego obowiązku. Wyłaniająca się z Listów pochwała przestrzeni rustykalnej i stowarzyszonego z nią ideału życia zgodnego z naturą nie jest w twórczości autora Wiersza do Legiów polskich zjawiskiem odosobnionym, by przywołać między innymi fragment Grenadiera-filozofa odwołujący się do popularnego w epoce motywu pasterskiej Arkadii3. Ten swoisty „zwrot do natury”, ugruntowany w antropologii i filozofii oświecenia4, w polskim wariancie wieku świateł był modyfikowany nie tylko nadal żywą, choć poddawaną reinterpretacjom, tradycją sarmacką, ale też burzliwymi wydarzeniami politycznymi. Tworzone w takich warunkach Listy, podobnie jak na przykład Rolnictwo Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, Moje godziny szczęśliwe Józefa Wybickiego, Pienia wiejskie Wincentego Reklewskiego czy Ziemiaństwo polskie Kajetana Koźmiana, mają charakter kompensacyjny. Innymi słowy, stanowią próbę uporania się z dotkliwą dla „ja” (tak w wymiarze zbiorowym, jak i jednostkowym) świadomością upadku państwa i braku szans na jego restytucję. W obliczu tych katastrof kondycja ziemiańska jawi się jako jedyny model egzystencji dostępny tym, którzy w pamięci przechowują sarmacki wzorzec obywatela realizującego się w sferze publicznej5.

• 8 Obraz ten ma oczywiście swoją długą, antyczną tradycję. Zob. E.R. Curtius, Literatura europejska i (...)
• 9 A. Karpiński, Staropolska poezja ideałów ziemiańskich. Próba przekroju, Wrocław 1983, s. 85. O char (...)

6Czytelnikowi epok dawnych, świetnie zaznajomionemu z literaturą antyczną i rodzimą tradycją ziemiańską, fragmenty te – właśnie dzięki wykorzystaniu określonych, łatwo rozpoznawalnych konwencji poetyckiego obrazowania – przypominały o jednym z istotnych wzorców tożsamościowych ukształtowanych w obrębie sarmatyzmu. „Chłodek”, „luby cień”, drzewa, „szemrzący wesoło” strumyk to nieodłączne elementy szlacheckiej Arkadii, „wsi spokojnej, wsi wesołej”, uznanej za przestrzeń idealną, warunkującą optymalną egzystencję ziemianina8. Trudno byłoby tutaj pominąć podstawowe dla tego zjawiska rozważania Adama Karpińskiego. Szczególnie cenna wydaje się konstatacja, zgodnie z którą „wyobrażenie ziemiańskiego miejsca szczęśliwego jest w jakiejś mierze pochodną kreowanego w tej [czyli ziemiańskiej – P.B.] poezji człowieka”9.

• 10 Odwołuję się tu do periodyzacyjnej koncepcji Macieja Parkitnego (idem, Nowoczesność oświecenia. Stu (...)

7Antropocentryczny stosunek do przyrody, jawiący się także w Listach, prowokuje do postawienia pytania o wpisany w nie ideał antropologiczny – jego związek z epokami wcześniejszymi oraz zależność od charakterystycznych dla oświecenia tendencji. Owa predylekcja do posługiwania się głęboko zakorzenionymi w kulturze śródziemnomorskiej toposami, znamienna dla paradygmatu klasycznego10, wyrasta oczywiście z próby odnalezienia własnego, niepodlegającego zmianom miejsca w świecie. Dlatego wieś w utworze Godebskiego – jeśli zostanie przez człowieka odpowiednio zaprojektowana i wykorzystana – to locus amoenus.

• 11 W odniesieniu do literatury rodzimego wieku świateł zjawisko to zyskało ważną realizację w twórczoś (...)

8Trzeba jednak wyraźnie podkreślić literacką samoświadomość autora Wiersza do Legiów, celowo konstruującego wiejską Arkadię, któremu nieobcy jest oświeceniowy zmysł autokrytyczny z prymarnym dlań zagadnieniem prawdy i pozoru11, tu zyskującym wymiar etyczny. Sielankowo-ziemiański sztafaż został bowiem przez Godebskiego potraktowany z dużą dozą ironii nie tylko w Listach (przede wszystkim w Liście I), ale także między innymi w Wierszu do siebie samego:

• 12 Zob. np. A. Nowicka-Jeżowa, „Inwentarz podgórskich majętności”, czyli wiersze Wacława Potockiego o (...)
• 13 Odmienną, skupioną na zagadnieniu poznawczych walorów poezji interpretację przytoczonego fragmentu (...)

9Tego typu dystans wobec tradycji ziemiańsko-arkadyjskiej oraz powszechnie dzielonego przekonania o sprzyjaniu przestrzeni wiejskiej twórczości poetyckiej możemy odnaleźć już w literaturze XVII wieku12. Dlatego – jak się wydaje – zarówno aprobatywne, jak i ironiczne wyzyskanie dających się łatwo rozpoznać konwencji miałoby tu przede wszystkim charakter perswazyjny i ekspresyjny. Niekoniecznie zatem – a przynajmniej nie tylko – świadczyłoby natomiast o przyjęciu przez Godebskiego skrajnej (w jej idealizacji bądź negacji) postawy wobec tego, co określa formuła res rustica, czy wobec znamionującego klasycyzm sensu largo pozytywnego waloryzowania słowa poetyckiego oraz tradycji wielkich poprzedników, sygnalizowanych toposem lutni-liry i boskiego śpiewaka13.

• 14 Zob. m.in. J. Snopek, Recepcja twórczości Krasickiego w XVIII wieku. Próba spojrzenia, w: Ignacy Kr (...)

10Próbując uchwycić sposób (czy raczej sposoby) sfunkcjonalizowania krajobrazu w Listach o wsi, należałoby uwzględnić także znaczenie literackiej spuścizny Ignacego Krasickiego, czołowego przedstawiciela polskiego oświecenia. Popularność twórczości XBW zarówno w XVIII, jak i XIX stuleciu14, a przede wszystkim odwołania do jego dzieł, które narzucają się uwadze czytelnika już przy pierwszej lekturze tekstu Godebskiego, uzasadniają zaproponowaną w tym miejscu strategię interpretacyjną. Ponadto kolejny raz eksponują metapoetycką świadomość pisarza powszechnie znanego – niestety – tylko jako autor Wiersza do Legiów. O swoistym „patronacie” Krasickiego, zwłaszcza w odniesieniu do Listu I, pisał między innymi Mieczysław Piszczkowski:

• 18 M. Cieński, Rej, Krasicki i ziemiańska utopia. Pytania o ciągłość sarmatyzmu, w: idem, Literatura p (...)
• 19 Fundamentalne dla tego zagadnienia są rozpoznania Teresy Kostkiewiczowej, O języku poetyckim Ignace (...)

11Na podstawie przytoczonych obserwacji można pokusić się o wstępną próbę wskazania głównych motywów, zespołów postaw i przekonań zaczerpniętych z dzieł XBW, które dają się określić jako „cnota moderacji”18 (przejawiaja się chociażby w wyważonym stosunku wobec nowych rozwiązań w zakresie uprawy roli) i „demaskowanie pozoru” (stąd zdyskredytowanie powierzchownej fascynacji życiem ziemianina kogoś, kto „Poleciał na wieś z romansem w ręku/ Urojonego szukać w niej wdzięku”, List I, s. 89). Należy jednak zastrzec, że pytanie o „miejsca wspólne” pisarstwa i uprawianej w nim refleksji antropologicznej Krasickiego i twórcy Grenadiera-filozofa to zagadnienie przez nas zaledwie zasygnalizowane, domagające się odrębnej analizy, uwzględniającej także wcale niełatwy do uchwycenia poetycki idiom biskupa warmińskiego19, co dostrzegł Piszczkowski w przytoczonym fragmencie o „strofowaniu” Damona „tonem autora Przypadków i Pana Podstolego”.

• 20 O „sentymentowej” właśnie, nie zaś sentymentalnej edukacji pisał Krasicki w Mikołaja Doświadczyński (...)

12Realizowane przez Godebskiego (zwłaszcza w Liście I) zadanie nakreślenia „realnego” obrazu wsi, wolnego od „sentymentowych” naleciałości20, ma charakter perswazyjny, wyrasta z istotnego dla klasycyzmu przekonania o dydaktycznych walorach słowa poetyckiego. Dlatego (wspomniane wcześniej) manifestacyjne zdystansowanie się wobec estetycznych właściwości poezji to gest mający przekonać czytelnika o szczerości intencji osoby mówiącej – nauczyciela i przewodnika, którego celem jest pokazanie „rzeczywistych”, „autentycznych” walorów wsi:

• 21 Zob. m.in. A. Załuska, Poezja opisowa Delille’a w Polsce, Kraków 1934; A. Nasiłowska, Poezja opisow (...)
• 22 „Il aimait la compagne et sut la faire aimer” – przekładu na język polski dokonała Alina Aleksandro (...)
• 23 A. Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska…, s. 68.
• 24 „Widzę, że się biorę do roboty niezgrabnej, ale możnaż przebierać w rodzaju zabaw, najdując się zwł (...)
• 25 D. Bończa Tomaszewski, Rolnictwo. Poema oryginalne w czterech pieśniach, Kraków 1802, s. 119:
• 26 T. Kostkiewiczowa, Kniaźnin jako poeta liryczny, Warszawa 1971, s. 185–188.

13Roli, jaką twórczość Jacques’a Delille’a (przez Godebskiego określonego zaszczytnym mianem „drugiego śpiewaka” po samym Wergiliuszu) odegrała w oświeceniu, w tym zwłaszcza w jego rodzimym wariancie, poświęcono już wnikliwe rozprawy i studia21. Akcentowano w nich na przykład związek między popularnością autora Les jardins a procesem przemian zachodzących w sposobach definiowania i sytuowania się „ja” wobec krajobrazu, znajdujących przełożenie tak w literaturze, jak i w sztuce zakładania ogrodów. W Liście III apostrofa do Delille’a pełni jednak odmienną funkcję i ma chyba niewiele wspólnego z poświęconą mu w Puławach inskrypcją, upamiętniającą tego, kto „kochał wieś i nauczył innych ją kochać”22. Przywołanie tłumacza Georgik i twórcy Ogrodów nosi tu znamiona, również nieobcego w kręgu puławskim, komentarza metapoetyckiego, wyzyskanego jednak w swoisty sposób. Nie mamy tu bowiem do czynienia z „formą identyfikowania się w gronie twórców powszechnie uznawanych za cenionych”23. Godebski, podobnie jak przed nim między innymi (uwięziony) Hugo Kołłątaj w Moich „Smutkach” podczas długiej niewoli w Josefstadzie24 czy Bończa Tomaszewski w Rolnictwie25, wciela się w rolę poety „czułego”, „będącego sobą”. Z tej ważnej w literaturze oświecenia inkarnacji poetyckiej, krystalizującej się znacznie wcześniej w twórczości Franciszka Dionizego Kniaźnina26, uczynił użytek także autor Wiersza do Legiów w poprzedzającej go Krótkiej wiadomości o Legiach polskich:

• 27 Charles Taylor pisze nawet o „etyce autentyczności” wywodzącej się m.in. z pism Rousseau, na pierws (...)
• 28 Komentowany tu fragment włączył do swoich rozważań Artur Timofiejew, uznając go za jeden z przejawó (...)

14Istotne dla oświecenia, a najsilniej uwidaczniające się w sentymentalizmie kategorie szczerości i autentyczności27, choć tu nie zostały przywołane explicite, dowartościowują przede wszystkim ekspresywną i terapeutyczną funkcję poezji, także jako czynnika o charakterze więziotwórczym28.

• 29 Zob. na ten temat m.in. T. Kostkiewiczowa, Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach lite (...)

15W świetle powyższego te fragmenty Listów, w których autor celowo konstruuje przestrzeń rustykalną, wykorzystując topos miejsca szczęśliwego, mogą jawić się jako przykład artystycznej niekonsekwencji. Eksponowane tu już nieodłączne elementy świata arkadyjskiego, jak „wesoło szemrzący strumyk” czy „luby cień”, trudno w pełni uznać za znamionujący sentymentalizm emocjonalny stosunek do natury29. Tego typu sposób komponowania krajobrazu przywodzi na myśl wyłaniającą się z pism Krasickiego „filozofię kącika”:

• 31 Tego typu etyczne nacechowanie kondycji ziemiańskiej daje o sobie znać zarówno w dobie staropolskie (...)

16Imaginacyjny charakter przestrzeni wiejskiej w utworze Godebskiego sprawia przy tym, że natura swoją ważność zyskuje dzięki podporządkowaniu jej określonym ideałom antropologicznym. Wśród nich postulat „poprzestawania na małym” odgrywa znaczącą rolę, możliwą do zaobserwowania na kilku płaszczyznach. Obok zawartych w Liście I zaleceń dotyczących etosu ziemianina, dalekiego od postawy eksploatacyjnej wobec uprawianej roli, który pamięta, że „Ziemia sowicie swoje odpłaca,/ Kiedy się łączy z przemysłem praca” (List I, s. 100)31, kolejny raz wypada wspomnieć o projekcie „ogrodu wieśniaczego”. Jego punktem centralnym jest miejsce poświęcone przyjaźni:

• 32 Por. A. Timofiejew, Legiony i vitae lex…, s. 124–126, 139–144. O rosnącej randze przyjaźni w nowoży (...)
• 33 Zob. np. J. Kotarska, Staropolskie wiersze o przyjaźni, w: Corona scientiarum. Studia z historii li (...)
• 34 Por. A. Timofiejew, Legiony i vitae lex…, s. 139–140.
• 35 Na wpływ „puławskiego wzorca parkowego” na ogrodowe koncepcje zaprezentowane w Liście III zwrócił u (...)
• 36 I. Czartoryska, Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów, w: eadem, Pisma literackie i estetyczne, (...)

17Bukoliczny motyw wycinania w korze drzew imion ważnych dla podmiotu osób, pozbawiony motywacji erotycznej, kieruje naszą uwagę ku przyjaźni jako fundamentalnej wartości w życiu człowieka. W refleksji antropologicznej Godebskiego ten typ relacji pełni doniosłą funkcję32. Zakorzenione w tradycji antycznej, a pielęgnowane przez pisarzy staropolskich przekonanie o jej etycznym i kreacyjnym potencjale, pozwalającym na doskonalenie samego siebie dzięki kontaktom z odpowiednią osobą, było ważne także z perspektywy życia wspólnoty33. Dlatego wymienieni w dalszej części Listu III (między innymi Franciszek Ksawery Kossecki, Józef Niemojewski) to osoby wcielające w życie ideały republikańsko-obywatelskie, zaangażowane w dostępne wówczas formy działalności patriotycznej34. Ich wspomnienie, a także uczynienie z topoli „kościoła przyjaźni” kolejny raz odsłaniają antropocentryczny stosunek do przyrody, w kulturze rodzimego wieku świateł dostrzegany chociażby w Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów35. Pewne fragmenty traktatu Izabeli Czartoryskiej – zwłaszcza zaś odnoszące się do takiego kształtowania przestrzeni, którego celem prymarnym jest budzenie uczuć w spacerującym po ogrodzie („nadto regularny ogród, ulice proste, ogrodzenia wysokie, obcinane drzewa […] póty tylko bawi, póki się robi, a ogród […] raz zakończony, tak zbrzydnie właścicielowi, że […] ustawnie szuka nowej przechadzki”)36 – korespondują z zaleceniami Godebskiego:

• 37 Zob. np. Z. Kopczyńska, Malowanie słowami, w: eadem, Język a poezja. Studia z dziejów świadomości j (...)
• 38 A. Karpiński, Staropolska poezja ideałów ziemiańskich…, s. 118. Ważne uwagi na temat sposobów widze (...)
• 39 A. Timofiejew, Legiony i vitae lex…, s. 140.
• 40 „Charakter dydaktyczny” Listu I wyeksponował Godebski w Liście do przyjaciela będącym interesującym (...)

18Analogia między malarstwem a sztuką zakładania ogrodów nasuwa skojarzenie z sięgającą korzeniami antyku formułą ut pictura poesis. Zawieszając tu kwestie dotyczące deskryptywnych właściwości słowa poetyckiego, szeroko dyskutowane także w oświeceniu37, nieco uwagi należy poświęcić stosunkowi osoby mówiącej do (projektowanego) krajobrazu. O estetycznej postawie wobec przyrodniczego otoczenia świadczą właśnie malarskie paralele, eksponujące konieczność odpowiedniego kształtowania poszczególnych jego elementów w celu poruszenia emocji patrzącego-spacerowicza. Warto przypomnieć o charakterystycznym dla poezji XVI i XVII wieku, zwłaszcza tej inspirowanej ideałami ziemiańskimi, okulocentryzmie, odsyłającym nie tyle do zmysłowego doświadczenia przestrzeni, ile raczej do specyficznego komponowania świata, zdeterminowanego (jak ujął to Karpiński) „przez ład przypisany naturze”38. W odniesieniu do Listów o wsi wypada uwypuklić jeszcze jedno znaczenie spojrzenia. Jak udowadnia Timofiejew, „akt postrzegania tej przestrzeni przebiega niemal równolegle z procesem powoływania jej do istnienia”39. Owo powoływanie ma – rzecz jasna – charakter imaginacyjny, dokonuje się w sferze wyobraźni i, podobnie jak dzieło literackie, powinno „zabawić” oraz „poruszyć”, a także (by dopełnić Horacjańską triadę) „pouczyć”40.

• 41 A. Timofiejew, Legiony i vitae lex…, s. 141.
• 42 A. Karpiński, Staropolska poezja ideałów ziemiańskich…, s. 111–112.

20Wydaje się, że mamy tu do czynienia nie tylko z podkreślonym już przez badaczy, dostrzeżonym także w pisarstwie Krasickiego poświęconym ogrodom, postulatem „praktycznego zastosowania rozumu”, zgodnie z którym w akcie kształtowania krajobrazu należy uwzględnić „dowcip”, „smak” i „przemysł”41. Być może równie istotna dla antropologicznego projektu-marzenia Godebskiego jest tradycja ziemiańska z pielęgnowaną w jej ramach ideą uchylenia się od zgiełku świata. Arkadyjska przestrzeń oswojona jest wszak idealnym miejscem dla „niepróżnującego próżnowania”42. W tej perspektywie nowego znaczenia nabiera zakończenie Listu III:

• 43 Zastanawiając się nad znaczeniem zastąpienia muzy przez hipostazowaną przyjaźń, należałoby rozważyć (...)

21Oprócz wyeksponowania szczególnej rangi przyjaźni w życiu osoby mówiącej, która – jak wskazywano – w literackiej spuściźnie autora Grenadiera-filozofa pełni doniosłą funkcję, uwagę zwraca przyjęta przez „ja”, a zgłaszana tu już, rola poety „będącego sobą”, czerpiącego natchnienie właśnie z przyjaźni. Tego typu autokreacja, wysuwająca na pierwszy plan znaczący dla oświeconych postulat autentyczności, ujawnia wszakże samoświadomość poetycką i zdradza pozycję, z jakiej przemawia podmiot, doskonale zdający sobie sprawę z rangi słowa poetyckiego oraz roli konwencji literackich, którymi się posługuje43. Osoba mówiąca Listów o wsi to zatem przede wszystkim marzący o wiejskiej Arkadii poeta-żołnierz, nie zaś zadowolony ze swojej kondycji szlachcic-ziemianin udzielający – niczym pan Podstoli – rad ugruntowanych na własnym doświadczeniu.

• 44 Określenie Georges’a Minois, Historia samotności i samotników, tłum. W. Klenczon, Warszawa 2018, s. (...)
• 45 Zob. C. Godebski, Grenadier-filozof…, s. 19.

23Ewokowany w cytowanym fragmencie oraz w innych, wcześniej już przywołanych partiach utworu obraz „bukolicznego uroku złotego odosobnienia”44 oraz wspomnienie autora Marzeń samotnego wędrowca i twórcy Epok natury pozwalają odsłonić kolejne funkcje przypisywane naturze. Także tu perspektywa antropocentryczna wydaje się podstawowa. Ważność i przydatność „ustroni lubej” polega na jej sprzyjaniu aktywności filozoficznej i naukowej. Należy jednak podkreślić, że stosunek Godebskiego do samotności jest bardziej zniuansowany, niż można by wnosić na podstawie pierwszej lektury Listów czy innych pism: „Są chwile, gdzie być pragniemy sami/ Albo z niemymi gadać drzewami” (List III, s. 110). O ile „chwilowa” samotność umożliwiająca introspekcję i będąca koniecznością dla „ściśnionego serca” jest dozwolona, a może nawet więcej – jawi się jako potrzeba człowieka cierpiącego, która musi zostać zaspokojona45, o tyle ucieczka od świata, zwłaszcza zaś od funkcji pełnionych dla dobra wspólnoty, jest zachowaniem niepożądanym, co egzemplifikuje między innymi wiersz Do Arysta (s. 128–130).

• 46 G. Minois, Historia samotności i samotników, s. 40–45; 172 i n.

24Akceptowalne, bo wyrastające z ludzkiej natury odosobnienie nie może nosić znamion całkowitego odsunięcia się od świata i innych ludzi, motywowanego pogardą wobec tego, co ziemskie – niedoskonałe i skazane na przemijanie. Nie idea contemptus mundi stanowi zatem część antropologicznego projektu autora Wiersza do Legiów, lecz – dające się odnaleźć w starożytności i renesansowym humanizmie – przekonanie, że samotność, umożliwiając pracę intelektualną, pozwala jednostce na bycie użyteczną dla świata (mimo, a może właśnie dzięki oddaleniu)46. Znamienny jest tu – wyeksponowany we wcześniej przytoczonym fragmencie – patronat Jana Jakuba Rousseau. Bronisław Baczko, analizując „rozliczne sensy samotności”, jakie wyłaniają się z pism obywatela genewskiego, zwraca uwagę, że:

• 48 Zaproponowana lektura, dzięki której – jak można mieć nadzieję – wskazano podstawowe mechanizmy syt (...)

25Poszukiwanie „ładu powszechnego” jest chyba także celem osoby mówiącej w Listach o wsi. Konstruowanie przestrzeni rustykalnej dzięki nawiązaniu do mitu Arkadii i tradycji ziemiańskiej oddaje jej imaginacyjny, być może nawet utopijny charakter. Wieś, niemal na oczach czytelnika, staje się realizacją swoistego, bo przefiltrowanego przez idee oświeceniowe i uwzględniającego rodzimy kontekst, topicznego loci amoeni. Rolę szczególną w tej realizacji odgrywa ideał autentyczności. Sprawia on, że podmiot omawianego utworu (co charakterystyczne także dla innych pism Godebskiego i – w szerszym ujęciu – dla literatury wieku świateł) odczuwa konieczność nieustannego dystansowania się wobec konwencji literackich, bez użycia których nakreślenie projektu gospodarstwa idealnego nie byłoby jednak możliwe48.