• 1 W sprawie aktualności tych tendencji w polityce rosyjskiej zob. np. rozmowę Juliusza Ćwieluchaz gen (...)

2Efektem jest, rzecz jasna, szczególna trudność wywikłania wzajemnych wpływów i filiacji w sferze kultury (bardzo znaczących, właściwie trudnych do przecenienia) z gęstego kokonu politycznych i społecznych stereotypów oraz efektów świadomej manipulacji. Obraz kultury polskiej w oczach Rosjanki lub Rosjanina skryty jest niewątpliwie w cieniu stojącego na Placu Czerwonym pomnika Kuźmy Minina i Dymitra Pożarskiego, obraz kultury rosyjskiej w oczach Polki lub Polaka – w cieniu popiersia Romualda Traugutta na warszawskiej Cytadeli lub innych tego typu upamiętnień. We wzajemnym zrozumieniu przeszkadza z całą pewnością oczywista różnica skali: o ile Polska – jako kraj przeciętny pod względem różnorako pojmowanego potencjału – wpisała się obecnie w Sojusz Atlantycki i Wspólnotę Europejską (choć nie bez problemów i nie w sposób absolutnie rozstrzygający), to Rosja pozostała i w dającej się przewidzieć przyszłości zapewne pozostanie wielonarodowym imperium, mającym znaczny wpływ na światową geopolitykę. Patrząc z perspektywy konieczności zachowania takiego imperium w całości oraz w dobrej kondycji ekonomicznej (zwłaszcza że do klasycznej doktryny imperialnej Rosji należy utrzymywanie własnej, szerokiej strefy wpływów poza granicami1), trudno jest rosyjskim instytucjom (kulturalnym, naukowym czy oświatowym) prowadzić choćby częściowo niezależną politykę, wbrew woli ogólnokrajowych decydentów. Niesłabnące napięcie pomiędzy obu państwami (spowodowane przede wszystkim zasadniczo antyzachodnim kursem obecnych władz Rosji, a w dalszej kolejności – niechętną rządzonemu przez Putina imperium polityką polską) powoduje, że również instytucje polskie dalekie są od wykorzystania tych możliwości.

• 2 Zob. A. Lipatow, Rosja i Polska: „domowy spór” Słowian czy przeciwieństwo mentalności?, w: Polacy i (...)

3W tej sytuacji trudno jest obu stronom uwolnić wzajemne relacje – także te kulturalne i naukowe – od schematów, w których polityka i związane z nią emocje (często podsycane przez profesjonalnych manipulatorów) łączą się ze schematami kulturowymi i czerpią z nich siłę. Do takich poglądów po stronie rosyjskiej należy choćby stereotyp „niewdzięcznych Polaków”. Jako argumenty na rzecz tej „niewdzięczności” przywołuje się w Rosji na przykład konstytucję cara Aleksandra I dla Królestwa Polskiego i powstanie 1830 roku, pomoc ZSRR w stworzeniu armii polskiej na swoim terenie i wyjście armii generała Władysława Andersa do Iranu, wrogość niepodległościowego podziemia polskiego wobec Armii Czerwonej mimo jej zwycięstwa nad hitlerowskimi Niemcami, powstanie „Solidarności” w odpowiedzi na liberalizację systemu komunistycznego, wstąpienie do NATO jako małoduszną ripostę na wyprowadzenie wojsk radzieckich z Polski2. Często – zwłaszcza w wieku XIX, przed zaistnieniem „kultury masowej” i profesjonalizacją działań propagandowych – stereotypy takie były budowane przez wybitnych pisarzy, których autorytet wyposażał je w znaczną siłę oddziaływania. Przykładem może być Aleksander Puszkin, który po powstaniu listopadowym

• 4 A. Mickiewicz, Dziadów cz. III Ustęp, https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/dziady-dziadow-czesci- (...)
• 5 Jak pisał Mickiewicz: „Spotykam ludzi – z rozrosłymi barki, /Z piersią szeroką, z otyłymi karki; /Ja (...)

4W ten sposób Puszkin wzmocnił schemat postrzegania Polaków, jeśli nie jako „zdrajców Słowiańszczyzny”, to co najmniej bardzo znaczących przeciwników Rosji w „słowiańskiej rodzinie”. Nie ulega wątpliwości, że po drugiej, polskiej stronie barykady tego „domowego sporu Słowian” kluczową rolę odgrywał autorytet Adama Mickiewicza. Pomijając nawet często roztrząsaną kwestię poetyckiego agonu między obydwoma twórcami, nie ulega wątpliwości, że Mickiewiczowskie wzorce postrzegania wschodniego sąsiada (nie tylko rusofobiczne) odegrały – i odgrywają nadal – kluczową rolę w kształtowaniu pewnej tradycji pojmowania Rosji w społeczeństwie polskim. Poza obrazem Petersburga w Ustępie do III części „Dziadów” (wraz z zawartym tam ironicznym opisem mało gustownych, zbudowanych w wielu różnych światowych stylach petersburskich rezydencji, zamkniętych za żelaznymi ogrodzeniami, niczym egzotyczne zwierzęta w klatkach4), poza gorzkimi i sarkastycznymi słowami pod adresem rosyjskiego samodzierżawia (rozsianymi w tak wielu miejscach Mickiewiczowskiego dzieła, że przywoływanie cytatów mija się z celem) czy poza oskarżeniem systemu rosyjskiej władzy o deptanie ludzkiej godności i lekceważenie wartości życia (przede wszystkim w poemacie Przegląd wojska) w świadomości nawet przeciętnie wyedukowanych Polki lub Polaka powinna pobrzmiewać ocena społeczeństwa rosyjskiego jako duchowo „wciąż niegotowego”, nieposiadającego rodzimej, oddolnej, obywatelskiej tradycji (oprócz oficjalnej historii imperium i jego tryumfów5), obraz rosyjskiej ziemi jako „ogromnej pustki” (poza ważnymi dla władzy metropoliami), po której tam i z powrotem, ściśle wytyczonymi szlakami wędrują tylko kolumny wojska, by tłumić kolejne bunty dążących do samostanowienia narodów.

• 6 Rosyjscy nieliberalni publicyści (zwani na Zachodzie prokremlowskimi) często wykorzystują następują (...)
• 7 Akcentując związek takiego pojmowania wolności z figurą wielkiej, nieogarnionej przestrzeni oraz po (...)

5Oczywiście w polskiej pamięci kulturowej trwa również wiersz Mickiewicza Do przyjaciół Moskali, poświęcony przyjaciołom dekabrystom i określający – wbrew pozorom – dość precyzyjnie polskie postulaty wobec Rosji i jej mieszkańców: będziemy z Wami rozmawiać jak partnerzy (a także „bracia Słowianie”) i nawiązywać przyjazne kontakty wtedy, gdy staniecie się prawdziwymi demokratami. W tym sensie rzec można, że rudymenty polskiej polityki wobec Rosji aż po dzień dzisiejszy – przynajmniej w sferze ideowo-kulturowej – da się określić mianem Mickiewiczowskich. Niestety, trudno byłoby dziś orzec, że ta polityka jest efektywna jako narzędzie oddziaływania na Rosję i jej społeczeństwo. Powstaje zatem pytanie, czy po prawie dwustu latach różnorodnych historycznych doświadczeń obu stron – które nie nastrajają optymistycznie – takie założenia mogą się utrzymać, a społeczeństwo, którego historyczna droga daleka jest od wzorców zachodniej liberalnej demokracji (zaś należące do niego narody nie mają w swojej własnej historii żadnych epizodów demokratycznych, a tym bardziej liberalnych), można postawić poza marginesem „cywilizowanego” dialogu?6 Czy wielokilometrowe korki przy wyjeździe z Moskwy w piątek wieczorem (gdy zaczynają się dni wolne i można wreszcie udać się na daczę) nie są równie czytelnym symptomem jakiegoś innego niż polityczne pojmowania wolności7, co Pole Elekcyjne na warszawskiej Woli – owego przywiązania społeczeństwa polskiego do idei wolnych wyborów i politycznej podmiotowości „szlacheckiej braci”?

• 8 Odpowiedzią rosyjskiej oficjalnej publicystyki jest kolejny bardzo często przywoływany stereotyp – (...)

6Szczery dialog Polski z Rosją i jej kulturą stał się dzisiaj możliwy – po wyzwoleniu z miazmatów sztucznej przyjaźni z czasów PRL-u i ZSRR – ale interpretacja wzajemnych relacji bez atmosfery obustronnych pretensji jest chyba jeszcze trudniejsza. O ile bowiem w słusznie minionych czasach wszystkie tradycyjne polskie pretensje wobec imperialnej Rosji można było sklasyfikować jako krytykę caratu, wysuwane zaś względem Rosjan postulaty zmiany ich narodowego charakteru – jako omacek1954-15-13T29:24:00Isprzyjanie postępowym lewicowym prądom, które zaowocowały Rewolucją Październikową, to dziś, widziane z zewnątrz i bez sympatii, mogą się one układać w logiczną historię narastania polskiej histerycznej rusofobii”. Rosjanie nie rozumieją, dlaczego pretensje wobec ich kraju nie ustały z chwilą, gdy Polska odzyskała niepodległość i suwerenność8. Niespokojna i podminowana wzajemnymi pretensjami atmosfera tego dialogu (o ile obu stronom udaje się do niego doprowadzić) jest tym bardziej chwiejna, że obecnie w oficjalnym dyskursie rosyjskich mass mediów – i coraz bardziej także w świadomości społecznej – wszystkie etapy rosyjskiej historii (łącznie z dziejami ZSRR, w tym nawet z okresem stalinowskim) zbierane są w całość, by tworzyły jedną, wspólną tradycję rosyjskiego imperium, którą można byłoby szanować i czcić.