• 1 Jest to opracowanie popularnonaukowe, nie edycja krytyczna – niemniej bardzo cenna ze względu na ws (...)

2Tekst jednej ręki o wyrazistym dukcie pisma jest miejscami trudny do odczytania z powodów mechanicznych: ze względu na sposób sporządzenia poszytu (niewidoczne wyrazy na wewnętrznych krawędziach zbyt głęboko zszytych kart) oraz uszkodzenie strony 1 – przetarcie karty na zgięciu usiłowano naprawić taśmą klejącą, co spowodowało przebarwienie papieru i problem z odczytaniem czterech wersów1, który udało się rozwiązać dzięki istnieniu pierwszej edycji tego listu, przedrukowanego przez Marię Grzędzielską w Wyborze utworów w serii Biblioteki Narodowej (Wrocław 1971).

• 2 Zasady owe stosowano o tyle, o ile jest to możliwe przy edycji listu – dokumentu zachowanego w jedn (...)

12Obecne wydanie listów, inspirowane zasadami krytyki genetycznej2, dąży do zachowania możliwie wielu cech rękopisu i śladów procesu powstawania tekstu (oznaczanie podziału na strony, skreśleń i poprawek, zachowywanie indywidualnych cech języka jako świadectw wymowy i ekspresji autorów).

• 3 una particularità da mon individa (wł., dialekt korsykański) – ‘szczególna cecha mojej osoby’.
• 4 Koszecki – niestety, nie udało się zidentyfikować, o kogo chodzi.
• 5 Wspomniane utwory pochodzą z różnych lat twórczości de Musseta (1810–1857), jednego z pierwszych fr (...)
• 6 Chodzi o Józefa Komorowskiego, z którym Maria również korespondowała (epistoły od Józefa i jego bra (...)

16Nie wiem, czy dobrze robię, pisząc dzisiaj do Pana, bo smutna i słaba jestem, a zatém w usposobieniu, którém ledwo z bardzo już bliskimi znajomymi albo przyjaciołmi tylko dzielić się godzi – Ale przyjaciołom już tak zwyczajnie dostaje się, co mamy najgorszego do rozdania z siebie i od siebie, że może już czasem i wypada część tego ciężaru zrzucić na tych, których jeszcze nie mamy prawa nazwać tém imieniem, a może przeczuwamy, że moglibyśmy kiedy niém nazwać, gdyby czas i okoliczności pozwoliły na to zarobić – Trzeba mi ciągle, pisząc list ten, przypominać sobie, jak krótko i mało znałam Pana, bo przyznaję, że nie umiem o tém pamiętać –. A może znowu lepiej i nie pamiętać, może lepiej by było uwierzyć, że Pan, tak jak ja, nie liczył na dni i godziny znajomości naszą, i że się trochę więcej poznaliśmy, niźli czas na to się zdawał pozwalać. Bardzo bym chciała tego być pewną, a bardzo nie umiem, bo nic w siebie nie wierzę, a im wyżej cenię kogo, tém mniej umiem pojąć, abym mu czémkolwiek być mogła, tém bardziej jeszcze z daleka, bo jestem o tém przekonaną, że nikogo tak nie jest łatwo zapomnieć, jak mnie, i od dawna nie mam tego za złe nawet tym, którzy mnie długo znali i jak o nawyknieniu mogliby chociaż o mnie pamiętać, bo sobie powiedziałam, że to jest zapewne una particularità da mon individa3, a zatém nie ich, ale moja wina. A zresztą <wysilenia> ludzi mniej, jak sądzimy, przeciw nam grzeszą, nasza wina, że w nich siebie, a nie ich szukamy, mówiłam to już [k. 7] Panu. Wracając do trudności listu mojego, który ma mnóstwo przyczyn nieistnienia, a jedną tylko istnienia, chęć moję wrócenia na chwilę do dobrych godzin, które w Warszawie Panu byłam winną, wracając do tych trudności wielu, widzę jeden tylko sposób zniesienia ich, a tém jest szczere zapomnienie choćby na czas pisania tylko o tém, że się tak krótko znamy. Bo inaczej jakże bym pisać mogła i co bym do napisania miała, wszak mi zapewne w życiu na myśl nie przyjdzie napisać do P. Koszeckiego4 na przykład, którego w Pana przytomności poznałam i matematycznie już tak obliczając, więcej znam może niż Pana, bo ciągle przez godzin parę mówiąc, więcej zapewne słów wypowiedział. A tym większym jeszcze dowodem, że liczę na dobrą już znajomość, jest to, że posyłam obiecanego Musset, choć jednak przyznać muszę, że się jeszcze cokolwiek z tém wahałam, bo tak wiele w niém kart niepotrzebnych, ale jednak posyłam, bo mi trzeba, aby Pan przeczytał to, co ja w nim ulubiłam i powiedział za mną, że tam są słowa z serca płynące, które dlatego wprost do serca idą, bo to głos prawdy – Proszę przeczytać wiersz do Lamartina, La nuit d’Octobre, ustęp o Don Juanie w poemie Namouna, którego ten ustęp całą pięknością, wstęp do poematu Rolla5 i wiele innych wierszy tu i owdzie porozrzucanych, które Pan łatwo znaleźć i wybrać potrafi, a wtedy Pan będzie wiedział, jestem tego pewną, co z Alfreda Musset ja posyłam, i dlaczego ja jego od innych francuskich poetów odróżniam. Nigdy temu uwierzyć nie potrafię i nie zechcę, aby człowiek z pisma nie był jedną istotą, dlatego kiedy mi Pan powiadał, że w powieściach jego <więcej już> człowieka [k. 7v] znajdę niż w poezjach, to zdaje mnie się, że wiem, jak to zrozumieć, i że człowiek będzie ten sam, ale taki, co już wiele przebolał i od ludzi część siebie samego w sobie zamknął, bo oni jej niewarci. Niech mi Pan daruje, jeśli dotknęłam témi słowami tego, co tylko do bardzo bliskich już należy, będę się tém tylko tłumaczyć, że niedawno słyszane wiersze Pana zanadto może jeszcze pamiętam, a potém powtórzę, że zaczynając list ten, trzeba mi było zapomnieć się i miło mi zapomnieć, że się ledwo znamy – Co do Alfreda de Musset, mnie się zdaje, że tę strunę, co brzmi fałszywie w jego poezji, winien on wiekowi i ludziom, wśród których żyje. Źle mu między nimi było, wiem o tém skądinąd, a wiedziałabym i z wierszy już jego. Lubię pamiętać o tém, że mi Pan obiecał dać wiedzieć o sobie – i o zajęciach swoich, wszak mnie mówić już nie trzeba, jak szczery w tém biorę udział, jak się cieszę wiadomością od Pana, zdaje mnie się, że Pan o tém wiedzieć powinien. Jeżeli będzie kiedy czas i usposobienie po temu, proszę pamiętać, że list Pana miłym i dobrym będzie mi gościem, ale proszę nie myśleć, że odpisać mi trzeba, bo tego ja nie chcę i pisać bym wcale nie umiała, gdybym tylko pomyślała, że list mój podobny obowiązek, a raczéj ciężar komu nałożyć może, a pisząc tylko do tych, z którymi rozmowa jest mnie miłą, nie czuję, aby mi się co od nich za to należało, co jest mi już przyjemnością i samo się wypłaca. Pisałam Panu z początku listu tego, że smutną i zmęczoną jestem, Pan Komorowski6, któremu o tém pisałam, powie, jaki smutek w do[k. 8]mu zastałam, straciłam osobę, która choć niby tylko domową była, od wielu niby krewnych więcej mi znaczyła, ciężko żegnać tych, z którymi złe i dobre dni się dzieliło, ciężko zostawiać zasi<ę> tych krewnych wspomnień, uczuć naszych, bliższych o wiele sercem od krewnych rodu i iść ciągle, coraz bardziej samotnie.

• 7 Pan Turno i Gothard to ojczym Marii, generał Karol Turno, i jej młodszy o dwanaście lat przyrodni b (...)

19[Dopisek na górze karty, do góry nogami:] Pan Turno i Gothard7 ukłony swe przesyłają –

• 8 Ironiczna aluzja do morału Wilczka z Bajek nowych (1802) Ignacego Krasickiego, który opisuje przebu (...)

21List pierwszy! pierwszy list do kogoś! od czego go zacząć? Sądzę, że od czego bądź, byle był początek. To, co niegdyś powiedział w bajce poczciwy nasz biskup warmiński – to tylko szczera prawda, wierz mi pani. Najciężej – zacząć!8 Dlatego też nie dziw się pani, jeśli kiedy w przyszłości zdarzy Ci się odebrać ode mnie niejeden list nieudatny, który się będzie zaczynał od środka lub się skończy na początku. Bom ja dziwak i w głowie mojej jest tylko parzysta liczba klepek. A chcesz Pani wiedzieć, gdzie się podziała najpotrzebniejsza – piąta z porządku? Oto pozostała w rękach osoby, która rozciągała nade mną srodze czułą opiekę, aż do lat 21 mego życia; a nie powinna{o} to jednak dziwić nikogo rozsądnego, zważywszy, {że} do rąk tego człowieka przylgło i [wi]ęcej jeszcze mojej własności, nie tylko ta jedna klepka. Ale na bok niepotrzebna gadanina. Oto, na rozpoczęciu naszej korespondencji, ośmielę się przedstawić pani kilka warunków układu, do którego ja pierwszy zaraz przyrzekam zastosować się jak najliteralniej. Proszę Pani, chciej pójść za dobrym przykładem.

• 9 Tu i dalej nawiązania do przygód tytułowego bohatera powieści Miguela de Cervantesa y Saavedry Prze (...)

27Czytałaś pani zapewne Don Kwischota?9 – Ktoż go nie czytał! Co do mnie – niech zginę, jeślim się śmiał choć trochę, czytając ten romans, arcy podobno śmieszny. Co pani powiesz na to – ja go czytałem ze łzami w oczach. Don Kwischot – to mój brat rodzoniuteńki. Młyny wietrzne, Amadisy z Galii, księżniczki Mikomikon, wyspy Baratarie, Czarodzieje Merliny, stada owiec, Dulcynee i Rynaldy z Montalbanu – to moje stare znajomości. Byłżeby śmiesznym Don Kwischot, którego właściwiej by Don Fiksatem nazwać, gdyby nie miał przy sobie sługi swego San{ch}o – uosobionego rozumu praktycznego – który mu jest przeciwieństwem krzyczącym. Sanczo to świat – to proza życia. Odejmijmy go, a zostanie tylko człowiek dobrej woli, dobrej wiary, z całym zaparciem się siebie, z całą gotowością do poświęceń, – biczowany śmiesznością – pojony żółcią – wiedziony na Golgotę drogą ciężkich, smutnych zawodów. Jakieś koty, puszczone nań dowcipną ręką, szarpią mu twarz i ręce, a on mniema się być szarpanym przez szkodliwe ludziom potwory, które zwalcza w ich obronie. Jedzie zbawić ludzkość – a dzieje się to na zdychającym koniu, któremu łatwo porachować żebra. Sądzi, że walczy za uciśnionych z ich prześladowcami – a to tylko bukłaki skórzane od wina, wypitego już dawno. Mniema, że walczy z [si]łą – a to jest tylko ospały lew z menażerii. Wybiera się w kraje fantazji, w których gościć tylko wybranym, – a robi to na drewnianym koniu, który jest naładowany petardą, mającą go wyrzucić w powietrze ku uciesze zgromadzonych. Zamki przemieniają mu się w karczmy nędzne – do czarownych krajów Merlina spuszcza się na starym powrozie – a hełm, jego bohatyrstwa i męstwa znamię, jest to śmieszna mydlniczka golarza – naczynie baniek pustych, choć strojnych w barwy tęczy. Och! życie ludzkie ma dwie twarze: zawód i śmieszność, obie na jednym ka<rku>, potknąłeś się boleśnie o kamień będący na twej drodze, – toż boli tylko ciebie jednego. Bo patrzący na to widzą tylko, żeś [k. 1] się potknąwszy, podskoczył śmiesznie i skrzywił zabawnie, – jakże się tu nie śmiać?

• 11 Do tej zasady poeta stosował się, nie tylko paląc juwenilia (np. w gimnazjum po lekturze wierszy st (...)

30Tak ja rozumiem życie – i taką jest moja mizantropia. Jednak – uważaj mię pani i zastosuj się [do tego], ja nie chcę, żeby wiedziano, że ja pracuję, – ja potrzebuję tylko próżnować, marzyć, myśleć, żeby nie wymyśleć, – to lepiej, jak tylu innych, co myślą, byle wymyśleć co bądź. Ja potrzebuję niszczyć, com stworzył, żeby nie pozostało po mnie nic, tylko wspomnienie niepożytecznego nikomu żywota11. [Co] mnie po ludziach, lub ludziom po mnie? Nie chcę także, żeby wiedziano, że ja płaczę. Owszem, ja [się] śmieję od ucha do ucha, na całe gardło. Dlatego powieść moja jest to tylko maska komiczna, spoza której ja się wykrzywiam światu, pokazując mu język. Nie jestżem upadły, bez nadziei podniesienia, [nie umiem] przebaczać. Wierz mi pani – nie warto znać mnie jako powieściarza. Był czas, kiedym <tę> niechęć moją do świata przeniósł nawet do poezji (bo ja właściwie jestem tylko poetą), wtedy było to coś rodzaju Hejnego, – ale żal mię zdjął poniżać w ten sposób boską moją sztukę, więc spaliłem liche ramoty i zrobiłem się powieściarzem. Ja bo nie nienawidzę ludzi, tylko ich nie kocham – albo może nawet i ko[cham], tylko chcę ich mieć z daleka. Gdyby wiedziano, że płaczę, każdy by się zbliżał, przez ciekawość lub politowa[nie], a tak, powiedzą przynajmniej: „nie zbliżajmy się do niego; to jeszcze pół biedy, póki on kpi z drug[ich,] ale jak z nas zakpi – będzie wstyd.” Wolę, żeby się mnie bano, jak kochano mię – bo ludzie jeśli ko[chają] szaleńca, to tylko przez litość, a ja od dzieciństwa mego miałem dziwny wstręt do politowań. Pamiętam, ile razy byłem kiedy za karę na pokucie, jeśli ktoś przechodząc, litował się nade mną – w rozjadłość [mię] to wprawiało. Wolałem stokroć: żeby mię bito, żeby mi dokuczano, wyśmiewano się ze mnie, jak [żeby się] litowano nade mną. Wolę się ja sam nie litować nad nikim, byle tylko nie przywłaszczano sobie tego prawa do mnie. Już to taka natura niedobra – cóż robić. Zresztą, do licha! ja i nie jestem wart politowania. –

• 12 Na temat rodziny Faleńskiego biografie podają niewiele informacji. Wbrew obrazowi kreślonemu w liśc (...)

31Ja – który mam rodzinę12 – ile głów, tyle serc poczciwych, przywiązanych do mnie, – a które jednak odpycham niekiedy samochcący, udręczając moim wiekuistym głupstwem. –

• 13 To raczej licencja poetycka. Poeta od młodości dość trudno nawiązywał kontakty towarzyskie, literac (...)

33Ja – co mam dużo, dużo przyjaciół13, których sam nie jestem przyjacielem, i od których uciekam, jak od politowania.

• 14 Faleński urodził się 5 czerwca 1825 r., w lecie 1854 r. zaczął zatem 29 rok życia.

34Ja – który mam 28 lat skończonych14, czyli raczej nie mam ich już, bom je wyżył, a dotąd nie stworzyłem jeszcze nic wielkiego. –

• 15 Nawiązanie do sceny kończącej pierwszą części powieści George Sand Lélia (1833) – gdy piękna i intr (...)
• 16 Przedostatni wers z wiersza Adama Mickiewicza Żeglarz (1821).
• 17 Faleński w jednym szeregu pisarzy „bawiących” stawia takich autorów jak Charles Dickens, Alexandre (...)
• 18 Ta interpretacja twórczości Deotymy (Jadwigi Łuszczewskiej), która w latach pięćdziesiątych odnosił (...)
• 19 Nieco drwiąco scharakteryzowanymi „światłami wieku” mają być francuscy twórcy: René Chateaubriand, (...)
• 20 Ugo Foscolo (1778–1827), włoski pisarz i poeta, łączący w swej twórczości nurt klasycyzmu i preroma (...)
• 21 Wśród kamyków „najdziwaczniejszej mozaiki” Faleński wymienia autorów klasycyzujących, preromantyczn (...)
• 22 Faleński do grona „wyznawców ciała”, skoncentrowanych na kwestiach społecznych, zalicza tak rozmait (...)
• 23 Chodzi o budowę miasta i wieży Babel, uniemożliwioną potomkom synów Noego przez Jahwe „pomieszaniem (...)
• 24 Nieco przekształcony cytat z Konrada Wallenroda Adama Mickiewicza (pieśń IV. Uczta, właśc. „Kto słu (...)

39Nareszcie – ja nie jestem nieszczęśliwym – jest tylu nieszczęśliwszych ode mnie! Są ludzie sparaliżowani na ciele – ja jestem tylko na duszy. Są tacy, co umierają z głodu – a ja nie umarłem jeszcze ani razu, [z] czego wnoszę nawet, że nie przejdę do potomności, bo każdy wielki człowiek koniecznie umarł z głodu. W końcu – jak to Pani wiesz dobrze – ja nie wierzę w moją sztukę – nie wierzę w nic zgoła. Czy przypominasz Pani sobie ostatnią scenę z Lelii15, przy jej łożu – gdy kona? Ksiądz wątpiący o wierze – kobieta o cnocie i poświęceniu, lekarz o swojej sztuce, poeta o swojej. Otóż, jam wychowaniec mojego wieku, w którym wątpią o wszystkim. Tylko że inni udają, że wierzą – a ja jestem szczerym. Och! wyda się to pani dziwnym zapewne? – cóż robić. Kto chce mnie słuchać – powinien wysłuchać do końca. „Chcąc mnie sądzić, nie ze mną trzeba być – lecz we mnie”16. – Wiek 18-ty w nic nie wierzył – wiek 19-ty wątpi. I dziwnie to! – bo przecież, zwykłą koleją, ze zwątpienia przechodzi się do niewiary, – a tu się stało przeciwnie. I dziwna jest także hipokryzja tego wieku – jedni oszukują drugich. Wiek przeszły wyznawał przynajmniej otwarcie to, co płodził chorowito. Dziś mówią sobie: „tamto nas nie zbawiło – wróćmy na powrót”. Ale to tak, jakby powiedział sobie starzec: „Źle to jest, że mam podagrę i rumatyzmy, wstyd mię tego –” i poszedł tańczyć jak młodzi – a nogi słuchać go już nie chcą. Proszę Pani, gdzie tu są żywioły dla poezji? Czyliż uderzy serce, kiedy ciepła brak? „Dawajcie nam powieść! trzeba się nam bawić – lub rozgorączkowywać!”. Dla pierwszych: Dikins, Dumas, Kock i Karr, któremu przeznaczono było być raczej poetą, – dla drugich Balzak, Sand, co miał być także poetą – i im podobni17. Czymże był inszym Bajron, owo olbrzymie zaczęcie wieku 19-go, jeśli nie powieściarzem? Sand, Karr, – może równe jemu znakomitości poetyckie – poszli za nim. Tylko że pierwsi ośmielili się porzucić nawet formę, która potrzaskała się już, wierz mi pani, jak garnek zużyty. Deotyma18 – owo dziwne zjawisko, które umie rozgrzewać się tym, od czego nie ma ciepła, to dziecię swojego wieku – to poetka, jak potrzeba dzisiaj – ja jej biję czołem. Próżno zarzucają jej rozum! – jakże śmiesznym jest zarzut podobny! Czyliż dziś nie rozumujemy wszystkiego – nawet uczuć? Dziś poezja nie może być inną – tylko rozumowaną – [rz]ecz próżna! Przypatrzmy się bliżej światłom tego wieku19. Czyliż Szatobrian nie powiedział sobie najwyraźniej: „będę reformatorem wyobrażeń –” Hugo: – „ja chcę smak zreformować –” Lamartine: „będę sobie <o>to wzdychał i dumał – może też to będzie popłacało.” – Zaprawdę – duch wieku tego nosi szatę Arlekina, złożoną ze szmat pstrocizny poszszywanej bezładnie. Zmysłowość grecka (Szyller, Ugo Foscolo20), sceptycyzm mistyczny (Goete), sielankowość filozoficzna (Emerson), szyderstwo (Hejne), marzycielstwo średniowieczne bez wiary tamtych wieków (Tieck, Bürger), entuzjazm na zimno (Coleridge)21. Nie jestże to mozajka najdziwaczniejsza w świecie? A filozofia? O! ludzkość ubóstwiona – panteizm Hegla, panteizm Owena – S. Simon, Bentham, Fourier, Proudhon, socjalizm i komunizm! – jestże tam coś dla duszy? Nic. Wszystko dla ciała22. Oto pole dla Deotymy, – dla wieku Rozumu, poezja Rozumu! Wiek 18-ty burzył i wszyscy zgadzali się na jedno – dziś usiłują budować, ale powtarza się katastrofa synów Noego23, jeden drugiego nie rozumie, bo nic ich nie spaja – brak wiary! System zwala system, doktryna doktrynę, smak – smak, – jedno nie wierzy drugiemu. Czyliż tak nie jest? Jeszcze co do nas, broniliśmy się jakoś najdłużej; – szeroko o tym mówić! ale u nas jednych tych przechowała się tradycja czystego Słowa Bożego – ani [wykreślenie nieczyt.] {jednak} i to zgłuszyła z czasem cudzoziemczyzna, propagująca Królestwo tego świata, Królestwo potrzeb zmysłowych, dobrego bytu ziemskiego i prozy życia. Nie mowię tu [o] scudzoziemczeniu zwyczajów i mowy – to rzecz najmniejsza – ale o scudzoziemczeniu ducha. I czyliż nie [w] sposób proroczy powiedział w Walenrodzie ogromny nasz Adam: „Któż słucha pieśni – i kto ją rozumie?”24 [k. 2v] Na przesileniu, buchnęło jak z lampy gasnącej: Adamem, Bohdanem, Goszczyńskim, Słowackim, potem Polem i Lenartowiczem – i zgasło! – nie zapalić na nowo! Rzecz próżna – czas wyrzec się poezji! –

• 25 Chodzi o francuskie czasopismo „Journal des Débats”, powstałe w 1789 r.

40Oto są moje pojęcia w przedmiocie dzisiejszych popę {potrzeb} umysłowych – spostrzeżenia oparte na zasadach tykalnych. Kto by się ofiarował przekonać mię przeciwnie, zrobiłby mi przysługą, większą, jeśli być m[oże] od największej: kto by mię wyleczył z tej hipokondrii ducha – mocno nawet wdzięczny mu będę – choć ludzkość {wdzięczność} nie jest bynajmniej w ludzkiej naturze. A wdzięczność moja, jako rzecz rzadka, może być więcej nawet warta od owych 100.000 franków, które z dawna ofiaruje szarlatan jakiś w „Dzienni[ku] Sporów”25 temu, komu się wrócą nagniotki przez niego wyjęte. Tylko prosiłbym się pośpieszyć, zanim z hipokondrii nie przejdę do mizantropii najzupełniejszej, gdyż wtedy byłoby już za późno. Och! [wiek] nasz dziwnie biednym jest na duchu, – jakże tu nie upaść? Czyliż nie słusznie powiedział o nim Wiktor Hugo, którego lubię po kawałku, podobnie jak pani lubisz Musseta:

• 27 Silvio Pellico (1789–1854), włoski pisarz, poeta i dramaturg, jeden z bohaterów ruchu odrodzenia Wł (...)

41I czyliż niesłusznie także mam słabość do Sylwiusza Pellico27 – jedynego {prawie} poczciwego ducha naszego wieku, który odważył się uklęknąć na oba kolana, bez rozumowania i bez hipokryzji? Och! nie {ma} wyrazu na oznaczenie szacunku, jaki ja mam dla niego. Jest to jedyna dusza, z którą ja sympatyzuję bezwarunkowo. Musieliśmy się znać kiedyś poza światem lub się poznamy kiedyś – bo go kocham jak rodzonego brata – dziwnym niewytłumaczonym pociągiem. A może też kocham go dlatego, że i on upadł tak samo jak ja. –

• 28 Aluzja do Cypriana Norwida, którego Faleński znał z czasów szkolnych (urodzony w 1821 r. Norwid był (...)

42Ha, ha! jakżem się rozgadał bez końca! I ciągle, tylko o sobie – nie jestżem egoistą? I nie ma tak[że] granic mojemu cynizmowi, bo i jestem egoistą, i wyznaję się być nim, i nawet chlubię się z tego jak najchętniej. Nie jestżem więcej upadły od Sylwiusza? – nie jestżem więcej chory od Cypriana28? I sam także nie wiem, co mi się zrobiło, żem się tak dziwnie rozgadał. Pani wiesz – ludzie zniechęceni bywają skryci, – a ja jestem zniechęcony – dziwnie zniechęcony. Ale my się przecież znamy od dawna – tylkośmy się czas jakiś nie widzieli. Pani przyjechałaś i zastałaś mię chorym, i wkrótce przyjedziesz znowu i zastaniesz mię umarłym może – na duchu zawsze – choć się przecię zdarza umrzeć i ciałem… Na Boga, [spal] pani list ten, żeby się nie dowiedział ktośkolwiek, że był kiedyś duch nic nieznaczący, co się sza[mo]tał bezsilnie, jak Prometeusz przykuty do skały, będąc spętany w sieci – która jest może śmie[sz]ną pajęczyną tylko. Niestety! – w tej lichej pajęczynie, którą my życiem naszym nazywamy, więźnie tylko mu[cha] bezsilna i nieużyteczna. Na to, żeby się przez nią przebić, potrzeba być koniecznie pszczołą pracownicą, bą[kiem] potężnym lub chociaż jadowitą osą… Bóg się tobą opiekuj, Pani. Bądź zdrowa.

• 29 Chodzi o obiecany przez Marię Trębicką tom poezji Musseta. Jak spekulowała w liście z 17/29 listopa (...)

45P.S. Nie odebrałem książki, którąś Pani załączyła do listu29. Podobny wypadek mógł się [tylko] mnie zdarzyć – nikomu więcej. Mój Boże! przykro mi z tego względu potrójnie. Raz – żem stracił miłą pamiątkę od Pani; po wtóre – żeś się Pani pozbyła ulubionego sobie przedmiotu [bez] żadnego cudzego pożytku; nareszcie – że mię ominęła książka, z której obiecywałem sobie ki[lka] przyjemnych wrażeń.