• 1 Skromny stan badań omawia Mikołaj Tomaszewski w artykule Dziennik Tomasza Czapskiego jako źródło do (...)
• 2 W 1958 roku holenderski filolog i historyk Jacob Presser zdefiniował egodokumenty jako „teksty, w k (...)
• 3 H. Dziechcińska, Pamiętniki czasów saskich. Od sentymentalizmu do sensualizmu, Bydgoszcz 1999; eade (...)

1Przedmiotem rozważań jest tekst autobiograficzny – określony w tytule jako relacja z podróży – żyjącego w latach 1711–1784 Tomasza Czapskiego, najstarszego syna wojewody pomorskiego Piotra Jana i Konstancji z Gnińskich, starosty knyszyńskiego. To interesujące źródło nie doczekało się jak dotąd zbyt wielu opracowań1. Pojawia się ono jedynie w publikacjach (lub niewydanych drukiem pracach magisterskich i rozprawie doktorskiej) autorstwa historyków, brakuje natomiast analizy dokonanej przez literaturoznawcę, mimo że niewątpliwie na nią zasługuje. Charakterystyka zachowanego do dzisiaj w rękopisie egodokumentu2 dąży do ukazania, czy i na ile wpisywał się on w proces przemian zachodzących w przekazach autobiograficznych z czasów saskich. Na wspomniane transformacje zaznaczające się w późnym baroku zwracała uwagę w publikacjach z przełomu XX i XXI wieku literaturoznawczyni Hanna Dziechcińska3.

• 4 Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich, rkps 46. Wszystkie cytaty z diariusza pochodz (...)

2Autograf, miejscami niestety mało czytelny, znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie4. Archiwista czy bibliotekarz w nieznanym bliżej momencie zanotował na stronie zawierającej sygnaturę: „Dziennik podróży, pisany ręką Tomasza Czapskiego, starosty knyszyńskiego”. Użył zatem terminu, który wyparł funkcjonujące w wiekach dawnych słowo „diariusz”, zarazem dokonując kwalifikacji gatunkowej tegoż źródła. Jednak czy rzeczywiście badany tekst jest dziennikiem (diariuszem)?

• 5 S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. 1, cz. 2, Warszawa 1808, s. 1071, https://kpbc.umk.pl/dlib (...)

3Okazuje się bowiem, że sytuacja jest w tym przypadku skomplikowana. Autor swoje zapiski określił następująco: „Konotacja drogi mojej od roku 1734 zaczęta dnia 21 Decembra z Królewca” (s. 3). Sformułowanie to z jednej strony zawiera element prowadzący w kierunku praktyki diariuszowej przez wskazanie konkretnej daty inaugurującej relację, z drugiej zaś pojawia się w nim określenie „konotacja”, w znaczeniu bliskim uwzględnionej w słowniku Samuela Lindego „konotatce”, czyli ‘nanotowanej rzeczy’5. Oddaje ono dobrze technikę wybraną przez Czapskiego w celu zrelacjonowania własnych przeżyć.

• 6 R. Krzywy, Funkcje komunikacyjne staropolskiego pamiętnika. Na przykładzie zapisków moskiewskich St (...)
• 7 Ibidem.
• 8 O tychże instrukcjach pisze m.in. Hanna Dziechcińska w książce O staropolskich dziennikach podróży (...)

4Roman Krzywy zaznacza, że każdy, kto bada staropolskie piśmiennictwo autobiograficzne, musi mieć świadomość różnorodności dawnych form pamiętnikarskich i braku jednolitych reguł je określających tudzież płynących z tego faktu konsekwencji6. Zauważa również, że na kształt tekstów powstających w wiekach dawnych oddziaływały wielorakie czynniki, w tym wyobrażenia na temat memuarystyki wynoszone z lektur między innymi tekstów starożytnych, ale wchodziły w grę także wpływy historiografii, opisów geograficznych, panegiryków, zwierciadeł, romansów czy piśmiennictwa medytacyjnego7. W przypadku relacji z podróży niezwykle istotną, a zarazem unifikującą rolę odgrywały instrukcje dawane wyjeżdżającym młodzieńcom przez ich rodzicieli czy preceptorów8.

• 9 Autograf diariusza: Archiwum Główne Akt Dawnych, Archium Radziwiłłów, dział VI, sygn. II 80 i II 80 (...)
• 10 A. Sajkowski, Nad staropolskimi pamiętnikami, Poznań 1964, s. 47.
• 11 M.K. Radziwiłł, „Diariusz”, Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów, dział VI, sygn. II 8 (...)

5Już pierwszy rzut oka na zapiski Tomasza Czapskiego uświadamia, że nie mamy do czynienia z typową strukturą diariuszową wyznaczoną przez porządek dat. Staropolscy autorzy na ogół konsekwentnie dzień po dniu odnotowywali poszczególne zdarzenia, w czym niektórym pomagały kupowane corocznie kalendarze. Przykładem może służyć oryginał diariusza Michała Kazimierza Radziwiłła zwanego Rybeńko, pisanego przez kilkadziesiąt lat właśnie na kartach kalendarzy, a dziś udostępnianego jedynie w postaci kopii9. Autorzy takich dzienników, określanych przez Alojzego Sajkowskiego regularnymi10, robili notatki nawet wtedy, gdy ich zdaniem nic godnego uwagi w danym dniu się nie wydarzyło, komentując go na przykład słowami: „nie miałem nic osobliwego nadzwyczaj”11.

• 12 J. Trzynadlowski, Struktura relacji pamiętnikarskiej, w: Księga pamiątkowa ku czci Stanisława Pigon (...)

8Owa selekcja to jedna z ważnych cech odróżniających zdaniem Jana Trzynadlowskiego pamiętnik od diariusza. W drugim przypadku, jak podkreśla badacz, ze szczególną siłą zaznacza się nacisk materiału obserwacyjnego na autora, opisywana rzeczywistość panuje nad piszącym, zaś w pamiętniku jest odwrotnie, to piszący panuje nad materiałem, uwypuklając to, co dla niego istotne, eksplikując sensy, budując narrację, a nie jedynie rejestrując wydarzenia12. Oczywiście, w tym gatunku dodatkowym ważnym czynnikiem jest dystans czasowy, z jakiego sporządza się opis wypadków, nieraz bardzo znaczny, z czym nie zawsze mamy do czynienia w relacji starosty knyszyńskiego. W wielu fragmentach niepoprzedzonych datą dzienną widać jednak, że zdarzenia są przedstawione z pewnej perspektywy, skrótowo, niejako z lotu ptaka i podporządkowane wyborom młodego podróżnika. Kiedy natomiast trzyma się on typowej reguły diariuszowej i opatruje każdą notkę datą dzienną (dodajmy, że pisaną po francusku, a nie, jak to zazwyczaj dzieje się w staropolskich dziennikach, po łacinie), zapiski mają charakter dość sztampowy, zaczynając się często od słów: „Jadłem obiad z…”, „Jadłem obiad u…”, i są zwykle lakoniczne, najkrótsze ograniczają się do jednego zdania, jak ta z 16 lutego 1737 roku: „Cały dzień strawiłem na pokojach królewskich” (s. 28).

• 13 A. Cieński, Interpretacja dzieła pamiętnikarskiego, w: Zagadnienia literaturoznawczej interpretacji(...)
• 14 O postawie ekstrawertywnej i introwertywnej mowa w następującym artykule: M. Czermińska, Postawa au (...)
• 15 Zob. przyp. 8.
• 16 Zob. A. Kucharski, Theatrum peregrinandi…, s. 152–171.

9Z punktu widzenia historyka takie notki są niewątpliwie istotne, pokazują personalne kontakty diarysty, miejsca jego pobytu, przebieg wojażu, który miał młodego człowieka z rodziny szlacheckiej czy magnackiej wszechstronnie wyedukować, jednocześnie ucząc towarzyskiej ogłady na arystokratycznych salonach. Jednak dla literaturoznawcy, ale również historyka dokonującego egodokumentalnej analizy tegoż źródła, zdecydowanie ciekawsze są te fragmenty, w których autor rezygnuje z wyliczanki nazwisk, miejsc, czynności, a zmierza do zbudowania relacji skupionej na tym, co dla niego ważne, co go fascynuje, co sprawia mu przyjemność lub co go smuci. Andrzej Cieński, zwolennik tezy, iż pamiętnik nie jest dziełem literackim i w związku z tym nie może być interpretowany za pomocą tych samych narzędzi jak literatura piękna, w pracy z 1979 roku wskazywał, że celem interpretacji szeroko rozumianych tekstów pamiętnikarskich powinny być po pierwsze określenie i rekonstrukcja osobowości autora przekazu, po drugie zaś określenie jego postawy kulturowej13. W przypadku staropolskich tekstów autobiograficznych nie zawsze jest to jednak łatwe, bowiem dominuje w nich ekstrawertywna postawa świadka, nastawiona na odnotowanie zjawisk świata zewnętrznego, a nie tego, co dzieje się w głowie i sercu pamiętnikarza czy diarysty14. Przypomnijmy, że w odniesieniu do dzienników podróży to, na co nakierowywali swoją uwagę autorzy relacji z zagranicznych wojaży, było silnie uwarunkowane wspomnianymi wyżej instrukcjami, o których piszą znawcy tego typu piśmiennictwa15. Dlatego też Czapski wymieniał szczegóły dotyczące nowo powstającej twierdzy w Friedrichstadt, bo między innymi na to uczulano młodych peregrynantów z rodzin szlacheckich czy magnackich16.

• 18 Ibidem, s. 123.

11Jednocześnie badaczka zauważa, że w pierwszej połowie XVIII wieku „zachodzi w tym względzie zasadnicza zmiana, podróżnik wypowiada coraz częściej swe zachwyty nad oglądanym światem rzeczy, wyznaje swe uczucia, smutki i radości, charakteryzuje czasem sam siebie. Pojawia się on wówczas jako żywa, indywidulna osobowość”18. W sposób bardziej wyrazisty ujawnia się też „ja” opowiadającego. Przy tym w niektórych relacjach coraz silniej dochodzą do głosu nie tylko wrażenia zmysłowe, ale także przeżycia emocjonalne, niekiedy o charakterze intymnym.

• 19 Badacz poświęcił staroście knyszyńskiemu rozprawę doktorską zatytułowaną „Tomasz Czapski herbu Leli (...)

12Czy powyższe obserwacje są adekwatne również do zapisków Czapskiego, tekstu hybrydycznego, łączącego cechy dziennika i pamiętnika? Wydaje się, że w dużej mierze tak. Autor już przez wyżej scharakteryzowane wzmianki ujawnia, że niekoniecznie po drodze mu z ramami konwencjonalnej i zastygłej w tradycji formuły diariuszowej, że gdy konstruuje zamiast codziennych zapisków „konotację partykularnych” wydarzeń, to ujawnia w ten sposób swą osobowość, upodobania i niepokorny charakter, który w przyszłości przyczyni się do wielu jego poważnych kłopotów i sporów, także z najbliższą rodziną, o których pisze więcej między innymi Mikołaj Tomaszewski19.

• 20 O zaangażowaniu politycznym rodziców Tomasza – wojewody Piotra Jana Czapskiego i jego żony Konstanc (...)
• 21 W artykule z 2017 r. Mikołaj Tomaszewski pisze tylko o hipotezie, jakoby młody Czapski miał przewoz (...)
• 22 Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich, Olsztyn 2013, s. 177–259.
• 23 Zob. eadem, Romansowi kochankowie – wzory cnót czy źródło deprawacji młodych?, w: Wzorce osobowe w (...)

13Przypomnijmy, że dwudziestotrzyletni Tomasz rusza na zagraniczną eskapadę w bardzo nietypowych okolicznościach. Wyjeżdża z Królewca, gdzie znajduje się wtedy jego rodzina wspierająca do końca przegraną już wówczas sprawę Stanisława Leszczyńskiego, walczącego o tron z synem Augusta II Sasa, Augustem III20. Jak zauważa Tomaszewski, młodzieniec zabiera ze sobą listy do rodziny Leszczyńskiego21, co potwierdzają słowa Tomasza, że po przybyciu pojechał je oddać (s. 4–5). Eskapadę zaczyna przebrany „po brandenbursku” (s. 3) lub, jak dalej określa, „po prusku” (s. 3), co miało mu pomóc w uniknięciu szykan ze strony wojsk wspierających Sasa. Jednak gorące kwestie polityczne nie znajdują w zapiskach Czapskiego szerszego odzwierciedlenia. Już na drugiej stronie jego relacji, a należy zaznaczyć, że całą podróż z Królewca do Paryża (z przystankiem w Berlinie) trwającą ponad dwadzieścia kilka dni autor zmieścił na niewiele ponad stronie, zasygnalizowany zostaje temat, który stanowi jedną z dominant analizowanej tu relacji. Tuż po przyjeździe do stolicy Francji młodzieniec zaczyna bujne życie towarzyskie, a przede wszystkim na trwającej do trzeciej w nocy wieczerzy spotyka damę, która mu „wpadła zaraz w serce” (s. 4). W opowieści Czapskiego pojawia się zatem wątek romansowy – jak się okazuje, bynajmniej nie marginalny. To, jak wiele autor poświęca mu uwagi, potwierdza przywołane powyżej spostrzeżenia Hanny Dziechcińskiej i moje własne konstatacje zawarte w pracy dotyczącej tematyki miłosno-erotycznej w piśmiennictwie czasów saskich22. Nie analizowałam w niej zapisków Czapskiego, ale uważnie tropiłam ślady uczuciowych wyznań w innych tekstach z tego okresu, stwierdzając, że teza Dziechcińskiej jest słuszna, choć zauważona przez badaczkę zmiana zachodzi bardzo powoli. Literaturoznawczyni wskazała, że następuje ona między innymi pod wpływem wzrastającej popularności lektur romansowych, które cieszyły się wtedy zainteresowaniem zarówno kobiet, jak i mężczyzn, mimo że tę modę ostro krytykowali ówcześni moraliści23.

• 24 [Biegański J. K.], „Dyjariusz drogi mej w legacyjej od powiatu oszmiańskiego do JKM. [...] spisany (...)
• 25 A. Sajkowski, Nad staropolskimi pamiętnikami…, s. 99–100. Dziechcińska w swoich dwóch, wspomnianych (...)
• 26 Sajkowski snuje przypuszczenia, że mogła to być Barbara Zawiszanka, córka wojewody mińskiego, pamię (...)
• 27 Z. Kuchowicz, Miłość staropolska. Wzory – uczuciowość – obyczaje erotyczne XVI–XVIII wieku, Łódź 19 (...)

14Za jeden z przykładów wpływu romansowej konwencji na teksty autobiograficzne badaczka uznała „Diariusz drogi mej w legacyjej od powiatu oszmiańskiego do JKM”24 powstały w 1714 roku, a dostrzeżony wcześniej również przez Alojzego Sajkowskiego25, który ten zachowany anonimowo przekaz przypisał staroście starodubowskiemu Janowi Kazimierzowi Biegańskiemu. Można wskazać istotne podobieństwo między tym dziennikiem a analizowanym tu tekstem Tomasza Czapskiego. Choć pierwszy ma klasyczną strukturę diariuszową z podziałem na dni, która w zapiskach starosty knyszyńskiego pojawia się z kolei tylko we fragmentach, to obu autorów łączy chęć opowiedzenia o miłosnych przeżyciach. Dodajmy, że z punktu widzenia chrześcijańskiej moralności – nagannych. W „Diariuszu drogi mej” mowa o uczuciu żywionym do „tajemniczego kochania”, raz jedyny nazwanego Basieńką26, i równolegle o żonie, której Biegański nie poświęca zbyt wiele uwagi, a jeśli już, to zdarzające się wzmianki wyraźnie świadczą o utrzymywanych z nią chłodnych stosunkach. Tomasz Czapski natomiast rozpisuje się o kawalerskich amorach, nieuświęconych sakramentem małżeństwa. Jednak nowatorstwo owych relacji nie polega na tym, że autorzy wdają się w romanse, bowiem, jak zauważają badacze dawnej obyczajowości, były one w przypadku mężczyzn tolerowane27. Ważne jest to, że bez większych zahamowań obaj nie tylko napomykają o tych miłosnych przygodach, ale też czynią je jednym z głównych tematów swoich autobiograficznych przekazów.

• 28 O motywach typowych dla romansowych fabuł pisała szerzej Teresa Michałowska (eadem, Romans XVII i p (...)

16W relacji Czapskiego natrafiamy na podobne momenty, choć może literacko mniej wyrafinowane. Gdy w jednej z paryskich akademii, do której wstąpił po przyjeździe do stolicy Francji pod koniec stycznia 1735 roku, autor diariusza poznaje pewnego Amerykanina i się z nim zaprzyjaźnia, ten – według relacji Tomasza – zauważa jego dziwne zamyślenie i uporczywie dopytuje o przyczyny tego stanu. Zakochany młodzian w końcu zwierza mu się, zdradzając, że nie zna nazwiska ani miejsca zamieszkania damy, która pierwszego dnia zapadła mu w serce. Obaj panowie podejmują wspólną akcję poszukiwania tajemniczej piękności, za radą Amerykanina chodząc od domu do domu. Trudno w artykule, zważywszy na jego ograniczone ramy, zrelacjonować całą historię romansu z kobietą o nazwisku Morin, należy jednak podkreślić, że z dwóch pierwszych lat pobytu w Paryżu Czapski za warte „partykularnego opisania” uznaje właściwie to, co tegoż związku dotyczyło, a i potem temat nie znika, bowiem młodzieniec kontynuuje znajomość z kochanką, mimo że jego tryb życia, w tym wspomniane wyżej nocne hulanki, bardzo nie podobały się Stanisławowi Leszczyńskiemu, przybyłemu do Francji w 1736 roku. Nie zrażało to wszakże wojewodzica, który podejmował różne działania, by związek z Morin utrzymać. Ukrywał ją nawet w pewnym momencie w męskim przebraniu, co żywo przywodzi na myśl modne barokowe romanse, w których motyw udawania osoby przeciwnej płci był nader chętnie wykorzystywany28.

• 29 O istotnych zmianach zachodzących już na przełomie XVIII i XIX wieku zob. E. Wichrowska, Twoja śmie (...)
• 30 C. Hernas, Barok, wyd. 5 zmien. i rozszerz., Warszawa 1998, s. 365–366.

17Indywidualne, osobiste tony relacji Czapskiego wielokrotnie wybrzmiewają na kartach jego zapisków. Wyraźnie interesują diarystę jego własne przeżycia, choć nie jest to oczywiście dziennik intymny, który rozwinął się na szerszą skalę dopiero w kolejnym stuleciu29. Jednak młody podróżnik właśnie siebie stawia w centrum wydarzeń. Ważne pozostają jego doznania i nawet gdy nie są one opisane bardzo wnikliwie, to liczą się na przykład takie szczegóły, jak godzina, o której autor dziennika dokładnie wstał, będąc mocno sfatygowany po balu. Odsłania więc swoje „ja”, nie dbając do końca, czy potencjalny czytelnik tych zapisków pochwali jego postępki. Jest to o tyle istotne, że jak zauważał przed laty Czesław Hernas, dawnymi pamiętnikarzami kierowało „subiektywne dążenie do odnalezienia swego autoportretu w pobliżu obowiązujących wzorów osobowych, nie zaś dążenie do obiektywnego sądu nad samym sobą”30

• 31 Wykreślił np. następujący fragment z 16 czerwca 1750 r.: „Widząc złości mi ustawnie wyrabiane od żo (...)

18Zarówno Biegański, jak i Czapski w jakimś stopniu buntowali się przeciwko utrwalonym wzorcom, stawiając w centrum własne emocjonalne potrzeby, a nie obyczajowe nakazy i zalecenia. W obydwu tekstach nie widać też skreśleń czy zamazywania, które byłyby dowodem pewnej autocenzury. Takie działania można zauważyć na przykład w diariuszu księcia Hieronima Floriana Radziwiłła, późniejszego szwagra starosty knyszyńskiego, który spore fragmenty swych zapisków uczynił celowo nieczytelnymi, niewykluczone, że w wyniku wydarzeń związanych z rozpadem jego drugiego małżeństwa z Magdaleną z Czapskich31.

• 32 H. Dziechcińska, Pamiętniki czasów saskich…, s. 97–103.
• 33 A. Kucharski, Theatrum peregrinandi…, s. 228.

19Starosta knyszyński dużo uwagi poświęca również własnym doznaniom estetycznym, bowiem Paryż jest dla niego miejscem wielu atrakcji, nie tylko przy karcianym stoliku. I znów ujawnia się w jego zapiskach zmiana, którą w pamiętnikarstwie czasów saskich dostrzegła Dziechcińska. Badaczka podkreślała, że relacje z podróży – zarówno w postaci dzienników, jak i pamiętników – przynoszą wówczas nowe akcenty. Ciekawe obiekty architektoniczne, dzieła sztuki, fortyfikacje były przez peregrynantów opisywane już wcześniej, jednak w tekstach z pierwszej połowy XVIII wieku zauważalna jest coraz częściej nuta osobistego zachwytu, zauroczenia tym, co widziane32. Podobne emocjonalne sformułowanie, jakie Dziechcińska wydobyła między innymi z opisów dokonywanych przez Krzysztofa Zawiszę, znajdziemy też u Czapskiego, który zachwyca się pięknem architektury i sztuki w Paryżu, używając identycznych zwrotów jak podróżujący na przełomie XVII i XVIII wieku peregrynant. Tak jak on, także wojewodzic pomorski jest szczególnie wyczulony na piękne wnętrza, o czym świadczy choćby jego notka o wizycie w katedrze Notre Dame nazwanej „niepodobna jak dawnym i pięknym” (s. 25) kościołem. Tu uwagę młodzieńca przykuły zwłaszcza niezwykłe drzwi, zrobione rzekomo przez diabła, któremu zaprzedał duszę rzemieślnik, nie mogąc wywiązać się z zadeklarowanego terminu ich wykonania. W relacji z wizyty w katedrze powtarzają się zwroty „niepodobna jak piękne”, co pokazuje wrażliwość młodego Czapskiego, przyszłego kolekcjonera dzieł sztuki, na doznania estetyczne wywołane podziwianym przezeń wnętrzem. Adam Kucharski, który przeanalizował liczne relacje z podróży powstałe w późnym baroku, potwierdził, dostrzeżony wcześniej przez Dziechcińską, wzrost wyczulenia na te elementy dzieł sztuki, architektury czy krajobrazu, które pobudzały zmysły peregrynantów. Jednak zauważał również pewien schematyzm w opisie podziwianych miejsc, zwłaszcza w odniesieniu do deskrypcji budynków sakralnych. Ogromna liczba odwiedzonych bądź chociażby obejrzanych z zewnątrz kościołów skutkowała wytworzeniem specyficznego systemu ich oglądu. Powstanie takiego schematu wyobrażeniowego, który narzuca oglądanie najistotniejszych z liturgicznego i kultycznego punktu widzenia części architektury i wyposażenia świątyń, rzutowało na sposób opisu. Nie wykluczało jednakże indywidualnych preferencji estetycznych, chociaż bardzo rzadko wyrażanych wprost: „najbardziej mi się podobał kościół oo. jezuitów z bogactwa […]. Co to tam za bogate apparaty, trudno wypisać”33.

• 34 Zob. m.in. K. Ajewski, Kolekcjonerstwo starosty knyszyńskiego Tomasza Czapskiego. U źródeł Bibliote (...)

20Tomasz Czapski był jednym z autorów wspomnień z wojaży, którzy okazywali się skłonni do takich bardziej zindywidualizowanych uwag. Paryska podróż z dużym prawdopodobieństwem wpłynęła na rozwój jego pasji kolekcjonerskiej34.

• 35 Zob. M. Tomaszewski, Dziennik Tomasza Czapskiego…, s. 258.

21Charakteryzowany tekst to niezwykle ciekawe świadectwo osobowości młodego szlachcica, który jako pierwszy z rodu Czapskich odbył Grand Tour35. Z pewnością wart jest szerszej i pogłębionej analizy, a także edycji, która przyczyni się do wzrostu zainteresowania tym nietuzinkowym autobiograficznym przekazem. Owe zadania wpisują się w realizowany obecnie projekt naukowy z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Obecny artykuł jest zaledwie wstępnym rozpoznaniem poświęconym egodokumentowi, który przełamywał utrwaloną w staropolszczyźnie konwencję. Nie widać w tej relacji chęci wpisania samego siebie w parenetyczny wzorzec z myślą o przyszłych pokoleniach, sięgających po świadectwo eskapady ojca czy dziadka. Zapiski Tomasza Czapskiego, choć w części odpowiadają utrwalonym tradycją schematom, to jednak wnoszą indywidualny rys, znamionujący człowieka niepokornego, żądnego wrażeń, łamiącego obyczajowe zasady. I o ile Zawisza na przełomie XVII i XVIII stulecia zaledwie napomykał o nocnych hulankach z damami jednym krótkim zdaniem, o tyle starosta knyszyński nie powściągał swego pióra, opisując barwne miesiące pobytu we francuskiej stolicy, lecz czynił to ciągle jeszcze z lakonicznością typową dla staropolskich tekstów autobiograficznych.