• 2 Jak pisała Susan Sontag: „Ucząc nas nowego kodu wzrokowego, fotografie zmieniają i rozszerzają pojm (...)

2Można byłoby pokusić się o stwierdzenie, że herezja Amalryka powróciła po niemal sześciuset latach – w postaci fotografii i jej sposobu odwzorowania rzeczywistości. Obrazki „malowane światłem” nie są zapewne traktowane jako wizerunki „boskiego elementu” zawartego w każdej z odwzorowanych przez nie rzeczy, ale bez wątpienia porządkują naszą, ludzką rzeczywistość i kojarzone są z pięknem oraz prawdą, ideami od zarania lokowanymi bardzo blisko Dobra samego w sobie2.

• 3 Jak stwierdzają autorzy strony http://hep.fuw.edu.pl/II_Pracownia/P3/HTML/index/22%20czastki.htm: „ (...)

3Co jeszcze bardziej znaczące, fotografia łączy nas (w swoiście pojętej współpracy) z najbardziej tajemniczym elementem świata fizycznego – światłem, którego natura od dawna fascynowała człowieka. Potwierdza to współczesna nauka: cząstki światła, fotony, należą do tak zwanych bozonów, określanych też „cząstkami promieniowania”, a wyróżniają się tym, że nie posiadają masy spoczynkowej, a jedyną prędkością, z którą mogą się poruszać, jest maksymalna dopuszczalna w fizycznym Wszechświecie prędkość światła (około 300 000 km/s)3. Należą do świata odmiennego od klasycznie pojmowanej materii (zwanej często przez fizyków „materią barionową”) – do rzeczywistości oddziaływań, które łączą tę materię w struktury, a zarazem niejako koordynują jej istnienie w czasoprzestrzeni. Swoiście liminalna pozycja światła (na granicy świata materii i ducha, jak ujmowali to filozofowie romantyczni) zawsze inspirowała myślicieli – od Platona po Schellinga i Nietzschego – do spekulacji dotyczących radykalnie „innego” świata, który miałby roztaczać się za granicą nieskończonego blasku.

• 5 Jak pisał Pindar o Apollinie: „cieniem snu jest człowiek, niczym więcej. Ale kiedy jasność nadchodz (...)

5Fotografia jest niczym światło, które samo w sobie trudno nazwać „żywym” (może jednak w pewnym sensie wykraczać poza dualizm życia i śmierci/martwoty…), a zarazem umożliwia ono życie wszystkim istotom zamieszkującym Ziemię. Jednocześnie ambiwalencja światła – odzwierciedlona choćby w dwoistych atrybutach greckiego boga Apollina, niosącego lirę i śmiercionośny łuk5 – odbija się, niczym kształt na matrycy lub kliszy, na emocjach i skojarzeniach, które wywołuje fotografia. Ten sam Roland Barthes stwierdza bowiem:

• 7 Jak stwierdzał Barthes: „Fotografia przekształca podmiot w przedmiot, a nawet, można powiedzieć, w (...)
• 8 Zob. np. M. Litwinowicz-Droździel, Wiek ekspozycji. Kilka słów o praktyce dziewiętnastowiecznych wy (...)
• 9 Susan Sontag pisała: „Fotograf zawsze próbuje kolonizować nowe przeżycia albo odnajdować nowe sposo (...)
• 10 „Fotografia – odnotowuje Sontag – staje się rytuałem życia rodzinnego właśnie wówczas, gdy w uprzem (...)
• 11 Jako taka wpisuje się ona zatem w ideał powszechnej dostępności dóbr luksusowych (osiąganej stopnio (...)

6W istocie, niejednoznaczność fotografii, wyłanianie się jakby czarnego tła spod lśniącej warstwy dobrodziejstw, które niesie ze sobą ten wynalazek, narasta wraz z dojrzewaniem epoki nowoczesności (której jednym ze sztandarowych osiągnięć była technika fotograficzna) i jej stopniowym przechodzeniem w ponowoczesność. Można przytoczyć szkicowy katalog problemów i cech, które łączą fotografię z nowoczesnością: wzmacnianie opozycji „podmiot – przedmiot”7, definiowanie istnienia jako „jawienia się w świetle” świadomości jasnej i wyraźnej, współudział w charakterystycznej dla tej epoki praktyce eksponowania okazów8, prezentowanie zagadnień społecznych, estetycznych, psychologicznych czy filozoficznych w skrótowej postaci optycznych „znaków”, stworzenie swego rodzaju pharmakonu na typową, nowoczesną przypadłość – nudę9, a nade wszystko sytuowanie się w ramach nowoczesnej logiki substytucji dawnej hierarchii eschatologicznej czy też tradycyjnych wartości (czego znakomity przykład podaje Susan Sontag, pisząc o tym, że w miarę rozpadu tradycyjnej, wielopokoleniowej rodziny narastała praktyka tworzenia i wspólnego oglądania rodzinnych albumów ze zdjęciami10). Fotografia jest jak zdemokratyzowane do granic możliwości malarstwo, okazuje się znacznie tańsza i powszechniejsza od swego poprzednika11, a nawet stanowić może zastąpienie transcendencji, niczym technicznie zrekonstruowane „oko Opatrzności” (podobnie jak internet staje się być może zsekularyzowanym substytutem teologicznego pojęcia „współobecności w Duchu Świętym”).

• 13 Sontag formułuje prostą zależność: „Osoba interweniująca w czasie wydarzenia nie może go rejestrowa (...)

8Domyślamy się oczywiście, że stąd już jedynie krok do skandalicznych zachowań niektórych fotoreporterów (nie tylko profesjonalnych, ale też „samozwańczych”, ze smartfonami w dłoniach), którzy w sytuacji krytycznej zamiast udzielać pomocy ofiarom zdarzeń, fotografują lub filmują ich cierpienie i agonię13.

• 14 Swoisty komentarz do tego pytania padł z ust Martina Heideggera w jego znanym wywiadzie, udzielonym (...)
• 15 Szacunkowa temperatura tych gazów może wynosić ok. 10 milionów stopni Celsjusza. Zob. https://www.r (...)
• 16 Zob. https://space24.pl/nauka-i-edukacja/historyczna-pierwsza-fotografia-czarnej-dziury (stan z 2 g (...)

9Byłaby zatem fotografia wspólniczką nihilizmu, tego „dziwnego gościa” (Friedrich Nietzsche) w kulturze Zachodu XIX wieku?14 Symptomatycznym dowodem rzeczowym zasadności tego podejrzenia – choć jakikolwiek sąd powinien potraktować go z przymrużeniem oka – mogłoby być „fotograficzne wydarzenie roku”, odnotowane jakiś czas temu. Otóż 10 kwietnia 2019 roku na konferencjach prasowych w Brukseli, Santiago, Szanghaju, Tokio, Tajpej i Waszyngtonie zaprezentowano pierwsze w historii zdjęcie tak zwanej czarnej dziury, obiektu astronomicznego przewidzianego przez teorię względności, w którego realność sam Einstein jednak wątpił. Używając potocznych sformułowań, stwierdzić można, że obiekty tego typu są jakby „pustką do n-tej potęgi” – to fragmenty kosmicznej czasoprzestrzeni (będącej z ludzkiego punktu widzenia właściwie doskonałą pustką!), które „zapadły się w sobie” pod wpływem siły grawitacji znajdujących się tam, supermasywnych obiektów. Fotografia czarnej dziury o masie 6,5 miliarda razy większej od masy Słońca, znajdującej się w centrum galaktyki Messier 87 (50 milionów lat świetlnych od Ziemi), przedstawia niewinnie wyglądającą, a nawet budzącą pozytywne estetyczne skojarzenia, żółto-złotą „obrączkę” rozpalonych do milionów stopni gazów15, które otaczają ów wchłaniający wszelkie fizyczne obiekty – i unicestwiający je – „wir” aktywnej nicości16.

• 17 Sformułowania Susan Sontag, O fotografii, s. 21.

10Czyżbyśmy zatem dysponowali każdorazowo takim (i tylko takim) obrazem rzeczywistości, na jaki – w sensie moralnym i ontologicznym – zasłużyliśmy, a fotografia stanowiła nie tyle (lub nie tylko) obiektywny zapis fizycznych zdarzeń, ile była swoistym „osądem” stanu naszej świadomości? Niezależnie od odpowiedzi na to pytanie – której być może nigdy nie poznamy – trzeba skonstatować, że tę technikę odwzorowywania rzeczywistości łączy z ludzką świadomością i naszym sposobem postrzegania tak wiele, że analizowanie tej relacji przypomina Münchhausenowską próbę podniesienia siebie samego za włosy. Fotografia od czasów swego powstania fascynuje – potrafi też „paraliżować” lub „znieczulać”17 – a także od dwustu lat niestrudzenie sekunduje społeczeństwu suwerennych jednostek, pozornie odseparowanych monad, które mogą jednak komunikować się ze sobą na różne sposoby. „Uświęcając” byt indywidualny obecny w swoistym dla niego kontekście – jak czynił to niegdyś heretyk Amalryk z Béne – fotografia prowokuje nasze refleksje i wpływa na ludzką mentalność, a jej artystyczne „ostrze” (zwane przez Barthes’a punctum) nakłuwa naszą świadomość, powodując zmiany mentalne niczym kręgi na wodzie rozchodzące się wokół miejsca upadku kamienia.

• 18 Wszechstronny, popularnonaukowy charakter tego kompendium (które może okazać się interesujące dla n (...)
• 19 E.A. Poe, Portret owalny, w: idem, Opowieści nadzwyczajne, t. 2, tłum. B. Leśmian, Warszawa [1913], (...)
• 20 O wielkiej popularności oraz uniwersalności tej praktyki może świadczyć np. liczba fotografii zacho (...)

11Obecny numer „Napisu” poświęcony fotografii, mimo niewielkiej objętości, daje wyobrażenie o złożoności tematu. Sztuka „pisana światłem” już od momentu swych narodzin budziła liczne wątpliwości i zadziwiająco mroczne skojarzenia: z przemijaniem, pamięcią, śmiercią, zawłaszczeniem, utratą kontroli nad własnym wizerunkiem. Uzyskiwany mechanicznie obraz miał być doskonale prawdziwym odzwierciedleniem świata, co wywoływało ambiwalentne uczucia. Z jednej strony odmawiano więc nowej dziedzinie statusu gałęzi sztuki (o czym wspomina Izabela Maciusowicz w systematyzującym kompendium Krótka historia „rysowania światłem”. Ewolucja roli fotografii i jej pozycja wobec nowych technologii)18. Z drugiej zaś – przestrzegając przed zuchwałym sięganiem po boskie atrybuty, wyrażano pradawny, skrywany lęk, aby kopia zbyt doskonała nie zastąpiła oryginału. Gdy obdarzony niezwykłym talentem malarz, bohater Portretu owalnego Edgara Allana Poego, opętany twórczym szałem, uwieczniał na płótnie swoją wybrankę, doprowadził do jej nieuchronnej śmierci, bowiem: „nie chciał dostrzec tego, że barwy, które gromadził na płótnie, były odjęte obliczu tej, co przed nim siedziała”19. Najkrótsza z opowieści niesamowitych Poego, powstała w 1824 roku jako Life in Death, zyskała ostateczną postać i tytuł dopiero w 1845 roku, kiedy po obu stronach oceanu szturmem zaczęły zdobywać klientelę zakłady produkujące dagerotypy. Fotografie, zwłaszcza portretowe, bardzo szybko stały się istotnym elementem praktyk kulturowych w społeczeństwach Zachodu: tworzyły substytut bliskości drugiej osoby, umożliwiały zadzierzgnięcie emocjonalnej więzi między oddalonymi korespondentami20 czy podtrzymanie pamięci o zmarłych członkach rodziny, ale również mogły stać się narzędziem symbolicznej przemocy, ułatwiając identyfikację tożsamości lub stając się cennym, złowrogim łupem, jak zbiór prywatnych, skonfiskowanych zdjęć zgromadzony w Albumie policmajstra warszawskiego, należący do barona Płatona Aleksandrowicza Fredericksa, naczelnika Warszawskiego Okręgu Żandarmerii. Jak pisze Jolanta Sikorska-Kulesza w słowie wstępnym do opracowania tego zadziwiającego artefaktu:

• 22 Tę fascynację widzimy w reklamie, mediach społecznościowych, niezliczonych wystawach o tematyce his (...)

14Zebrane w najnowszym, dwudziestym dziewiątym już numerze „Napisu” artykuły krążą w zaklętym kręgu pytań stawianych sztuce fotograficznej przez niemal dwa wieki. Fotografia była i jest dziedziną paradoksów, zawieszoną między nauką a sztuką, z czego wynika jej szczególne traktowanie: stawianie w opozycji jako dokumentu i dzieła sztuki, przeciwstawianie obiektywizmu i emocji, odtwarzania i kreowania rzeczywistości, dowodu i symbolu (choć „wartość dowodowa” zdjęcia też bywa podważana, kiedyś z uwagi na niedoskonałość narzędzia, dziś – właśnie ze względu na jego cyfrową perfekcję, umożliwiającą intencjonalne oszustwo). Zdjęcie utrwala moment, odzwierciedla „czas zamrożony” – szczególnie nadaje się więc do ukazywania zestawień przeszłości i przyszłości, efektownych kadrów „przed” i „po”, rejestrowania upływu czasu mierzonego przemianami przestrzeni, prowokowania filozoficznych rozważań nad naturą pamięci i istotą poznania22. Obraz wart więcej niż tysiąc słów równocześnie okazuje się niewiarygodnie plennym ziarnem, z którego owe słowa wyrastają. Pisane światłem. Fotografia – tekst i kontekst jest również tego przykładem.