• 1 M. Napora, O potrzebie dalszych badań nad prasą gadzinową. Stan obecny i perspektywy badawcze, „Dzi (...)
• 2 Ibidem, s. 193.

1W artykule O potrzebie dalszych badań nad prasą gadzinową. Stan obecny i perspektywy badawcze1 Monika Napora formułuje interesujący postulat zmiany kierunku badań prasy gadzinowej ukazującej się w Polsce w latach drugiej wojny światowej. Modyfikacja ta miałaby polegać na odejściu od wcześniejszej praktyki badania tego rodzaju publikacji przez prasoznawców, sprowadzającej się do zastosowania klasycznej, typowej dla tradycjonalistycznie nastawionych historyków koncepcji źródła (jako tylko „dowodu pozwalającego badaczowi na potwierdzenie lub sfalsyfikowanie prawdy”)2, i na zmierzaniu w stronę rekonstrukcji sposobu kreowania poczucia istnienia określonej rzeczywistości – oczywiście silnie ideowo i emocjonalnie nacechowanej – wśród czytelników. Jak pisze autorka:

• 4 Ibidem, s. 199.
• 5 O znaczeniu kategorii „obrazu rzeczywistości”, czy też raczej „światopoglądu”, pisze Victor Klemper (...)

2Bez wątpienia należy podpisać się pod tym postulatem badaczki prasy gadzinowej, przede wszystkim po to, aby z analizy i interpretacji sposobów kształtowania obrazu rzeczywistości w tego typu pismach wyciągać płodne poznawczo wnioski, ważne również w chwili obecnej. Jak słusznie zauważa Napora, funkcjonowanie „gadzinówek”, ich zasięg społeczny oraz wpływ na czytelników, to istotny element historii społeczeństwa polskiego w okresie drugiej wojny światowej, domagający się „nowego odczytania”4. Nie jest bowiem bynajmniej tak, że polskojęzyczna prasa gadzinowa była uważana przez niemiecko-hitlerowskich okupantów przez cały czas trwania wojny jedynie za drugoplanowy wycinek polityki Trzeciej Rzeczy w Generalnej Guberni lub za mizerny listek figowy, mający przesłonić traktowanie populacji polskiej jako niewolników, zdolnych wyłącznie do najprostszej, fizycznej pracy. Przeciwnie, niemieccy notable już dość wcześnie (w połowie 1942 roku) zaczęli zdawać sobie sprawę z wagi pozyskania znacznych rzesz społeczeństwa polskiego dla niemiecko-nazistowskiego „obrazu rzeczywistości”5. Nawet jeśli Polacy nie mieli odgrywać istotnej roli w realizacji tej wizji, to zapewnienie sobie – w miarę możliwości – ich przychylnej obojętności wobec działań władzy ułatwiłoby funkcjonowanie zaplecza frontu wschodniego, a polska siła robocza była elementem nie do pogardzenia w machinie wojennej Trzeciej Rzeszy. Jak mówił – w charakterystycznej dla nazistów cynicznej retoryce panowania i brutalnej przemocy – Hans Frank na konferencji, która odbyła się 14 kwietnia 1942 roku na Wawelu:

• 7 Jest ona autorką studium Gadzinowe narracje. Mechanizmy i strategie kreowania propagandowego obrazu (...)
• 8 M. Napora, O potrzebie dalszych badań nad prasą gadzinową…, s. 199.

3Można zatem mówić o przejawianej przez nazistowskich dysponentów prasy w Generalnej Guberni chęci umożliwienia Polakom – zwłaszcza tym nastawionym niepatriotycznie i antysemicko – choćby częściowej partycypacji w „wielkiej” wizji przyszłych Niemiec, jaką roztaczał przed swoimi rodakami Führer. Ujawniające się niemal rok po rozpoczęciu operacji „Barbarossa” dążenie do pewnej, nader ściśle limitowanej „inkluzywności” reżimu nazistowskiego w sferze prasy i propagandy współgra z możliwościami, jakie daje obecnie badaczowi krytyczna analiza tekstu, na przykład metodami narratologii, o czym pisze w przywołanym na wstępie artykule Monika Napora7. Akcentuje ona także problem „nadawania sensów” przez prasę wydarzeniom w Generalnej Guberni oraz w toczącej wojnę totalną Rzeszy, szczególnie w warunkach niekorzystnych zwrotów na frontach wojennych oraz używanych w tym celu technik propagandowych8. Tego typu socjotechnika oraz figury retoryczne były stosowane zarówno przez dziennikarzy tłumaczących i redagujących artykuły niemieckie, jak i tych tworzących relatywnie autonomiczny obraz rzeczywistości (na przykład w dziale wiadomości lokalnych, który ukazywał się w „Nowym Kurierze Warszawskim” pod ogólnym nagłówkiem „Kronika Warszawy”).

• 9 Dane za: T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 1988, s. 154.
• 10 Z. Schnepf, Losy pracowników niemieckiej gadzinówki „Nowy Kurier Warszawski”… Niewątpliwie najbardz (...)

5Nie oznacza to, że w przekaz tekstów prasy gadzinowej nie był wpisany określony wirtualny odbiorca, który miał być ich podatnym adresatem. Fakt, że był to odbiorca masowy, potwierdzają nakłady tego typu periodyków. NKW (który zostanie tu potraktowany jako modelowy przykład prasy gadzinowej) ukazywał się w liczbie 150 000 egzemplarzy w dni powszednie, a 300 000 w wersji sobotnio-niedzielnej9. Rzec można, że postać projektowanego odbiorcy takiej prasy korespondowała w pewnej mierze z przeciętnym redaktorem i autorem, opracowującym dla niej niemieckojęzyczne artykuły czy piszącym oryginalne teksty. Jak zauważa Zuzanna Schnepf, w czasach okupacji hitlerowskiej można było zaobserwować zjawisko swoistej „negatywnej selekcji” do zawodu dziennikarza, głównie ze względu na to, że funkcjonujący wcześniej w prasie przedstawiciele tej profesji odmówili współpracy z okupantem10.

• 11 E. Voegelin, Hitler and the Germans, tłum., red., wstęp D. Clemens, B. Purcell, Columbia 1999.

7W swojej interesującej, lecz kontrowersyjnej książce Hitler and the Germans znany niemiecko-amerykański konserwatywny filozof i politolog Eric Voegelin zarysował ogólną koncepcję kreowania zdesakralizowanego i zdehumanizowanego obrazu rzeczywistości przez system rządów nazistowskich11. Osadzenie tej koncepcji w historii nowoczesnej Europy, czy szerzej: kultury Zachodu, polega na potraktowaniu okresu rządów w latach 1933–1945 w Niemczech jako paradygmatycznego, a zarazem ekstremalnego przypadku kryzysu moralno-religijnego, towarzyszącego postępowi w sferze praktyk cywilizacyjnych i skutecznej manipulacji rzeczywistością. Zdaniem Voegelina „panowanie” nad realnością i sobą w teraźniejszości (które to pojęcie wyprowadza on ze współczesnego pragnienia Niemców, by po klęsce „opanować” własną przeszłość) wymaga nie postawy instrumentalnej, lecz uznania zewnętrznej wobec ludzkiego podmiotu racjonalności i duchowości obiektywnie istniejącej w świecie, jednak od nas niezależnej. To uznanie ma charakter aktu religijnego, choć może być spełnione w wielu kodach kulturowych. Jak można się domyślić, według Voegelina tej pokory i szacunku wobec świata zabrakło większości Niemców w latach trzydziestych, w okresie dochodzenia nazistów do władzy:

• 13 Czynił tak np. bardzo ostro skrytykowany przez Voegelina niemiecki historyk Percy Ernst Schramm, kt (...)

8Te gorzkie i sarkastyczne stwierdzenia rzeczywiście mogą wydawać się kontrowersyjne, a jednak Voegelinowi trzeba oddać sprawiedliwość: adekwatnie wyraża głębię szoku kulturowego, jakiego doznała Europa, a za nią bodaj cały świat, w zetknięciu z nazizmem i prawdą o nim. Ponadto niemiecko-amerykański politolog unika mętnych rozważań o „wyjątkowej” osobowości Hitlera i jego wpływie na ludzi (który część autorów starała się wytłumaczyć, odwołując się do… jego fizycznego wyglądu i zewnętrznych cech)13, trafnie zwracając uwagę, że nastanie epoki totalitaryzmu i „czasów pogardy” wymaga zastosowania metod z zakresu socjologii oraz psychologii szerokich grup społecznych. To nie Hitler był problemem, pisze Voegelin, lecz społeczeństwo niemieckie, które umożliwiło mu dojście do władzy, a potem uznało za medium swych dążeń, pragnień, a w końcu także – swojego cierpienia, gdy przyszedł czas klęski.

• 15 Modelem takiego zawężenia (perspektywy wielu do perspektywy jednego) mogło być, niestety, chrześcij (...)
• 16 Voegelin pisze: „boska istota, ta podstawa istnienia, jest również rzeczywistością; a zamykając się (...)

10Oprócz zasygnalizowanego tu zjawiska „podwojenia” rzeczywistości w nazistowskim Weltanschauung następowało radykalne „zawężenie” perspektywy. Chodzi nie tylko o implikowany w tym obrazie świata zanik wszelkiej empatii, lecz także o osobliwe zacieśnienie jej oglądu do rozmiarów wyznaczanych przez gniew, lęki, idiosynkrazje, mściwość wyłącznie jednego człowieka15. Jednak przygotowanie do tak radykalnej redukcji (która przybierała, jak zobaczymy, również postać fragmentaryzacji obrazu) zaczęło się, jak dowodzi Voegelin, od jej subiektywizacji w procesie nowoczesnego odbóstwienia16.

• 17 NKW, nr 4 (z 5 stycznia 1943 r.), s. 1.
• 18 Zapewne dodatkowym wnioskiem, który czytelnik powinien wysnuć już sam (autor nie wypowiada go expli (...)

11W tekstach z NKW mamy istotnie do czynienia zarówno z podwojeniem (lub zwielokrotnieniem) obrazu rzeczywistości, jak i zawężeniem perspektywy jej oglądu. Zjawiskiem rzucającym się w oczy podczas lektury tych artykułów jest na przykład zaskakująca zależność ideologicznej panoramy wydarzeń od obrazu świata, który wcześniej można było uznać za zbliżony do uniwersalnego (a zatem politycznego postrzegania dominujących cywilizacyjnie państw anglosaskich). Obraz ten istnieje na łamach gazety niejako w postaci „cienia” lub też tła, sekundującego docelowej (pożądanej przez dysponentów propagandy) zideologizowanej perspektywie oglądu wydarzeń. Na przykład w felietonie sygnowanym literą (r) z numeru 4 NKW z 5 stycznia 1943 roku autor poświęca uwagę „angielskiemu światu pracy”, troszcząc się o brak reakcji brytyjskich elit na jego potrzeby, pragnienia i aspiracje. „Tak czy owak konserwatywna warstwa bogaczy angielskich zazdrośnie czuwa nad swymi przywilejami, piętnując każdą próbę uzyskania jakiegoś ustępstwa na rzecz świata pracującego” – brzmi konkluzja artykułu17. Elementem ideologicznym (oprócz obłudnej „troski” o Brytyjczyków) jest tu demaskowanie angielskich arystokratów, którzy zmieniają nazwiska po to tylko, aby ujawnieniu nie uległ oligarchiczny charakter rządów w Albionie18.

• 20 Zuzanna Schnepf w cytowanym już artykule wymienia wśród nich: Wilhelma Ohlenbuscha, Emila Gassnera (...)
• 21 Nawiązując do często przywoływanej w okupacyjnych wspomnieniach metody czytania prasy gadzinowej „p (...)

13Począwszy od połowy 1942 roku (a zatem – w przybliżeniu – od wspomnianej wcześniej konferencji na Wawelu z udziałem Hansa Franka i urzędników odpowiedzialnych za politykę prasową w Generalnej Guberni)20, pojawiają się coraz silniejsze tendencje do podkreślania wewnętrznego skłócenia obozu aliantów, głównie wyczekiwanie pęknięcia w sojuszu Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a więc podziału sceny politycznej i wojennej innego niż dualny. Widać wyraźnie, że dysponenci prasy gadzinowej pozwalają swoim czytelnikom w pewnej mierze partycypować w teatrze światowej polityki, między innymi po to, aby mogli poznać wizjonerski punkt widzenia elit Trzeciej Rzeszy i samego Führera. W wielu numerach NKW z tego okresu panuje schizofreniczne rozdwojenie perspektywy: z jednej strony komunikaty wojenne Kwatery Głównej Führera mówią o spodziewanym lada dzień wyczerpaniu się ofensywnych sił Armii Czerwonej oraz o tym, że ofensywa aliancka we Włoszech zatrzymuje się już definitywnie, a skuteczne i umiejętne (lub „zręczne” – słowo to w odniesieniu do niemieckich operacji wojskowych było nader często używane)21 kontrofensywy niemieckie odrzucają przeciwnika na jego pozycje wyjściowe; z drugiej zaś – powojenny ład polityczny omawiano w taki sposób, jakby wojna miała zostać de facto przegrana przez państwa Osi. Mniej więcej od 1943 roku w prasie gadzinowej doszło do sytuacji, w której komunikaty wojenne oraz bieżące kwestie polityczne, dotyczące najczęściej Europy, jej narodów i państw, pochodziły ze źródeł w prasie niemieckiej, natomiast rozważania geopolityczne były oparte w większości na odpowiednio zinterpretowanych przedrukach z prasy państw sprzymierzonych.

• 23 Pomijając oczywiście akcent antysemicki, który stanowił w większości tekstów niezbędną koncesję na (...)

15Powyższe stwierdzenia – opatrzone dla bezpieczeństwa cudzysłowem – należą do porządku potencjalnie wiarygodnych rozważań na temat przyszłości, z którymi zgodziłby się niemal każdy Europejczyk23. Dalej jednak następuje niezbędny komentarz, sformułowany już w pompatycznym języku ideologii, zaś racjonalny czytelnik, chcąc dowiedzieć się czegoś z gazety, otrzymuje takie oto wnioski na zakończenie lektury:

• 26 Co charakterystyczne, autor powołuje się na tym etapie wywodu na pogłoskę, w mniemaniu przeciętnego (...)
• 27 Ibidem.

18W felietonie tym pojawia się motyw troski o Europę, któremu w „gadzinówkach” (oczywiście od trudnego dla armii niemieckiej na froncie wschodnim roku 1942, a szczególnie – od klęski stalingradzkiej) towarzyszy wskazanie jej śmiertelnego zagrożenia – ZSRS. Czytelnik dowiaduje się, że Stany Zjednoczone są gotowe na bardzo daleko idące ustępstwa wobec Związku Radzieckiego26 (w tym oddanie całej Europy), aby tylko móc sprzedawać swoje towary na masową skalę i zabezpieczyć elity przed gniewem klasy robotniczej. Następuje konkluzja: „Czego nie robi się dla interesu! Ale i tu jest pewna trudność. Oto Europa posiada kogoś, kto ją twardo broni przeciwko Sowietom i ich amerykańskiemu sojusznikowi”27.

• 28 Nie bez znaczenia pozostaje oczywiście to, że nazizm był wybitnie ekskluzywną (w złym sensie) ideol (...)

19Rozważania z prasy alianckiej są zatem brane w swoisty ideologiczny cudzysłów, który ma służyć uwypukleniu przekonującej konkluzji: nieodzowności trwania Trzeciej Rzeszy na rubieżach „Festung Europa”, bez której kontynent ów czeka zagłada. Warto zarazem odnotować, że prezentowana w gadzinowej prasie ideologia ujawnia w ten sposób mimochodem swoją nieuchronną zależność od przeciwnika: rozwija się i ewoluuje w tej mierze, w jakiej „paliwa” dostarcza jej świat politycznych i społecznych wyobrażeń krajów demokratycznych oraz nienawiść do komunizmu. Wbrew deklaracjom o twórczym „wizjonerstwie” Führera i nazistowskich elit – demaskuje się ona jako ideologia „mniejszościowa”, de facto marginalna, pretendująca jedynie sporadycznie do pozornego uniwersalizmu28.

• 30 W tej sprawie zob. P. Morrison, The Poetics of Fascism: Ezra Pound, T.S. Eliot, Paul de Man, Oxford (...)

21Literaturoznawca Paul de Man, który za młodu również współpracował w czasie II wojny z belgijskim pismem „Le Soir”, kolaborującym z nazistami30, określiłby zapewne powyższy fragment jako nasycony „tropami potęgi”, wprowadzający monumentalizację, tak charakterystyczną dla architektury Trzeciej Rzeszy. Próbując zastosować elementy metody dekonstrukcyjnej, którą posługiwał się de Man, do przytoczonego tekstu, można by pokusić się o stwierdzenie, że użyte w nim „tropy potęgi” są substytutami braku pozytywnej wizji, a nawet jakichkolwiek perspektyw. To architektura przesłaniająca pustkę. Tekst ten został opublikowany we wrześniu 1943 roku, siedem miesięcy po klęsce stalingradzkiej, a zatem tym, co mogło jawić się Niemcom na horyzoncie od wschodniej strony, było już tylko widmo przegranej wojny.

• 31 NKW, nr 215 (z 10 września 1943 r.), s. 1; autor ma na myśli lądowanie aliantów na Sycylii 10 lipca (...)

22Mimo to cytowany fragment zmierza oczywiście w przeciwnym kierunku. Odbudowuje dualizm „my – oni”, starając się usilnie wywieść z niego przesłanki zwycięstwa. Okazuje się bowiem, że Wielka Brytania i Stany Zjednoczone są uwikłane w nieuchronne logiczne i polityczne sprzeczności: prowadząc „typową europejską wojnę interwencyjną”, dopiero w czwartym roku wojny alianci zdołali „postawić stopę […] na skraju przedpola europejskiego”31. Kraje te jakoby wywołały wojnę w obronie jednego miasta i mizernego skrawka ziemi (chodzi rzecz jasna o Gdańsk i eksterytorialny korytarz), a obecnie są gotowe ofiarować Związkowi Radzieckiemu całą Europę poza Anglią. Wreszcie Stany Zjednoczone przejmą w wyniku wojny imperialne posiadłości Anglii, ale jedynym ich zyskiem staną się kłopoty i konflikty w każdym z tych krajów, zainicjowane jeszcze pod brytyjskim panowaniem. Dalej autor stwierdza:

• 33 Ibidem.
• 34 Jedną z przyczyn faktu, że w NKW i innych tego typu gazetach niechętnie wspominano ten aspekt nazis (...)

23Okazuje się, że sytuacja militarno-polityczna państw Osi i aliantów, która wydaje się wskazywać na zwycięstwo tych ostatnich, wygląda skrajnie odmiennie w świecie idei (lub raczej na arenie zmagań „sił duchowych”, bo czy abstrakcyjne idee mogłyby mieć „pozytywną prężność”?), gdzie twórczej energii tych pierwszych przeciwstawia się destrukcyjna furia sojuszu „wszechświatowego żydostwa”, „kapitalizmu kosmopolitycznego” i „wszechświatowej dyktatury proletariatu”33. Tekst ujawnia źródło powszechnego upadku i morderczej wojny, dziewiętnastowieczny nihilizm – można się bowiem domyślać, że to on jest wspomnianą tu „gangreną” – projektując jednak, w typowy dla propagandy sposób, istotne (nihilistyczne właśnie) cechy nazizmu na jego przeciwników. Dalej na jaw wychodzi – co dość rzadko spotykane w prasie gadzinowej34 – rewolucyjny aspekt narodowosocjalistycznej ideologii, w imię której toczona jest wojna:

• 36 Ibidem. Znamienne jest tutaj powołanie się właśnie na cechy estetyczne takiej wizji, a nie na racjo (...)

24Autor, wskazując na estetyczny walor wizji Czwartej Europy (pogląd ten jego zdaniem „posiada niemało sugestywnego uroku”)36, wyjaśnia, że „Pierwsza Europa” obejmuje okres od starożytności do politycznego uznania chrześcijaństwa, „Druga” – to „czasy wędrówek ludów, cesarstwa rzymsko-niemieckiego i dążeń państwowotwórczych na jego peryferiach”, „Trzecia” wreszcie – jest okresem państw narodowych pod panowaniem burżuazji. Teraz jednak, w chwili przesilenia i zmasowanego naporu, na umęczonym kontynencie zjawia się coś nowego:

• 38 Oczywiście nie tylko Voegelin formułował taką hipotezę. Wśród wymienionych tu już badaczy Victor Kl (...)

25Ani tu, ani w kolejnych numerach NKW nie znajdziemy oczywiście żadnego słowa na temat tego, co Trzecia Rzesza ze swoim rasistowskim etnocentryzmem mogłaby zaproponować „umęczonym” narodom europejskim, aby zaangażowały się one w przegrywaną na wszystkich frontach wojnę. Nie chodzi jednak o to, aby zdemaskować miałkość tego tekstu (będącego przy wszystkich wadach i tak jednym z najambitniejszych artykułów politycznych, jakie można spotkać na łamach tej gazety), lecz by postawić hipotezę na temat pewnej przemieszczonej problematyki, która się w nim ujawnia. Jest to mianowicie odsłonięcie swoistego historycznego, sekularnego „momentu mesjańskiego”, który być może realnie wydarzył się w kulturowych dziejach Europy w pierwszej połowie XX wieku i zadecydował między innymi o dojściu do władzy Hitlera oraz jego akolitów. Odpowiadałoby to interpretacji tych zjawisk politycznych przez Erica Voegelina w książce Hitler and the Germans38.

• 40 NKW, nr 229 (z 27 września 1943 r.), na s. 2 przynosi np. krótką informację pod nagłówkiem Hindusi (...)
• 41 A właściwie grupa narodów, ponieważ Turkiestan nie jest krajem, lecz regionem geograficznym. Mianem (...)

27Rewolucyjny projekt reorganizacji politycznego porządku – mimo nader mglistych perspektyw i braku konkretów na temat owej „wspólnoty narodów” – ma zatem zasięg światowy. Swoista krucjata przeciw kolonializmowi, podjęta przez nazistowską propagandę i omawiana na łamach NKW, nie tylko dowodziła geograficznego zasięgu aspiracji Trzeciej Rzeszy, ale też odwracała uwagę czytelników od coraz bardziej zacieśniającego się wokół państwa Hitlera alianckiego „pierścienia”40. Pisząc o tych kwestiach, z satysfakcją odnotowywano powstawanie narodowych formacji ochotniczych w armii niemieckiej – numer NKW z 28 lipca 1944 roku donosił o wyróżnieniu w niedawnym niemieckim komunikacie wojennym ochotników z Turkiestanu, co stworzyło okazję do przybliżenia czytelnikom tego olbrzymiego azjatyckiego regionu. Dalej następowało krótkie omówienie tradycyjnego i niezłomnego antykomunizmu mieszkańców Turkiestanu oraz ofiar, jakie poniósł ten naród41 w walce z bolszewikami po rewolucji 1917 roku. Potem autor konkluduje:

• 43 Zuzanna Schnepf pisze: „Na okupowanych ziemiach polskich działały dwie prasowe agencje informacyjne (...)
• 44 Wypada przytoczyć przykład takiego deformującego zbliżenia: w NKW (nr 4, z 5 stycznia 1943 r.) w ar (...)
• 45 Przykładem takiego minireportażu może być tekst Dzień powszedni na froncie za Kręgiem Polarnym. Wal (...)

28Na ogół zupełnie inna technika prezentacji faktograficzno-propagandowych treści obowiązywała przy relacjonowaniu przez pracowników NKW sytuacji na frontach drugiej wojny światowej. Można powiedzieć, że dalekosiężny teleskop zamieniał się wówczas w lupę, ponieważ w miarę narastania niepomyślnych wydarzeń na frontach próbowano koncentrować się na lokalnych sukcesach lub epizodach, którym takie miano przyznawała propaganda. Wymagało to szczególnej selekcji i dość starannego opracowania komunikatów i artykułów, dokonywanego w dużej mierze już w agencjach prasowych43. Efektem tej pracy były właśnie takie „przybliżenia” sytuacji na poszczególnych odcinkach frontu (w tym w wojnie morskiej, głównie na Atlantyku, Morzu Śródziemnym i w pewnym stopniu Morzu Czarnym), obrazujące pasmo sukcesów armii niemieckiej i wojsk z nią sprzymierzonych, których ogólnym rezultatem (nigdzie jednak niewspomnianym) było coraz szybsze zmierzanie do klęski44. Zasada „korzystnego przybliżenia” zadecydowała również zapewne o częstym zamieszczaniu w NKW przysyłanych przez niemieckich korespondentów wojennych krótkich reportaży, których wspólną cechą było zawsze szczęśliwe dla Niemców (lub ich sojuszników) zakończenie zmagań na jakimś odcinku45.

• 47 „Epopeja” tego miasta jako obiektu zmagań wpływów zachodnich i wschodnich powtórzyła się raz jeszcz (...)

30Cztery dni po publikacji tego tekstu, 23 sierpnia, Bendery zostały zdobyte przez Rosjan47.

• 48 Takich np. jak kłamstwa na temat humanitaryzmu wojsk niemieckich i sprzymierzonych wobec ludności c (...)
• 49 E. Voegelin, Hitler and the Germans, s. 93.
• 50 Dziennikarze NKW nie stronili od moralizowania, co rzadkie w prasie codziennej. Widać jednak, że „w (...)
• 51 Antysemityzm, który gazety gadzinowe nieustannie podkreślały, nawiązując w ten sposób kontakt z pod (...)
• 52 Przykładem może być artykuł Z gruzów i zgliszcz powstaje Wielki Rotterdam, NKW, nr 214 (z 9 wrześni (...)

31Podsumowując te rozważania, należy stwierdzić, że budowanie wspólnoty komunikacyjnej między mocodawcami i dziennikarzami (ewentualnie współtwórcami, bo część współpracowników pisma nie miała odpowiednich kwalifikacji) „Nowego Kuriera Warszawskiego” a jego odbiorcami – i tym samym maskowanie izolacji Trzeciej Rzeszy oraz perspektywy jej nadchodzącej klęski – opierało się w znacznej mierze na swoistym ruchomym kompromisie pomiędzy dostarczaniem czytelnikom nowych wiadomości a ideologiczną i retoryczno-propagandową deformacją. Starano się przy tym przestrzegać zasady „zakotwiczenia” w kilku faktach zarówno retorycznej grandilokwencji, jak i oczywistych kłamstw48. Eric Voegelin w Hitler and the Germans określa to trafnie (za Karlem Krausem) mianem zasady propagandowego „alibi”49. Wśród głównych technik wpływu, które da się rozpoznać w zebranym materiale, można wyróżnić: swoiste manipulowanie skalą przybliżenia (pozwalające roztaczać przed odbiorcami geopolityczną panoramę lub koncentrować się na szczegółach zmagań, zależnie od pożądanego naświetlenia tematu), pozorne reprezentowanie wartości etycznych w zestawieniu z „anglosaskim i bolszewickim nihilizmem”50, pozorną rekonstrukcję europejskiego uniwersalizmu. Starając się budować i podtrzymywać tę komunikacyjną wspólnotę (zorientowaną nieodmiennie przeciw „żydowsko-amerykańskiemu kapitałowi”, „anglosaskiemu imperializmowi” oraz „nihilistycznemu bolszewizmowi”) opierano się na takich cechach wirtualnego czytelnika (będących cechami wspólnymi nadawcy i odbiorcy), jak: drobnomieszczańska mentalność i etyka, zdeformowane i zsekularyzowane chrześcijaństwo oraz antysemityzm51. Dziennikarze gazet gadzinowych mieli jednak utrudnione zadanie w porównaniu ze swoimi niemieckimi mocodawcami, gdyż polskiego czytelnika (nawet nastawionego niepatriotycznie czy skrajnie konformistycznie) trudno było przekonać do elementów „genialnych” wizji Führera dotyczących Rzeszy, Europy i świata52. W pewnym sensie prawdę powiedział Goebbels w radiowym przemówieniu po nieudanym zamachu Klausa von Stauffenberga na Hitlera, stwierdzając: