Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNuméros26III. VARIANie tylko pochwała rodu – o znacz...

III. VARIA

Nie tylko pochwała rodu – o znaczeniu ramy wydawniczej Komedyj i tragedyj Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w upamiętnieniu pierwszej polskiej dramatopisarki

Not only praise for the family – on the significance of front matter and end matter of the Komedyje i tragedyje [Comedies and Tragedies] by Franciszka Urszula Radziwiłłowa in commemorating the first Polish female playwright
Iwona Maciejewska
p. 249-263

Streszczenie

The article is an analysis of the function of elements of front matter and end matter in the collection of sixteen plays by Franciszka Urszula Radziwiłłowa. The collection was published shortly after the death of the author, thanks to the efforts of her assistant, Jakub Fryczyński, who actively supported the Princess at Nesvizh in her theatrical undertakings for many years. Published in 1754 and dedicated to the aristocrat’s daughters, the tome was the second consecutive initiative aiming at sharing Radziwiłłowa’s literary work with a wider audience. The first attempt was undertaken still in the author’s lifetime, and abandoned for reasons unknown to us today. An analysis of the dedication and foreword for the reader allows one to characterise the role of these elements in a publishing undertaking which was unusual for its time, depicting a member of a great aristocratic family not as a wife, mother, or respected matron, but as a learned woman, a bibliophile and, most of all, a writer.

Góra strony

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/napis.2020.1.13

Pełny tekst

  • 2 W źródłach i opracowaniach dotyczących księcia oraz jego małżonki pojawiają się różne dane dotycząc (...)
  • 3 M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 1913.
  • 4 Była ona córką przyrodniej siostry Franciszki – Weroniki Mycielskiej, urodzonej z pierwszego małżeń (...)
  • 5 Zob. m.in. B. Judkowiak, Użalenie się i wyznanie – do szuflady!, „Polonistyka” 2011, nr 1, s. 6–11.
  • 6 Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich, Olsztyn 2013, s. 237–242. Ed (...)

1Tak w prowadzonym przez kilkadziesiąt lat diariuszu książę Michał Kazimierz Radziwiłł zwany „Rybeńko”, wojewoda wileński i hetman wielki litewski, żegnał w maju 1753 roku swą pierwszą małżonkę Franciszkę Urszulę z Wiśniowieckich, z którą przeżył dwadzieścia osiem lat. Powyższa wyliczanka potomstwa, porażająco skrupulatna w odnotowaniu wszystkich ciąż, także tych poronionych2, pokazuje wieloletnią towarzyszkę życia magnata z jednej strony jako reprezentantkę znamienitych rodów, z których się wywodziła, z drugiej jako matkę kolejnych członków Radziwiłłowskiej familii. Choć książę zaznaczył, że emocje związane ze śmiercią żony były tak silne, iż spowodowały nietypową w jego przypadku ponadtygodniową przerwę w spisywaniu notat, to jednak opowieść o odejściu połowicy ogranicza się głównie – zgodnie ze staropolską konwencją diariuszową – do dość suchej faktografii i zapewnienia, że Franciszka Urszula skonała po chrześcijańsku. Radziwiłł miał świadomość, że jego zapiski ktoś w przyszłości będzie czytał, stąd prośba o modlitwę za duszę zmarłej. Napomknął też jednym zdaniem, że powrót do domu z Nowogródka, gdzie małżonka pożegnała się ze światem, był dla niego trudny: „wszędzie moje nieszczęście było mi w oczach przytomne”3. Potem znajdujemy noty o przygotowaniach do pogrzebu, który odbył się z należytą pompą we wrześniu tegoż roku. Co ciekawe, jeszcze przed tą uroczystością „Rybeńko” planował mariaż ze znacznie młodszą krewną pierwszej żony4, dwudziestoczteroletnią Anną z Mycielskich, wdową po kuzynie Michała Kazimierza – Leonie Radziwille. Ten pośpiech mógł być podyktowany troską o ciągłość rodu. Książę nie był już najmłodszy, a po śmierci siedemnastoletniego Janusza pozostał mu tylko jeden męski potomek – brat bliźniak zmarłego – Karol Stanisław. Anna wraz z czwórką dzieci od dwóch lat pozostawała pod opieką „Rybeńki” . Można więc ten wybór wdowca uznać za naturalny. Jednak tak szybka decyzja rodzi podejrzenia, czy książę nie był zainteresowany krewną żony jeszcze przed śmiercią swej pierwszej połowicy. Nie ma na to żadnych dowodów, ale warto pamiętać po pierwsze o obecnych w poezji Franciszki Urszuli skargach na niewierność małżonka5, po drugie – o żalach Mycielskiej spowodowanych jakąś nieżyczliwością i pomówieniami ze strony otoczenia, wyrażonych w Wierszach z melancholijej po śmierci śp. Męża mego najukochańszego pisanych6. Wydaje się, że Michał Kazimierz sam chyba odczuwał niestosowność tych pośpiesznych konkurów, skoro o zaręczynach, które nastąpiły prawdopodobnie pod koniec sierpnia 1753 roku, wspominał jedynie w sposób zawoalowany.

  • 7 Zob. m.in. A. Sajkowski, „Nicht bardzi kochać nade mnie nie może…”, w: idem, Staropolska miłość. Z (...)

2Choć oszczędność i oschłość opisu śmierci pierwszej żony nie odbiega zbytnio od dawnych diariuszowych praktyk, to przywołany powyżej pozbawiony zabarwienia emocjonalnego fragment zastanawia, zważywszy na fakt, jak książę opisał początki znajomości z Franciszką Urszulą. Mimo że i wtedy była to relacja dość lakoniczna jak na współczesne nam standardy piśmiennictwa autobiograficznego, to jednak wówczas Radziwiłł względnie szczegółowo przedstawiał podjęte wbrew woli matki starania matrymonialne, ujawniał początkowe wahania i rozterki, wreszcie, gdy sprawy przybrały pomyślny obrót, chwalił zalety swej wybranki7.

  • 8 Zob. B. Judkowiak, Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce, Poznań 1992, s (...)
  • 9 Zob. eadem, Z dziejów teatru nieświeskiego. U początków teatru, „Pamiętnik Teatralny” 1990, z. 3–4, (...)
  • 10 Zob. A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), „Pamiętnik Teatralny” 1961, z. 3, s. (...)
  • 11 Zob. ibidem, s. 406; B. Judkowiak, Z dziejów teatru nieświeskiego…, s. 318.

3Notka sporządzona po śmierci Franciszki Urszuli takich zindywidualizowanych wyznań niestety nie zawiera. Należy zaznaczyć, że także dalsze zapiski wdowca nie przynoszą bardziej szczegółowych spostrzeżeń. Książę w kolejnych latach nie wracał już pamięcią do licznych zasług swej zmarłej małżonki, która za życia nie tylko zmagała się z wyzwaniami macierzyństwa, ale również podczas częstej nieobecności męża dbała o sprawne funkcjonowanie rodowej rezydencji8. Wśród rozlicznych obowiązków Radziwiłłowa znajdowała też czas na twórczość literacką, rozpoczętą pisanymi wkrótce po ślubie wierszowanymi listami miłosnymi do ukochanego męża. Miejsce w historii literatury zapewniła księżnej jej spuścizna dramatyczna – Franciszka Urszula od 1746 roku regularnie pisywała sztuki, które stanowiły podstawę repertuaru nieświeskiej sceny. Jej małżonek, od młodych lat zagorzały teatroman, wybudował w swej rodowej siedzibie „salę komediową” otwartą uroczyście 2 sierpnia 1748 roku (co warte podkreślenia, w przeddzień inauguracji działalności królewskiego Opernhausu w Warszawie)9. Z diariusza księcia wiemy, że różne imprezy artystyczne o charakterze parateatralnym odbywały się przy okazji ważnych uroczystości już w latach wcześniejszych10. Pierwsza sztuka autorstwa Franciszki Urszuli została odegrana 13 czerwca 1746 roku w letniej rezydencji księcia w Albie na prowizorycznej scenie plenerowej11.

  • 12 Jego zapiski prześledził pod tym kątem Alojzy Sajkowski, budując kalendarium przedstawień odgrywany (...)
  • 13 M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 1474.
  • 14 Ibidem, s. 1595.
  • 15 Zob. A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), s. 425–30.

4Za życia pierwszej polskiej dramatopisarki „Rybeńko” dość skrupulatnie odnotowywał kolejne wystawienia sztuk jej autorstwa, towarzyszące rodzinnym okolicznościom, świętom, wizytom gości itp.12 Czasem krótką notkę uzupełniał oszczędną uwagą, na przykład o dobrej grze któregoś z aktorów, a byli nimi głównie domownicy i uczniowie z nieświeskiej szkoły kadetów. Komentował między innymi występy swych córek, co pokazuje uwaga z grudnia 1746 roku pod adresem młodszej z nich, liczącej sobie wówczas zaledwie sześć lat: „Katarzyna bardzo dobrze reprezentowała swoją personę”13. Sztuki, które wyszły spod pióra jego małżonki, książę sporadycznie kwitował sformułowaniami w rodzaju: „komedyja Parysa z Heleną […] kompozycyi żony mojej barzo piękna”14. Po śmierci Franciszki Urszuli i odbyciu żałoby, od 1754 roku przedstawienia znowu uświetniały dworskie fety. Jednak pisząc o wystawianym przy danej okazji spektaklu, „Rybeńko” nie wspominał już o autorce odegranego dramatu, choć doprecyzowywał, o którym z nich mowa15.

  • 16 Zob. J. Tazbir, Pasek jako kronikarz XVII wieku, w: Jan Chryzostom Pasek jako kronikarz XVII wieku. (...)
  • 17 Zob. m.in. I. Maciejewska, Między uległością a poczuciem własnej wartości – kobiety czasów saskich (...)
  • 18 Więcej o przerwanej edycji z 1751 roku zob. B. Judkowiak, Z dziejów drukarni nieświeskiej, „Lituano (...)
  • 19 Zob. eadem, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretac (...)
  • 20 O tymże przekładzie szerzej zob. J. Miszalska, „Kolloander wierny” i „Piękna Dianea”. Polskie przek (...)

5Czy książę doceniał literackie talenty swej małżonki? Na to pytanie trudno odpowiedzieć jednoznacznie, zwłaszcza myśląc dzisiejszymi kategoriami. Na pewno w jego oczach była ona przede wszystkim matroną – cnotliwą żoną i matką dbającą o honor oraz pomyślność rodu, a nie literatką. Jak zauważył niegdyś Janusz Tazbir, Jan Chryzostom Pasek z pewnością obruszyłby się, gdyby ktoś widział w nim głównie człowieka pióra, a nie żołnierza czy dobrego gawędziarza16. Dodatkowo sprawę komplikuje stosunek ludzi epok dawnych do pisarskiej aktywności kobiet. Moraliści patrzyli na nią zazwyczaj krytycznie17. W tej sytuacji można zrozumieć to, że dorobek księżnej nie został opublikowany za jej życia. O wydanie twórczości Franciszki Urszuli zabiegał swego czasu biskup Józef Andrzej Załuski, ale nie skorzystano z jego propozycji. Z ewentualną presją bliskiego otoczenia nie musiała się liczyć w takim stopniu Elżbieta Drużbacka, uboga, owdowiała szlachcianka, której obszerny zbiór utworów ukazał się dzięki referendarzowi koronnemu w 1752 roku. Co prawda wiadomo, że pierwsza edycja sztuk Radziwiłłowej zaczęła powstawać pod koniec 1750 roku w Nieświeżu, ale przedsięwzięcie z nieznanych powodów wkrótce zarzucono18. Jak pisze Barbara Judkowiak, możliwe, że to sama Franciszka Urszula uległa presji modelu redukującego działania kobiety do sfery prywatnej i nie wyraziła ostatecznie zgody na druk19. Przypomnijmy, że inna Radziwiłłowa – wojewodzina nowogrodzka Barbara z Zawiszów – często goszcząca w Nieświeżu, nie chciała zgodzić się na opublikowanie swego całkiem udanego przekładu Dianei Giovan Francesca Loredana20.

  • 21 Zob. m.in. B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu…, s. 61 i (...)
  • 22 Zob. W. Konopczyński, Jakub Fryczyński (1720 – po 1788), w: Polski słownik biograficzny, t. 7, Krak (...)

6Inicjatywę druku dramatów księżnej podjęto ponownie wkrótce po śmierci magnatki, a tym, kto przygotował teksty Radziwiłłowej do publikacji, niejednokrotnie dokonując w nich samowolnych zmian, między innymi dotyczących tytułów poszczególnych sztuk, leksyki, składni i frazeologii, czy wreszcie podziału na akty21, był Jakub Fryczyński herbu Pobóg – wieloletni teatralny pomocnik księżnej, odtwórca licznych ról, komendant szkoły kadetów w Nieświeżu22.

  • 23 J. Krzyżanowski, Talia i Melpomena w Nieświeżu. Twórczość U.F. Radziwiłłowej, w: Teatr Urszuli Radz (...)
  • 24 Zob. B. Sołczyk, O wypowiedziach zalecających w edycjach dramatów autorek z pierwszej połowy XIX wi (...)
  • 25 Zob. H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje do dzieła księżnej Urszuli Radziwiłłowej, „Roczn (...)

7Editio posthuma zawiera szesnaście utworów dramatycznych, które gościły wcześniej na scenie Radziwiłłowskiego teatru. Wydany w 1754 roku gruby foliał Julian Krzyżanowski oceniał bardzo krytycznie, jako jedną z „najosobliwszych i najdziwaczniejszych ksiąg, jakie wyszły spod prasy drukarskiej. Marny (poza egzemplarzami luksusowymi) papier, lichy druk, okropne ryciny, straszna wreszcie robota introligatorska […] – oto cechy zewnętrzne tomu”23. Jednak edycja przygotowana dzięki wytrwałym staraniom Jakuba Fryczyńskiego stanowi przejaw niemałej determinacji uczestnika nieświeskich przedstawień, by dorobek księżnej pani znalazł miejsce w historii i nie został zapomniany. Warto podkreślić, że utwory innych polskich dramatopisarek tworzących kilkadziesiąt lat po Radziwiłłowej często czekały na druk znacznie dłużej lub pozostawały w rękopisach24. Przebieg prac nad edycją Komedyj i tragedyj z 1754 roku prześledziła swego czasu historyk sztuki Hanna Widacka, charakteryzując zamieszczone w tomie ilustracje towarzyszące poszczególnym sztukom. Podstawą jej ustaleń, zweryfikowanych częściowo przez Barbarę Judkowiak, była korespondencja Fryczyńskiego z księciem Michałem Kazimierzem25.

  • 26 Zob. ibidem, s. 198–199.
  • 27 Cyt. za: B. Judkowiak, Z dziejów drukarni nieświeskiej…, s. 130.
  • 28 Ich analizę pod tym kątem przeprowadziła Barbara Judkowiak, m.in. w artykule Z dziejów teatru nieśw (...)

8Odtwórca wielu ról w spektaklach wystawianych przez Franciszkę Urszulę od pierwszych miesięcy 1754 roku pracował nad wydaniem jej sztuk. Zainwestował w to przedsięwzięcie nawet własne środki, których zwrotu nie był w stanie się doprosić26. A chodziło o niemałą sumę – za papier 1000 złotych, „dopiroż kopersztychy i druk po złotych 12 od arkusza, których będzie w tej księdze 153”27. Krytyczna ocena walorów artystycznych zamieszczonych w tomie ilustracji, sformułowana przez Krzyżanowskiego i Widacką, nie zmienia faktu, że dają nam one wyobrażenie o charakterze i detalach nieświeskich przedstawień. Nie wnikając głębiej w tę problematykę, omówioną przez Judkowiak28, warto przyjrzeć się bliżej – i to jest głównym celem podjętych tu rozważań – elementom literackiej ramy wydawniczej, zamieszczonym w omawianym wydaniu. Zawarte w nich treści mówią wiele o tym, z jakim zadaniem mierzył się Fryczyński, zachwalając dzieło kobiety – pisarki, a jednocześnie dążąc do tego, by utrwalić w nim własny udział.

  • 29 Zob. R. Ocieczek, O różnych aspektach badań literackiej ramy wydawniczej, w: O literackiej ramie wy (...)
  • 30 F.U. Radziwiłłowa, Komedyje i tragedyje przednio-dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem, (...)
  • 31 Cyt. za: H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje…, s. 199.
  • 32 Dodajmy, że rycina zawiera nie tylko herb Radziwiłłów, umieszczony centralnie, ale także Wiśniowiec (...)

9Spośród wyodrębnionych przez Renardę Ocieczek części składowych typowych dla staropolskiej ramy wydawniczej29 w tomie znajdujemy rozbudowany tytuł, eksponujący zalety ideowe i artystyczne sztuk księżnej oraz podkreślający pochwały, jakie mieli wygłaszać pod adresem dramatów widzowie nieświeskiego teatru, stemmat: Na herbowny zaszczyt Jaśnie Oświeconych Książąt Radziwiłłów Familij, dedykację skierowaną do córek „Rybeńki” – dorastających panienek: Teofili Konstancji i Katarzyny Karoliny, z którymi Fryczyński niejednokrotnie grał na scenie, oraz Przemowę do czytelnika30. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w jednym z listów do Radziwiłła komendant nieświeskich kadetów wspominał o planie umieszczenia w księdze herbów rodowych i jednocześnie pytał swego chlebodawcę, czy ten zgadza się na to, by w tomie pojawił się także portret jego zmarłej małżonki. Na to wojewoda wileński odpowiedział następująco: „Dobrze żeś herb taki wysztychować kazał. Portretu zaś Żony mojej nie trzeba sztychować”31. Obecność w edycjach staropolskich herbów i stemmatów była na porządku dziennym, służyła wyeksponowaniu rodu ewentualnego mecenasa czy adresata dedykacji. Prestiż familii zawsze pozostawał dla Radziwiłła kwestią priorytetową, więc nie dziwi, że książę pochwalił ten plan32. Dlaczego nie widział potrzeby zamieszczenia w księdze portretu żony – autorki sztuk, trudno jednoznacznie powiedzieć. Może uznawał, że już publikacja płodów niewieściej muzy wystarczająco wykracza poza utrwalone społecznie normy i niewskazane jest – przez wyeksponowanie podobizny Franciszki – dodatkowe podkreślanie niestandardowej roli jego małżonki.

  • 33 Zob. R. Ocieczek, „Sławorodne wizerunki”. O wierszowanych listach dedykacyjnych z XVII wieku, Katow (...)
  • 34 Zob. I. Maciejewska, Matrony i kawalerowie służący Ojczyźnie – portrety członków familii Radziwiłłó (...)
  • 35 Zob. M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 193.

10W dedykacji ważne są oczywiście znamienite adresatki, księżniczki Radziwiłłówny, ich ojciec, obdarzający Fryczyńskiego niezmierzonymi łaskami, ale pojawia się także pochwała ich wspaniałej matki, której pełen zalet portret wydawca sztuk konstruuje następnie w Przedmowie do czytelnika. Tu laudacja koncentruje się już tylko na zmarłej autorce dramatów. Co ważne i warte podkreślenia, jest to obraz zupełnie inny niż ten zawarty na kartach diariusza księcia. Ta różnica nie wynika jedynie z tego, że dla Fryczyńskiego Franciszka Urszula była księżną panią, żoną chlebodawcy, osobą stojącą na wyżynach hierarchii społecznej, a dla Radziwiłła po prostu żoną i matką jego dzieci. Przedstawiona w Przemowie charakterystyka eksponuje inne wartości i zalety zmarłej niż te, które w pochwałach kobiet tradycyjnie wówczas uwypuklano33. Dla autora dedykacji i przedmowy liczą się przede wszystkim intelekt, oczytanie i talent księżnej. Dla „Rybeńki” zaś – bycie godną szacunku matroną, przydatną w budowaniu prestiżu familii34. I choć w zapiskach magnata dotyczących początkowych dni znajomości z Franciszką widać, że spodobały mu się jej konwersacyjne talenty35, nigdy potem nie wychwalał szczególnie zalet jej umysłu, poza zdawkowymi formułami aprobującymi wystawiane w Nieświeżu sztuki.

  • 36 Zob. m.in. B. Judkowiak, Formacja umysłowa sawantki połowy wieku (świat książek i środowisko litera (...)
  • 37 B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu…, s. 33 i passim.
  • 38 Zob. eadem, Franciszka Urszula Radziwiłłowa (1705–1753), w: Pisarze polskiego oświecenia, t. 1, red (...)
  • 39 Zob. m.in.: J. Partyka, „Żona wyćwiczona”. Kobieta pisząca w kulturze XVI i XVII wieku, Warszawa 20 (...)
  • 40 Tak przedstawiona jest w jednej z dedykacji inna światła dama XVIII w., Barbara z Duninów Sanguszko (...)

11Współcześni badacze oceniają, że Franciszka Urszula ewidentnie przerastała swego męża pod względem intelektu i oczytania36. Mimo to, zgodnie z patriarchalną wizją rodziny, ona sama deklarowała wielokrotnie podległość mężowi i zaznaczała nawet, że podejmuje się literackich „małych prac niewieściej prostoty” – właśnie na jego wyraźne polecenie37. Jednak należy podkreślić, że to na barkach Radziwiłłowej spoczywało nie tylko dostarczanie repertuaru dla nieświeskiego teatru, ale także zorganizowanie całej oprawy uroczystego pogrzebu teściowej – zmarłej w 1746 roku Anny z Sanguszków38. Niewątpliwie efekty „zabaw piórem” księżnej (a przypomnijmy, że w pierwszej połowie XVIII wieku powoli przybywało kobiet podejmujących aktywność literacką)39 okazywały się wielce przydatne w eksponowaniu potęgi Radziwiłłów, jednocześnie dostarczając rozrywki domownikom i gościom mężowskiego dworu. Nie zmienia to faktu, że twórczość literacka nie była wówczas zajęciem budującym prestiż dam z magnackich rodów, które powinno szanować się przede wszystkim jako córki, siostry czy żony znamienitych mężczyzn oraz matki następnych pokoleń40.

  • 41 Zob. H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje…, s. 199.

12Przygotowując do druku dramaty autorstwa Radziwiłłowej, Fryczyński liczył się prawdopodobnie z tym, że mogą być one różnie przyjęte. Co gorsza, jak to pokazuje jeden z jego listów, owoc starań wiernego sługi nie zyskał akceptacji szacownych adresatek przypisania41. A przecież na ich przychylność zaangażowany edytor z pewnością liczył, dokonując takiego, a nie innego wyboru odbiorczyń dedykacji. Być może o takiej decyzji adresatek przesądziło też to, że córki księżnej, podobnie jak on sam, przez lata czynnie uczestniczyły w nieświeskiej zabawie w teatr. I co ważne, były kobietami, więc niejako za sprawą wspólnoty płci łączącej je z autorką sztuk mogły stanąć w obronie dzieła ich matki i odeprzeć ewentualne ataki ze strony złośliwego zoila.

  • 42 Zob. S. Dąbrowski, O panegiryku, „Przegląd Humanistyczny” 1965, nr 3, s. 101–110.

13W dedykacji kilkakrotnie przewija się przekonanie o wartości oddawanego do rąk czytelników tomu. Autor, konstruując wypowiedź zalecającą, przywołuje różne przykłady dedykowania scenicznych dzieł wielkim tego świata, między innymi przez Pietra Metastasia cesarzowi Karolowi VI Habsburgowi, wyrażając nadzieję, że podobnie jak i w wymienionych znamienitych przypadkach, tak i na przygotowane przez niego Tragedyje i komedyje spłynie „wielka ozdoba, powaga i obrona” za sprawą przezacnych osób, którym są one przypisane. Choć adresatkami dedykacji są młodziutkie panienki, to jednak dźwignia panegiryczna42 wynosi je wysoko, między innymi za sprawą wskazanych w dedykacji ich królewskich paranteli (Jan III Sobieski, Michał Korybut Wiśniowiecki, Stanisław Leszczyński, Barbara Radziwiłłówna). Poza licznymi przymiotami osobistymi księżniczek, promieniującymi z założenia na poświęcone im dzieło, zdaniem wydawcy jeszcze jeden czynnik zadziała tu na korzyść jego pracy: „Bronić jej będziecie jako tej, która do Was dziedzicznego prawa po matce należy spadkiem”.

  • 43 Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich…, s. 70.

14Jakub Fryczyński, budując panegiryczne wizerunki obu adresatek, nie poprzestał jednak na wierze w to, że ich niezwykła zacność, królewskie parantele, pobożność, uroda itd., tudzież miłość do zmarłej matki staną się wystarczającymi argumentami działającymi na korzyść oddawanego do rąk odbiorców dzieła. Uczestnik widowisk w Nieświeżu i, jak wiemy na podstawie porównania autografów z wydaniem sztuk z 1754 roku, także cichy ich redaktor, a bywa, że i obyczajowy cenzor43, włożył wiele wysiłku w to, aby przekonać czytelników Tragedyj i komedyj do wartości ofiarowywanego im dzieła, które było efektem „mądrej i niewinnej zabawy” księżnej pani. Wydaje się, że tak dobrane przymiotniki nie są tu bez znaczenia. Oba bowiem Fryczyński jako wydawca i redaktor zawartych w zbiorze utworów dramatycznych stara się skrupulatnie i przekonująco uzasadnić.

15Akcentuje, że mądrość owoców pracy jego protektorki jest naturalną konsekwencją mądrości jej samej. Stąd tak rozbudowana charakterystyka Radziwiłłowej pomieszczona w przedmowie:

wojewodzina wileńska, hetmanowa wielka W[ielkiego] K[sięstwa] L[itewskiego] cud mądrości, nauk wyzwolonych osobliwa estymatorka [‘czcicielka’ – I. M.], w których tak wysoce wygórowała, że w każdej umiejętności prym trzymała; jako to: w Piśmie Świętym i kontrowersjach o artykułach wiary katolickiej była gruntownie biegła; w kanonach albo prawach świętych kościelnych, i ojczystych, sejmowych ustawach rzadką, a prawie niezrównaną pamięcią uszczęśliwiona: w historyi uniwersalnej, w geografii, w sentymentach polityków cale doskonała, w czytaniu ksiąg różnymi językami wydanych nigdy niespracowana; świadczy to jej własna biblioteka, od dwu tysięcy autorów najosobliwszych złożona, z których wszystkich przeczytała i wiedziała o jakiej materyi kto z nich traktuje, przeto za najmilszą sobie miała rozrywkę z ludźmi uczonymi kontrowertować [‘toczyć spór, dysputować’ – I. M.].

  • 44 Zob. R. Ocieczek, „Sławorodne wizerunki”…, s. 67–92.
  • 45 Zob. m.in. wskazane wyżej prace Barbary Judkowiak.
  • 46 Zob. J. Krzyżanowski, Talia i Melpomena w Nieświeżu…, s. 11 i passim.
  • 47 Zob. m.in. A. Sajkowski, „Nicht bardzi kochać nade mnie nie może”…, s. 233–254; B. Popiołek, Kobiec (...)
  • 48 Zob. B. Judkowiak, „Inny głos?” Wokół ekspresji kobiecości w utworach Franciszki Urszuli Radziwiłło (...)

16Choć konwencja panegiryczna znamienna dla „sławorodnych wizerunków” budowanych w staropolskich ramach wydawniczych44 nakazuje ostrożność przy obdarzaniu zaufaniem tych pochwał, to nie można lekceważyć świadectwa Fryczyńskiego. Obraz Franciszki Urszuli jako kobiety oczytanej, znającej język francuski i włoski, posiadającej własną bogatą i zróżnicowaną tematycznie bibliotekę, prenumerującej zagraniczną prasę, rekonstruują na podstawie dostępnych źródeł poświęcone jej opracowania45. Już pomysły wykorzystane w dramatach pokazują wielokierunkowość poszukiwań twórczych księżnej sięgającej w swych scenicznych kompozycjach zarówno po inspiracje epickie (adaptacje wątków baśniowych, hagiograficznych, romansowych czy nowelistycznych), jak i dramatyczne, które nie ograniczały się jedynie do przyswojenia polskiej literaturze trzech sztuk Moliera. Tę „bujność rzeczy” zdaje się doceniać także nastawiony do dorobku księżnej raczej krytycznie Julian Krzyżanowski46. Analiza jej obszernej epistolografii wskazuje z kolei na nietuzinkową osobowość, otwartość w poruszaniu kwestii intymnych, przełamywanie utrwalonych stereotypów, chociażby w kwestii wychowania dzieci47. Jeszcze inne jej oblicze ujawnia intymna liryka, odsłaniająca dylematy Franciszki jako kobiety próbującej łączyć porywy serca z rozumem kontrolującym namiętności48.

17Jakub Fryczyński, budując pośmiertny portret księżnej, bierze jej literacki dorobek w obronę. Używając określenia „niewinna zabawa”, uprzedza ewentualną krytykę kierowaną pod adresem pisarskich dokonań autorki. Zdaniem współuczestnika nieświeskich przedstawień dramaturgicznej twórczości Radziwiłłowej trudno coś zarzucić, bowiem

cokolwiek zamyka w sobie, to wszystko albo wybornym jest o rzeczach ludzkich zdaniem, albo najgrzeczniejszych obyczajów podnietą, albo na koniec zepsowanych chęci poprawą i dobrego zażywania szczęścia, lub wspaniałego w rzeczach przeciwnych rządzenia się nauką, na koniec wytwornego z ludźmi towarzystwa obrazem.

  • 49 Tak broni owoców swej pracy tworząca kilkadziesiąt lat później dramatopisarka Tekla Wróblewska, któ (...)
  • 50 Zob. J. Miszalska, „Kolloander wierny” i „Piękna Dianea”…, s. 92–93.
  • 51 Zob. T. Michałowska, Romans XVII i pierwszej połowy XVIII wieku. Analiza struktury gatunkowej, w: P (...)
  • 52 Zob. B. Judkowiak, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich, Poznań 2007, s. 250–251.

18Nie jest to zatem rezultat płochej zabawy jakiejś nierozumnej trzpiotki, ale dzieło niosące w sobie pouczające i przydatne treści49. W ten sposób Fryczyński dodaje mu powagi i sugeruje wartości moralizatorskie dramatów księżnej, broniąc ich podobnymi argumentami jak twórcy i teoretycy krytykowanych powszechnie romansów50. Utwory zaliczane do tegoż gatunku czytywano chętnie w siedemnastowiecznej Europie, w Polsce szczyt popularności osiągnęły w czasach saskich, czego dowodem są nie tylko powstające wtedy liczne tłumaczenia i edycje, ale także teksty oryginalne, między innymi autorstwa Drużbackiej51. Radziwiłłowa wykorzystała jedną z tych poczytnych historii, konstruując fabułę trzech własnych sztuk52.

19Fryczyński swoją przedmowę podsumowuje zachętą do lektury dramatów księżnej, jeszcze raz potwierdzając korzyści z niej płynące:

To ci tylko o tej księdze krótko namieniam, iż jako jest pełna poważnych i wielce pożytecznych sentymentów, tak gdy ją bez prewencyi [‘uprzedzenia’ – I. M.] czytać będziesz i profit stąd znaczny odniesiesz i własnym zdaniem, tę, której jest pełna, przyznasz jej doskonałość.

20Wydawca stara się zatem wykazać moralną i poznawczą przydatność oddawanego do rąk czytelników dzieła, spychając na drugi plan jego ludyczny charakter, bardzo istotny w co najmniej kilku sztukach współtworzących księgę. Jednak jeśli potomność ma zapamiętać ich autorkę, jej twórczość musi spełniać tak ważną dla staropolskiej literatury funkcję, czyli docere. Wartość dzieła wzmacnia również jego wpisanie w tradycję antyczną, darzoną w tamtych czasach ogromnym szacunkiem. Stąd przywołane wzorce – greccy i rzymscy dramaturgowie: „Eschylus [Ajschylos], Sofokles, Eurypides, Arystofanes, […] Plautus, Terencyjus [Terencjusz], Seneka”, naśladowani, co podkreśla Fryczyński, w czasach nowożytnych we Francji, Włoszech czy w Hiszpanii. Osadzając dorobek Radziwiłłowej w tak znamienitym kontekście, wieloletni współpracownik księżnej eksponuje bardzo wyraziście mądrość swej protektorki jako tej, która spośród wielu form twórczości wybrała właśnie dramat, szczególnie ceniony przez „ludzi najmędrszych”.

21Należy też poświęcić nieco uwagi drugiemu z określeń użytych wobec sztuk księżnej przez wydawcę. Przypomnijmy, że jej praca została nazwana nie tylko mądrą, ale i niewinną. Gdy szuka się uzasadnienia tego drugiego epitetu, można pokusić się o następującą interpretację. W zasadzie wszystkie zawarte w zbiorze sztuki dotyczą miłości, a czasem nawet erotycznej, niszczącej bohaterów fascynacji. Może stąd zrodziła się potrzeba usprawiedliwienia autorki, która przecież, zdaniem Fryczyńskiego, nie chciała nikogo gorszyć, a jedynie dać odbiorcom właściwe wzory i przestrogi. Ta „niewinność” dzieła jest tym bardziej istotna, że wyszło ono spod pióra kobiety, która z zasady powinna być skromna, zacna i cnotliwa. A że wymowa niektórych sztuk księżnej nie zawsze jest tak jednoznaczna, może uczestnik teatralnych przedsięwzięć księżnej tym bardziej uznał za stosowne uprzedzić ewentualną krytykę.

  • 53 Analiza obsady poszczególnych sztuk przeprowadzona na podstawie autografów księżnej pokazuje, że Fr (...)

22Rama wydawnicza Komedyj i tragedyj Radziwiłłowej stanowi ciekawe świadectwo stosunku edytora do udostępnianego czytelnikom dzieła, łącząc tradycyjne rozumienie składających się na nią elementów z istotnymi innowacjami wynikającymi z osobistego zaangażowania Jakuba Fryczyńskiego w realizowane przedsięwzięcie. Ukazując Radziwiłłową jako adeptkę trudnej sztuki dramatu, oddawał hołd swej protektorce, ale przede wszystkim unieśmiertelniał jej artystyczną działalność. Starając się zapewnić księżnej miejsce w historii, prawdopodobnie kapitan nadwornej milicji pragnął zachować także pamięć o sobie, co potwierdzają zawarte w dedykacji skierowanej do obu księżniczek wymowne (choć nie do końca zgodne z prawdą)53 słowa odnoszące się do czasów, kiedy to „za rozkazem Jaśnie Oświeconej Księżnej Matki Waszej, na pospolitym w Nieświeżu widoku, pierwszej zawsze w tragedyjach tych i komedyjach osoby kształt” wyrażał.

Góra strony

Bibliografia

Materiały rękopiśmienne:

Radziwiłł M. K., Diariusz, Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów, dział VI, sygn. 80-IIa.

Materiały drukowane:

Radziwiłłowa F. U., Komedyje i tragedyje przednio-dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem, bujnością rzeczy i poważnymi przykładami znamienite […]. Na wspaniałym teatrum książęcym w Nieświeżu, sprawą najzacniejszych dam i najzacniejszych kawalerów na widok nieraz pokazane […], [Żółkiew] 1754, egz. Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 4.22.1.1.

Opracowania:

Dąbrowski S., O panegiryku, „Przegląd Humanistyczny” 1965, nr 3.

Dedykacja w książce dawnej i współczesnej, red. R. Ocieczek, A. Sitkowa, Katowice 2006.

Dymnicka-Wołoszyńska H., Radziwiłł Michał Kazimierz zwany Rybeńko h. Trąby, w: Polski słownik biograficzny, t. 30, red. E. Rostworowski, Wrocław 1987.

Fesser D., Nieznany wiersz Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, „Terminus” 2016, z. 3.

Judkowiak B., Formacja umysłowa sawantki połowy wieku (świat książek i środowisko literackie Franciszki Urszuli Radziwiłłowej), w: Kultura literacka połowy XVIII wieku w Polsce. Studia i szkice, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 1992.

Franciszka Urszula Radziwiłłowa (1705‒1753), w: Pisarze polskiego oświecenia, t. I, red. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1992, s. 66-89.

Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013.

Inny głos?” Wokół ekspresji kobiecości w utworach Franciszki Urszuli Radziwiłłowej, w: Kobieta epok dawnych w literaturze, kulturze i społeczeństwie, red. I. Maciejewska, K. Stasiewicz, Olsztyn 2008.

Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce, Poznań 1992.

Użalenie się i wyznanie – do szuflady!, „Polonistyka” 2011, nr 1.

Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich, Poznań 2007.

Z dziejów drukarni nieświeskiej, „Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historica” 1994, R. VI.

Z dziejów teatru nieświeskiego. U początków teatru, „Pamiętnik Teatralny” 1990, z. 3–4.

Konopczyński W., Jakub Fryczyński (1720 – po 1788), w: Polski słownik biograficzny, t. 7, red. W. Konopczyński, Kraków–Wrocław 1958.

Krzywy R., Dusza rogata. Autobiograficzny wiersz Anny Ludwiki z Mycielskich Radziwiłłowej, „Pamiętnik Literacki” 2018, z. 4.

Krzyżanowski J., Talia i Melpomena w Nieświeżu. Twórczość U.F. Radziwiłłowej, w: Teatr Urszuli Radziwiłłowej, oprac. i posłowie K. Wierzbicka, Warszawa 1961.

Łachacz K., Pokaż całemu światu, że mnie cokolwiek kochasz. O sposobach wyrażania uczuć w listach Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej do męża Michała Kazimierza Radziwiłła Rybeńki, Warszawa 2017.

Maciejewska I., Kobiety czasów saskich z piórem w ręku, „Prace Literaturoznawcze” 2015, nr 3.

Między uległością a poczuciem własnej wartości – kobiety czasów saskich z piórem w ręku, w: Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje, t. 1: Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, red. I. Maciejewska, Olsztyn 2016.

Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich, Olsztyn 2013.

Matrony i kawalerowie służący Ojczyźnie – portrety członków familii Radziwiłłów z przemilczeniem w tle, „Napis” 2013, seria XIX: Album rodzinny z traumą w tle.

Za cóż chwalić niewiastę? Ewolucja konwencji panegirycznej w ramie wydawniczej edycji czasów saskich, w: Panegiryk jako element życia literackiego doby staropolskiej i oświeceniowej, red. M. Sulejewicz-Nowicka, Z. Gruszka, wstęp M. Wichowa, Łódź 2013.

Mazurkowa B., Literacka rama wydawnicza dzieł Franciszka Dionizego Kniaźnina, Katowice 1993.

Miszalska J., „Kolloander wierny” i „Piękna Dianea”. Polskie przekłady włoskich romansów barokowych w XVII wieku i w epoce saskiej na tle ówczesnych teorii romansu i przekładu, Kraków 2003.

Ocieczek R., O różnych aspektach badań literackiej ramy wydawniczej, w: O literackiej ramie wydawniczej w książkach dawnych, red. eadem, Katowice 1990.

Sławorodne wizerunki”. O wierszowanych listach dedykacyjnych z XVII wieku, Katowice 1982.

Przedmowa w książce dawnej i współczesnej, red. R. Ocieczek, przy współudziale R. Ryby, Katowice 2002.

Partyka J., „Żona wyćwiczona”. Kobieta pisząca w kulturze XVI i XVII wieku, Warszawa 2004.

Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kraków 2003.

Sajkowski A., Michasieńko i Franusia, w: idem, Od „Sierotki” do „Rybeńki”, Poznań 1965.

Nicht bardzi kochać nade mnie nie może…”, w: idem, Staropolska miłość. Z dawnych listów i pamiętników, Poznań 1981.

Repertuar teatrów ks. Urszuli Franciszki i Michała Kazimierza Radziwiłłów z l. 1740–1762, w: W. Rzewuski, Tragedie i komedie, oprac. i wstępem poprzedziła J. Majerowa, Warszawa 1962.

Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), „Pamiętnik Teatralny” 1961, z. 3.

Siwek B., Obraz Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w dramacie Siarhieja Kavaloua „Franciszka, abo Navuka kachannia”, http://doczz.pl/doc/1940816/pracy-kafedry---kamunikat.org (stan z 30 sierpnia 2020 r.).

Sołczyk B., O wypowiedziach zalecających w edycjach dramatów autorek z pierwszej połowy XIX wieku, w: Wypowiedzi zalecające w książce dawnej i współczesnej, red. M. Jarczykowa, B. Mazurkowa, z udziałem M. Marcinkowskiej, Katowice 2015.

Stasiewicz K., Zmysłowa i elokwentna prowincjuszka na staropolskim Parnasie. Rzecz o Drużbackiej i nie tylko…, Olsztyn 2011.

Taylor-Terlecka N., Kwartet na trąby – krnąbrna Teofila z rodziną w tle, w: Kobieta epok dawnych w literaturze, kulturze i społeczeństwie, red. I. Maciejewska, K. Stasiewicz, Olsztyn 2008.

Tazbir J., Pasek jako kronikarz XVII wieku, w: Jan Chryzostom Pasek jako kronikarz XVII wieku. Materiały z sesji popularnonaukowej, Rawa Mazowiecka 28.06.1987, red. A. Wyrobisz, Rawa Mazowiecka 1987.

Widacka H., Michał Żukowski i jego ilustracje do dzieła księżnej Urszuli Radziwiłłowej, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 1994–1995, R. XXX–XXXI.

Góra strony

Przypisy

2 W źródłach i opracowaniach dotyczących księcia oraz jego małżonki pojawiają się różne dane dotyczące liczby ciąż Radziwiłłowej. Hasło w Polskim słowniku biograficznym mówi o 25 poronieniach i porodach (zob. H. Dymnicka-Wołoszyńska, Radziwiłł Michał Kazimierz zwany Rybeńko h. Trąby, w: Polski słownik biograficzny, t. 30, red. E. Rostworowski, Wrocław 1987, s. 299–306). Alojzy Sajkowski, powołując się na wyżej cytowany diariusz księcia, komentuje: „skrupulatny w notowaniu mąż po latach [czyli prawdopodobnie właśnie w 1753 roku – I. M.] wymienił cyfrę 34 – przy czym do komputu wciągnął wszystkie poronienia” (A. Sajkowski, Michasieńko i Franusia, w: idem, Od „Sierotki” do „Rybeńki”, Poznań 1965, s. 153). Przywołany powyżej cytat z diariusza przynosi jednak napisaną słownie liczbę 33. Trudno uznać, że badacz źle ją odczytał. Może dlatego Sajkowski pisał o 34 ciążach, że chciał w ten sposób skorygować podsumowanie dokonane przez Radziwiłła. Bo choć książę starał się być dokładny, chyba nie ustrzegł się błędu. Kilkanaście lat wcześniej, w styczniu 1735 r., wspomniał o poronieniu przez żonę trojaczków (zob. M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 679), czego powyższe wyliczenie, sporządzone po śmierci Franciszki, nie uwzględnia, wymieniając jedynie trzy ciąże bliźniacze.

3 M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 1913.

4 Była ona córką przyrodniej siostry Franciszki – Weroniki Mycielskiej, urodzonej z pierwszego małżeństwa Teofili z Leszczyńskich (matki księżnej Radziwiłłowej) z Filipem Konarzewskim. Jej sylwetkę przedstawia m.in. Dominika Fesser w artykule Nieznany wiersz Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, „Terminus” 2016, z. 3, s. 287–299.

5 Zob. m.in. B. Judkowiak, Użalenie się i wyznanie – do szuflady!, „Polonistyka” 2011, nr 1, s. 6–11.

6 Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich, Olsztyn 2013, s. 237–242. Edycję tego tekstu przygotował niedawno Roman Krzywy (Dusza rogata. Autobiograficzny wiersz Anny Ludwiki z Mycielskich Radziwiłłowej, „Pamiętnik Literacki” 2018, z. 4, s. 251–270).

7 Zob. m.in. A. Sajkowski, „Nicht bardzi kochać nade mnie nie może…”, w: idem, Staropolska miłość. Z dawnych listów i pamiętników, Poznań 1981, s. 225–232. Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich…, s. 225–236. W tej monografii diariusz M.K. Radziwiłła został scharakteryzowany na tle przemian zachodzących w pamiętnikarstwie czasów saskich, a dotyczących m.in. kwestii wyrażania intymnych przeżyć i uczuć twórców autobiograficznych przekazów powstałych w pierwszej połowie XVIII wieku.

8 Zob. B. Judkowiak, Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce, Poznań 1992, s. 13–14.

9 Zob. eadem, Z dziejów teatru nieświeskiego. U początków teatru, „Pamiętnik Teatralny” 1990, z. 3–4, s. 306.

10 Zob. A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), „Pamiętnik Teatralny” 1961, z. 3, s. 404.

11 Zob. ibidem, s. 406; B. Judkowiak, Z dziejów teatru nieświeskiego…, s. 318.

12 Jego zapiski prześledził pod tym kątem Alojzy Sajkowski, budując kalendarium przedstawień odgrywanych na dworze Radziwiłłowskim. Zob. A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), s. 399–432. Zob. też: idem, Repertuar teatrów ks. Urszuli Franciszki i Michała Kazimierza Radziwiłłów z l. 1740–1762, w: W. Rzewuski, Tragedie i komedie, oprac. i wstępem poprzedziła J. Majerowa, Warszawa 1962, s. 270–274.

13 M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 1474.

14 Ibidem, s. 1595.

15 Zob. A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), s. 425–30.

16 Zob. J. Tazbir, Pasek jako kronikarz XVII wieku, w: Jan Chryzostom Pasek jako kronikarz XVII wieku. Materiały z sesji popularnonaukowej, Rawa Mazowiecka 28.06.1987, red. A. Wyrobisz, Rawa Mazowiecka 1987, s. 3.

17 Zob. m.in. I. Maciejewska, Między uległością a poczuciem własnej wartości – kobiety czasów saskich z piórem w ręku, w: Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje, t. 1: Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, red. I. Maciejewska, Olsztyn 2016, s. 75–87.

18 Więcej o przerwanej edycji z 1751 roku zob. B. Judkowiak, Z dziejów drukarni nieświeskiej, „Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia Historica” 1994, R. VI, s. 121–130.

19 Zob. eadem, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013, s. 12.

20 O tymże przekładzie szerzej zob. J. Miszalska, „Kolloander wierny” i „Piękna Dianea”. Polskie przekłady włoskich romansów barokowych w XVII wieku i w epoce saskiej na tle ówczesnych teorii romansu i przekładu, Kraków 2003, s. 333–348. Wzmiankę dotyczącą niechęci Barbary Radziwiłłowej do publikacji swych prac translatorskich można znaleźć w przedmowie do wydania przekładu romansu pióra jej młodszej siostry – Marii Beaty Zawiszanki – zatytułowanego Historia Ariamena (zob. I. Maciejewska, Za cóż chwalić niewiastę? Ewolucja konwencji panegirycznej w ramie wydawniczej edycji czasów saskich, w: Panegiryk jako element życia literackiego doby staropolskiej i oświeceniowej, red. M. Sulejewicz-Nowicka, Z. Gruszka, wstęp M. Wichowa, Łódź 2013, s. 223–224).

21 Zob. m.in. B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu…, s. 61 i passim.

22 Zob. W. Konopczyński, Jakub Fryczyński (1720 – po 1788), w: Polski słownik biograficzny, t. 7, Kraków–Wrocław 1958, s. 156. Sylwetkę Fryczyńskiego charakteryzuje również Alojzy Sajkowski. Zob. idem, Z dziejów teatru nieświeskiego (1748–1762), s. 409–412. Wieloletni współpracownik księżnej to jeden z bohaterów współczesnej sztuki białoruskiego badacza i dramaturga Sierhieja Kowaliowa, poświęconej pani na Nieświeżu. W zamyśle autora jest on jedyną postacią, która rozumie wrażliwość Franciszki Urszuli, z zapałem angażuje się w jej sceniczne przedsięwzięcia, a także przewiduje romans „Rybeńki” z Anną. Zob. B. Siwek, Obraz Franciszki Urszuli, Radziwiłłowej w dramacie Siarhieja Kavaloua „Franciszka, abo Navuka kachannia”, http://doczz.pl/doc/1940816/pracy-kafedry---kamunikat.org (stan z 30 sierpnia 2020 r.).

23 J. Krzyżanowski, Talia i Melpomena w Nieświeżu. Twórczość U.F. Radziwiłłowej, w: Teatr Urszuli Radziwiłłowej, oprac. i posłowie K. Wierzbicka, Warszawa 1961, s. 7.

24 Zob. B. Sołczyk, O wypowiedziach zalecających w edycjach dramatów autorek z pierwszej połowy XIX wieku, w: Wypowiedzi zalecające w książce dawnej i współczesnej, red. M. Jarczykowa, B. Mazurkowa, z udziałem M. Marcinkowskiej, Katowice 2015, s. 227.

25 Zob. H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje do dzieła księżnej Urszuli Radziwiłłowej, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 1994–1995, R. XXX–XXXI, s. 195–205.

26 Zob. ibidem, s. 198–199.

27 Cyt. za: B. Judkowiak, Z dziejów drukarni nieświeskiej…, s. 130.

28 Ich analizę pod tym kątem przeprowadziła Barbara Judkowiak, m.in. w artykule Z dziejów teatru nieświeskiego…, s. 316–327.

29 Zob. R. Ocieczek, O różnych aspektach badań literackiej ramy wydawniczej, w: O literackiej ramie wydawniczej w książkach dawnych, red. eadem, Katowice 1990, s. 10. To jedna z wielu prac w dorobku tej autorki poświęcona problematyce literackiej ramy wydawniczej, którą podejmowali również inni skupieni wokół Ocieczek badacze z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Można tu wymienić przykładowo następujące publikacje: B. Mazurkowa, Literacka rama wydawnicza dzieł Franciszka Dionizego Kniaźnina, Katowice 1993; Przedmowa w książce dawnej i współczesnej, red. R. Ocieczek, przy współudziale R. Ryby, Katowice 2002; Dedykacja w książce dawnej i współczesnej, red. R. Ocieczek, A. Sitkowa, Katowice 2006.

30 F.U. Radziwiłłowa, Komedyje i tragedyje przednio-dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem, bujnością rzeczy i poważnymi przykładami znamienite […]. Na wspaniałym teatrum książęcym w Nieświeżu, sprawą najzacniejszych dam i najzacniejszych kawalerów na widok nieraz pokazane […], [Żółkiew] 1754, Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 4.22.1.1. Wszystkie cytaty z ramy wydawniczej pochodzą z tego egzemplarza, strony analizowanych tekstów tworzących ramę są nieliczbowane.

31 Cyt. za: H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje…, s. 199.

32 Dodajmy, że rycina zawiera nie tylko herb Radziwiłłów, umieszczony centralnie, ale także Wiśniowieckich, litewską Pogoń, głowę żubra stanowiącą element herbu Leszczyńskich oraz tarczę z herbu Sobieskich. Takie wyobrażenie, potwierdzone treścią wiersza, zwielokrotniać ma splendor opromieniający adresatki dedykacji – księżniczki Katarzynę i Teofilę, wskazując m.in. na ich koligacje z królewskimi rodami.

33 Zob. R. Ocieczek, „Sławorodne wizerunki”. O wierszowanych listach dedykacyjnych z XVII wieku, Katowice 1982, s. 88.

34 Zob. I. Maciejewska, Matrony i kawalerowie służący Ojczyźnie – portrety członków familii Radziwiłłów z przemilczeniem w tle, „Napis” 2013, seria XIX: Album rodzinny z traumą w tle, s. 36–38.

35 Zob. M.K. Radziwiłł, Diariusz, s. 193.

36 Zob. m.in. B. Judkowiak, Formacja umysłowa sawantki połowy wieku (świat książek i środowisko literackie Franciszki Urszuli Radziwiłłowej), w: Kultura literacka polowy XVIII wieku w Polsce. Studia i szkice, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 1992, s. 147–161.

37 B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu…, s. 33 i passim.

38 Zob. eadem, Franciszka Urszula Radziwiłłowa (1705–1753), w: Pisarze polskiego oświecenia, t. 1, red. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, Warszawa 1992, s. 68.

39 Zob. m.in.: J. Partyka, „Żona wyćwiczona”. Kobieta pisząca w kulturze XVI i XVII wieku, Warszawa 2004, s. 219; K. Stasiewicz, Zmysłowa i elokwentna prowincjuszka na staropolskim Parnasie. Rzecz o Drużbackiej i nie tylko…, Olsztyn 20011, s. 15–47; I. Maciejewska, Kobiety czasów saskich z piórem w ręku, „Prace Literaturoznawcze” 2015, nr 3, s. 157–170.

40 Tak przedstawiona jest w jednej z dedykacji inna światła dama XVIII w., Barbara z Duninów Sanguszkowa, zajmująca się twórczością literacką i skupiająca w swym salonie ówczesne elity kulturalne. Zob. I. Maciejewska, Za cóż chwalić niewiastę?…, s. 220.

41 Zob. H. Widacka, Michał Żukowski i jego ilustracje…, s. 199.

42 Zob. S. Dąbrowski, O panegiryku, „Przegląd Humanistyczny” 1965, nr 3, s. 101–110.

43 Zob. I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich…, s. 70.

44 Zob. R. Ocieczek, „Sławorodne wizerunki”…, s. 67–92.

45 Zob. m.in. wskazane wyżej prace Barbary Judkowiak.

46 Zob. J. Krzyżanowski, Talia i Melpomena w Nieświeżu…, s. 11 i passim.

47 Zob. m.in. A. Sajkowski, „Nicht bardzi kochać nade mnie nie może”…, s. 233–254; B. Popiołek, Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kraków 2003, s. 105 i passim; N. Taylor-Terlecka, Kwartet na trąby – krnąbrna Teofila z rodziną w tle, w: Kobieta epok dawnych w literaturze, kulturze i społeczeństwie, red. I. Maciejewska, K. Stasiewicz, Olsztyn 2008, s. 338–340; K. Łachacz, Pokaż całemu światu, że mnie cokolwiek kochasz. O sposobach wyrażania uczuć w listach Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej do męża Michała Kazimierza Radziwiłła Rybeńki, Warszawa 2017.

48 Zob. B. Judkowiak, „Inny głos?” Wokół ekspresji kobiecości w utworach Franciszki Urszuli Radziwiłłowej, w: Kobieta epok dawnych…, s. 224–236; eadem, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu…

49 Tak broni owoców swej pracy tworząca kilkadziesiąt lat później dramatopisarka Tekla Wróblewska, która „ewentualnym sądom na temat niedostatków warsztatowych, potknięć w zakresie sztuki pisarskiej przeciwstawia cel, który patronuje dziełu, i zarazem sedno jego wartości – dążenie do wyrażenia, ukazania nadrzędnego przesłania […] prawdy o relacjach międzyludzkich […] autorka stara się z jednej strony podkreślić walory cnotliwego postępowania, a z drugiej napiętnować negatywne aspekty błędów i zachowań nieetycznych” (B. Sołczyk, O wypowiedziach zalecających w edycjach dramatów…, s. 230).

50 Zob. J. Miszalska, „Kolloander wierny” i „Piękna Dianea”…, s. 92–93.

51 Zob. T. Michałowska, Romans XVII i pierwszej połowy XVIII wieku. Analiza struktury gatunkowej, w: Problemy literatury staropolskiej, seria 1, red. J. Pelc, Wrocław 1972, s. 449–457; I. Maciejewska, Miłość i erotyzm w piśmiennictwie czasów saskich…, s. 21–26.

52 Zob. B. Judkowiak, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich, Poznań 2007, s. 250–251.

53 Analiza obsady poszczególnych sztuk przeprowadzona na podstawie autografów księżnej pokazuje, że Fryczyński, regularnie uczestniczący w nieświeskich przedstawieniach, nie zawsze grał w nich główne role, jak twierdził w przywoływanym powyżej fragmencie dedykacji.

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Iwona Maciejewska, «Nie tylko pochwała rodu – o znaczeniu ramy wydawniczej Komedyj i tragedyj Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w upamiętnieniu pierwszej polskiej dramatopisarki»Napis, 26 | 2020, 249-263.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Iwona Maciejewska, «Nie tylko pochwała rodu – o znaczeniu ramy wydawniczej Komedyj i tragedyj Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w upamiętnieniu pierwszej polskiej dramatopisarki»Napis [Online], 26 | 2020, Dostępny online od dnia: 10 août 2021, Ostatnio przedlądany w dniu 27 juin 2022. URL: http://journals.openedition.org/napis/414

Góra strony

O autorze

Iwona Maciejewska

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
ORCID: 0000-0002-8165-502X

Góra strony

Prawa autorskie

Licence Creative Commons
Napis est mise à disposition selon les termes de la Licence Creative Commons Attribution 4.0 International.

Góra strony
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search