Nawigacja – Mapa strony

Strona głównaNuméros26IV. RECENZJEKwestie memoratywne w literaturze...

IV. RECENZJE

Kwestie memoratywne w literaturze oświecenia i ich perspektywy badawcze

Barbara Wolska
p. 346-360
Odwołanie bibliograficzne

Teresa Kostkiewiczowa, Mnemozyne i córki. Pamięć w literaturze polskiej drugiej połowy XVIII wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2019, ss. 360.

Uwagi wydawcy

DOI: 10.18318/napis.2020.1.19

Pełny tekst

  • 1 Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009 (...)
  • 2 Zob. m.in. J. Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej w badaniach literaturoznawczych, „Kultura Współc (...)
  • 3 M.M. Sadowski, Pamięć w aspekcie psychologicznym, kulturowym i literackim, „Acta Erasmiana” 2014, t (...)
  • 4 Przybliża te zagadnienia Jerzy Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej…, s. 87, wykorzystując (podobni (...)
  • 5 Cyt. za J. Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej…, s. 88. Autor przypomina m.in. klasyczne w tej dzi (...)

1Problematyka pamięci od kilkudziesięciu lat szczególnie intensywnie i wielostronnie jest rozpatrywana w naukach humanistycznych za granicą i w Polsce. W naszym kraju te zagadnienia upowszechniają zarówno prace uczonych w oryginalnych językach, jak i polskie przekłady ich tekstów (w tym także antologie tych przekładów)1, studia rodzimych neofilologów, dotyczące kwestii memoratywnych podejmowanych w humanistyce zagranicznej (zwłaszcza w niemieckim kręgu kulturowym) lub je relacjonujące2, ponadto artykuły polskich badaczy najróżniejszych specjalności – filozofów, kulturoznawców, antropologów kultury, socjologów, literaturoznawców. Pamięć jest badana w wielu aspektach, między innymi analizuje się jej mechanizmy, które sprawiają, że należy traktować ją jako istotną wartość i część zasobu kultury, w tym również – z uwagi na odwieczną tradycję i rozmaite związki – literatury3. Związki te są przez literaturoznawców różnie ujmowane („pamięć literatury”; „pamięć w literaturze”; „literatura jako medium pamięci”)4. Szczególnie ważna jest tu koncepcja „pamięci w literaturze”, która „dotyczy form przedstawiania bądź reprezentacji wspomnień i pamięci w dziełach literackich”5. Akcentuje się wyraźnie służące tym formom środki i zabiegi stosowane przez autorów, porównuje się utrwalane w ich tekstach ujęcia przeszłości jednostkowej lub ogólnej, przy wykorzystaniu rezultatów i aparatury pojęciowej określonych badań memoratywnych.

  • 6 A. Assman, Cztery formy pamięci, w: eadem, Między historią a pamięcią. Antologia, red. i posłowie M (...)
  • 7 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożyt (...)
  • 8 M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, przekład i wstęp M. Król, Warszawa 1969 (wyd. 2, Warszawa 200 (...)

2Dużą rolę w refleksji naukowej na temat ujęć i metod badawczych przejawów wspomnień i pamięci w kulturze, na przykład pamięci o przeszłości, odgrywają szczególnie nośne terminy: „pamięć indywidualna” i „pamięć zbiorowa”, rozważane już od lat dziewięćdziesiątych XX wieku przez Aleidę Assmann6 i Jana Assmanna7, a także „społeczne ramy pamięci” w perspektywie Maurice’a Halbwachsa8. Te kategorie nadały ton naukowemu dyskursowi nad kwestiami pamięci, stanowiącej ważny zasób kultury.

3Stefan Bednarek, omawiając fenomen pamięci zbiorowej jako przedmiot współczesnych badań naukowych, podkreśla:

  • 9 Zob. S. Bednarek, Mnemotoposy. Słowo wstępne, „Przegląd Kulturoznawczy” 2012, nr 1 (11), s. 5–11; c (...)

Pamięć zbiorowa jest jednym z najistotniejszych czynników kulturotwórczych, swoistym spoiwem każdej kultury. Jej znaczenie rozpoznano już dawno – od dawna również stanowi przedmiot zainteresowań humanistów, lecz […] w czasach ostatnich zarówno przeszłość, jak i jej społecznie konstruowane obrazy to przedmiot szczególnego zainteresowania w wielu dyscyplinach9.

  • 10 Zob. odniesienia zarówno do kwestii pamięciowych, jak i ekonomicznych w pracach Grzegorza Marca, m. (...)

4Wśród badaczy literatury pojawiają się również prace świadczące o refleksji na temat teorii pamięci kulturowej i ekonomii kultury (jako zagadnień łączonych ze sobą); rozważane są też różne formy przeciw-pamięci (zapomnienia)10.

  • 11 Tekst rozdziału I monografii Mnemozyne i córki… jest zmienioną (poszerzoną o przybliżenia aktualneg (...)

5Monografia Teresy Kostkiewiczowej Mnemozyne i córki. Pamięć w literaturze polskiej drugiej połowy XVIII wieku jest jednym ze świadectw obserwowanego w ostatnich dekadach XX i w początkach XXI stulecia wzmożonych badawczych zainteresowań kategorią pamięci, przede wszystkim jednak jest wyrazem dążenia do określenia obecności oraz przejawów dychotomicznych kategorii pamięciowych – pamięci indywidualnej i zbiorowej – w wybranych utworach pisarzy stanisławowskiego oświecenia. Stanowi bowiem pierwszą uporządkowaną prezentację tej obecności, a także opracowań artystycznych i językowych w utworach poetyckich, narracyjnych (z uwzględnieniem eposu bohaterskiego) oraz w gatunkach twórczości dramaturgicznej11.

6Patronką swej książki Teresa Kostkiewiczowa uczyniła nie tylko Mnemozyne, boginię pamięci, ale również jej córki – Muzy, opiekujące się poszczególnymi odmianami poezji (literatury), mające ważne zadanie przekazywania wyobrażeń i utrwalania pamięci przeszłości.

7Istotną częścią monografii są Uwagi wstępne, które wprowadzają do lektury. Autorka charakteryzuje tu między innymi bogatą literaturę przedmiotu dotyczącą problematyki pamięci: przywołuje się tu i charakteryzuje najrozmaitsze publikacje, nie tylko te nośne, inspirujące różne rodzaje prac poświęconych memorii (w tym tekstów literaturoznawczych). Obok nich pojawiają się też pozycje z kręgu pokrewnych nauce o literaturze dyscyplin humanistycznych i społecznych, przedstawiające różnorodne koncepcje kategorii pamięci, stanowiące niekiedy punkt odniesienia dla zagadnień podejmowanych w omawianej książce. Teoretyczną podstawę rozważań o reprezentacjach pamięci w literaturze drugiej połowy XVIII stulecia tworzą, co podkreśla autorka, prace Maurice’a Halbwachsa oraz Aleidy i Jana Assmannów, które upowszechniły we współczesnych naukach humanistycznych i społecznych wspomniane już elementarne kategorie pamięci zbiorowej, kulturowej oraz pamięci indywidualnej.

  • 12 Odesłania do recenzowanej książki będą dalej oznaczane podaniem numeru strony w nawiasie.

8Jako że pamięć nieodwołalnie łączy się z czasem – szczególnie z tym, co minione, mniej lub bardziej odległe od samego procesu wspominania lub przypominania – a ważną rolę oprócz pamięci jednostkowej odgrywa (zwłaszcza w literackich reprezentacjach pamięci kulturowej) dziejowa przeszłość wspólnoty, to wśród wielu podjętych we wstępie zagadnień pojawia się też (na s. 15–1912) sprecyzowanie przyjętego w książce rozumienia traktowanych niekiedy synonimicznie wyrazów: dawność, przeszłość, historiozofia oraz historia (w dwóch znaczeniach: w tym bliskim semantycznie przeszłości oraz w tym oznaczającym wiedzę o przeszłości – historiografię). Jako główna domena pamięci zbiorowej w literackich reprezentacjach wskazana jest przeszłość, obejmująca czasowo uporządkowane, zapamiętane, przypominane, upamiętniane wydarzenia świadomie utrwalane i wielorako oceniane przez autorów.

  • 13 Zob. K. Trybuś, O vicańskiej lekcji pamięci – kilka pytań, w: Oświeceniowe zapisywanie pamięci, s. (...)
  • 14 Odwołuję się tu do określeń z prac Marka Nalepy, m.in.: „Płyną godziny pomiędzy nadzieją a bojaźnią (...)
  • 15 Zob. rozprawy zawarte w książce: „Bo insza jest rzecz zdradzić, insza dać się złudzić”. Problem zdr (...)

9W końcowej części Uwag wstępnych Teresa Kostkiewiczowa przedstawia skrótowo przedmiot rozważań zawartych w kolejnych rozdziałach, uzasadnia też takie, a nie inne pole czasowe dla obserwacji fenomenów wiążących się z zagadnieniem przeobrażeń w sposobach traktowania pamięci indywidualnej i zbiorowej w drugiej połowie XVIII stulecia: w okresie znaczących dla kraju przemian kulturowych i estetyczno-literackich – „u progu wczesnej nowoczesności” (s. 23). Zarówno na funkcjonowanie, jak i przekształcenia zapisów pamięci w literaturze tej epoki miały wpływ nowe sposoby wyrażania emocji i refleksji w języku mówionym oraz piśmiennictwie (język jako ważny nośnik pamięci), formujące się wówczas poglądy estetyczno-literackie, a także wydarzenia polityczne – te dramatyczne dla społeczeństwa (kolejne rozbiory państwa), ale i te niosące nadzieje na odzyskanie utraconych ziem (Sejm Wielki 1788–1792, w tym Konstytucja 3 maja), przekreślone w wyniku trzeciego rozbioru. Teresa Kostkiewiczowa, rozważając na tym materiale problematykę memorii, zaznacza jej możliwą przydatność dla nowego oświetlenia zagadnień literaturoznawczych również w badaniach dotyczących przełomu XVIII i XIX wieku, piśmiennictwa porozbiorowego. Akcentuje przy tym, że czasy późniejsze – po utracie niepodległości i pierwsze dziesięciolecia XIX wieku – stworzyły zupełnie nową sytuację w zakresie wielu postaw i ocen minionych wydarzeń, atmosferę powodującą intensyfikację refleksji o przeszłości, w tym o formach pamięci, upamiętniania w życiu społecznym i literaturze. W efekcie rodziło to odmienne ujęcia utrwalanej w pamięci zbiorowej narodowej przeszłości, a także reprezentacje doświadczeń indywidualnych na tyle odrębne, „że obserwacja tych zjawisk wymaga odwoływania się do innych niż wcześniej kontekstów oraz podejścia badawczego angażującego nieco odmienne procedury” (s. 25). Jest to ze wszech miar słuszna opinia, jednak godna rozwinięcia. Choć omawiana tu książka dotyczy literatury oświecenia stanisławowskiego, to cenną wartością byłoby tutaj bardziej wyraziste zaakcentowanie cech odmienności literatury następnych dekad i zasygnalizowanie (na przykład w przypisie i egzemplifikacyjnie) bogatego dorobku w zakresie prac naukowych o piśmiennictwie porozbiorowym, szczególnie tych będących wynikiem trwałych, wieloletnich zainteresowań badaczy późnego oświecenia – prowadzonych systematycznie od dłuższego czasu w kilku krajowych ośrodkach uniwersyteckich (zwłaszcza w rzeszowskim i lubelskim). Nawet skrótowe przedstawienie tych intensywnych badań byłoby wskazaniem szerokiego pola poczynionych już obserwacji późniejszych świadectw literackich – oświeceniowych, a zarazem tych zwiastujących romantyzm. Rezultatem jest różnorodny bogaty dorobek: edycje krytyczne, obejmujące pojedyncze utwory lub idące w setki wiersze; monografie twórczości pisarzy; rozprawy i studia historycznoliterackie o mniejszym zakroju; dokumentacje zbiorów cennych pamiątek. Gdy autorka zarysowuje perspektywy badawcze przeprowadzonych rozpoznań pamięci dla późniejszej literatury polskiej, to właśnie tutaj (albo w Próbie podsumowania) zasadne byłoby odnotowanie istnienia tych prac. One bowiem będą stanowić punkt wyjścia do oddzielnego potraktowania obszaru literatury porozbiorowej w zakresie zapisów memorii indywidualnej i zbiorowej, dokonywanych pod wpływem traumatycznych przeżyć, doświadczeń i bolesnych wspomnień kariotycznych miejsc wspólnoty13 w przestrzeni „wykorzenienia i niewoli”. Godne podkreślenia byłyby rozważania o tych porozbiorowych świadectwach „rozbitków”, „sierot zbłąkanych”, „tułaczy we własnym kraju”14, więźniów, zesłańców, emigrantów oraz tych, którzy ulegli okolicznościom zewnętrznym, wybierając drogę zdrady, dając się złudzić15 lub stawiając jako priorytet konieczność pracy dla społeczeństwa w warunkach niewoli (co zresztą wiązało się też z nobilitowaniem wątków memoratywnych).

10Monografia Teresy Kostkiewiczowej jest bardzo dobrze skomponowana. Część stricte merytoryczna obejmuje cztery rozdziały, z których dwa pierwsze są poświęcone reprezentacjom pamięci indywidualnej i zbiorowej w poezji polskiej drugiej połowy XVIII stulecia, kolejne zaś literackim nośnikom pamięci zbiorowej – reprezentacjom przeszłości w literaturze narracyjnej oraz w twórczości dramaturgicznej. Wywód główny kończy Próba podsumowania, a książkę zamyka Indeks osób.

11Wszystkie rozdziały mają trójdzielną budowę. Jest to: 1. wprowadzenie; 2. ujęte w kilku podrozdziałach: omówienie wskazanych strategii aktualizowania pamięci realizowanych w poetyckich utworach kilku autorów; w wybranych utworach narracyjnych; w gatunkach dramaturgicznych; 3. wnioski kończące rozważania. Tytuły podrozdziałów w dwóch pierwszych rozdziałach informują o najważniejszych wyodrębnionych przez autorkę realizacjach przedstawień memoratywnych, wokół których skupia się wywód dotyczący reprezentacji pamięci indywidualnej i zbiorowej w liryce, natomiast w trzecim rozdziale przywołują pojedyncze utwory narracyjne badane jako reprezentacje przeszłości (poczynając od eposu Krasickiego Wojna chocimska), w czwartym zaś – gatunki twórczości dramaturgicznej tego półwiecza we wskazanych aspektach (historii, przeszłości, wybranych motywów, tematów). Zatem zagadnienia zaznaczone w podrozdziałach wszystkich rozdziałów książki jako nadrzędne, porządkujące wypowiedź są niejednorodne, przede wszystkim ze względu na zakres i charakter materiału literackiego obranego do przedstawiania memorii w lirycznej i epickiej poezji oraz w prozie i dramacie. Te obszary twórczości cechuje nie tylko zróżnicowana specyfika, ale i takiż poziom rozwoju tematu, form podawczych i języka literackiego. Wymaga to innego rozczłonkowania materiału, zmiennego stopnia uwagi dla pamięciowych kwestii obecnych w utworach, a niekiedy również zastosowania odmiennego instrumentarium. W trakcie pierwszej lektury dezorientuje to nieco czytelnika, później jednak docenia on to zróżnicowanie, dostrzegając, że dzięki temu uniknie monotonii odbioru i może wybierać to, co go interesuje. Ułatwia to przyswojenie trudnych zagadnień podjętych przez autorkę.

  • 16 Zob. interesujący artykuł nt. postrzegania czasu w wierszach różnych poetów oświecenia: M. Marcinko (...)
  • 17 Pisze o tym Aleida Assmann, analizując poglądy Giambattisty Vica, wyrażone na ten temat w Nauce now (...)

12W pracy w całości poświęconej prześledzeniu przejawów pamięci w polskiej twórczości poetyckiej i prozatorskiej czasów oświecenia stanisławowskiego Teresa Kostkiewiczowa odwołała się zrazu do reprezentacji pamięci indywidualnej w tekstach lirycznych czterech wybranych poetów, grupując rozważania w wyodrębnionych cząstkach, wskazujących procesy związane z funkcjonowaniem pamięci, takich jak: wspominanie, upamiętnianie, przejawy memorii w wierszach autobiograficznych i metapoetyckich. Zwróciła też uwagę na ścisłe relacje między pamięcią a czasem, kładąc tym samym nacisk na czasowy wymiar procesu pamiętania16. Patrząc historycznie, w XVIII wieku dokonała się zmiana postrzegania przeszłości, co było sygnałem stopniowego doceniania pamięci o naturze „temporalnej”, która – zdaniem Aleidy Assmann – zaczęła przejawiać swą obecność w Europie dopiero w tym właśnie stuleciu17.

  • 18 Tego rodzaju określenia występują m.in. w niektórych omawianych tu utworach Krasickiego (ich brak w (...)

13W dwóch pierwszych rozdziałach książki, dotyczących liryki (I. Doświadczenie – wspominanie – upamiętnianie. Reprezentacje pamięci indywidualnej w poezji polskiej drugiej połowy XVIII wieku; II. „Kościół nieprzerwanej pamięci”: reprezentacje zbiorowej pamięci o przeszłości w poezji drugiej połowy XVIII wieku), Teresa Kostkiewiczowa dokonuje wyboru czterech poetów: Adama Naruszewicza, Ignacego Krasickiego, Franciszka Karpińskiego oraz Franciszka Dionizego Kniaźnina – pisarzy „traktowanych jako pars pro toto poetyckiego dorobku tej doby” (s. 25). Wnikliwie omawia stosowane przez tych twórców różnorodne sposoby, za pomocą których w swych lirykach wspominali, upamiętniali, umieszczali w określonej przestrzeni (na przykład autobiograficznej, metaforyczno-symbolicznej) doświadczenia jednostkowe, a także przekazywali pamięć o czasie mitycznym, historycznej przeszłości antycznej oraz krajowej, utrwalając w świadomości odbiorców konkretne wydarzenia i postaci. Badaczka literackich strategii aktualizowania pamięci ukazuje podobieństwa oraz różnice widzenia przez tych poetów przeszłości we właściwym im świetle odzwierciedlającym przeżycia, oceny, poglądy polityczne itp. Zwraca przy tym uwagę na znamienny dla twórców sposób formułowania wypowiedzi, motywowany różnorodnymi czynnikami. Doskonale dobrane cytaty z omawianych wierszy egzemplifikują te analogie i odmienności. Na uznanie zasługuje powiązanie form literackich z problematyką memorii, odsłanianą w badanych utworach, podobnie jak podkreślanie przez uczoną emocjonalnego i aksjologicznego nacechowania lirycznych wypowiedzi poetów. W obszarze analiz Teresy Kostkiewiczowej, dotyczących literackiej reprezentacji pamięci indywidualnej i zbiorowej w liryce, znalazły się nie tylko motywy i wątki tematyczne, znamienne dla kwestii pamięciowych, lecz także sposoby ich werbalizacji – język literacki jako ważny nośnik pamięci: emocji doznawanych „dawniej” i „teraz” oraz zmieniających się wraz z upływem czasu ocen i opinii; właściwości językowo-stylistyczne wypowiedzi, w tym między innymi językowe wykładniki przekonywania odbiorców; obecność określeń (epitetów) indywidualizujących i wartościujących emocjonalnie18. Wszystkie te cechy są tak indywidualne i różne dla każdego z omawianych twórców, że nie sposób wyznaczyć ich wypowiedziom wspólnych kierunków (co zaznacza autorka Mnemozyne i córek…), jednak razem składają się one na pewien obraz ich twórczości poetyckiej w badanych aspektach pamięci.

14Uzasadniając w Uwagach wstępnych ograniczenie rozważań w tych rozdziałach do dorobku czterech wybitnych przedstawicieli poezji doby stanisławowskiej, badaczka jednocześnie wyraża opinię, że:

Podstawą takiego wyboru było wstępne rozeznanie w pisarstwie innych autorów tego czasu, prowadzące do wniosku, że ich wiersze nie wnoszą rozwiązań poetyckich i ujęć zasadniczo odmiennych, wzbogacających te zjawiska, które w sposób najciekawszy i oryginalny przejawiają się w dziełach wymienionej czwórki pisarzy, traktowanych jako pars pro toto poetyckiego dorobku tej doby (s. 25).

  • 19 Po seminarium naukowym w ramach tego zespołowego grantu utworom Trembeckiego poświęcono w 2016 r. d (...)
  • 20 Nieuchronne zapomnienie poniżających dla kraju działań zaborców, którego sprawcą jest Czas, jak w a (...)
  • 21 Należy podkreślić, że inaczej trzeba potraktować cytowane w książce utwory Kniaźnina z Rękopisu Puł (...)

15Ta argumentacja nie wydaje się wystarczająca dla wytłumaczenia pominięcia w rozważaniach Stanisława Trembeckiego, jednego z najwybitniejszych poetów tego okresu, nie tłumaczy ona bowiem nieobecności w omawianej książce jedynego spośród pięciu „bohaterów” wpisanych w zbiorowe „Czytania Poetów Polskiego Oświecenia” (od Kniaźnina po Karpińskiego)19. Interesujące, godne uwagi literackie „przedstawiania” indywidualnej i zwłaszcza zbiorowej pamięci są obecne w jego utworach poetyckich, czy to wówczas, gdy poeta kultywuje rangę pamięci lub prorokuje przeciw-pamięć20, czy kiedy rozważa wątki narodowej historii lub z temperamentem wypomina naganne postawy oraz wydarzenia z przeszłości kraju, służąc tym samym teraźniejszości – programowi aktualnych w danym czasie pozytywnych zmian. Szambelan królewski wielokrotnie, trafnie i przenikliwie wskazuje przyczyny wewnętrzne dramatycznego położenia ojczyzny, wywiedzione z krajowych dziejów. Realizacje artystyczne pamięci indywidualnej ujawniają się w jego poezji rzadziej niż u Karpińskiego czy Kniaźnina, jednakże zwiększająca się wiedza nie tylko o jego utworach osobistych, okolicznościowych, lecz szczególnie o „wierszach w materiach politycznych”, gromadzona przez kolejne pokolenia badaczy, nie pozwalała sądzić, że ich autor zostanie pominięty także w drugim rozdziale monografii, pod tytułem „Kościół nieprzerwanej pamięci”…, poświęconym utrwalanym w liryce reprezentacjom zbiorowej pamięci o przeszłości. Poglądy Trembeckiego, zwłaszcza o przeszłości krajowej, kształtujące pamięć zbiorową narodu szlacheckiego, jak o tym świadczą rękopiśmienne sylwy szlacheckie z tego okresu, musiały wpływać na świadomość tych odbiorców, którzy rozproszone teksty jego utworów pieczołowicie odpisywali z druczków ulotnych lub kopii krążących po dworkach i scalali w zbiory wierszy „Trębeckiego, szambelana królewskiego”21.

16Po omówieniu świadectw memoratywnych autobiograficznych i ogólnych zapisanych w liryce okresu stanisławowskiego oświecenia autorka przechodzi do szerokiego przedstawiania pamięci przeszłości i historii w konkretnych utworach narracyjnych powstałych w tym czasie: Wojnie chocimskiej i Historii Ignacego Krasickiego, Leszku Białym Michała Dymitra Krajewskiego oraz dziełach Franciszka Salezego Jezierskiego: Gowórek herbu Rawicz i Rzepicha matka królów. Ta część monografii jest szczególnie interesująca – na przykład wówczas, gdy autorka omawia powieści Jezierskiego, podkreślając ich cechy gatunkowe (jako kształtujących się wtedy w kraju powieści historycznych), analizując strategie narracyjne, konstrukcje bohaterów, subtelne opisy, w tym codziennych czynności wykreowanych postaci (zwłaszcza tytułowej Rzepichy). To w istocie „małe monografie” tych utworów. Natomiast gdy badaczka polemizuje z dotychczasowymi ustaleniami, akcentującymi przede wszystkim okolicznościowo-polityczny wymiar tych dzieł, to wypada wyrazić pogląd, że bardzo trudno w przypadku Gowórka… odeprzeć opinie dawniejsze (Zdzisława Skwarczyńskiego, Barbary Gołębiowskiej) i nowsze (Bronisława Tregera); prawdopodobnie nie uda się też przekonać wszystkich czytelników przywołanymi kontrargumentami, osłabiającymi charakterystykę tej pozycji jako tekstu narracyjnego posiadającego w dużej mierze charakter traktatu politycznego. W całości jest to inspirujące i nowatorskie omówienie tych utworów, słusznie potraktowanych tu jako eksperymentalne, swoiste „przedpole” powieści historycznej, tak znamiennej dla romantyzmu.

  • 22 Autorka monografii cytuje fragmenty tego tekstu z dawnego wydania (1838). Warto tu zasygnalizować i (...)

17Wywód główny kończy rozdział czwarty książki, zawierający bardziej skrótowo ujęty przegląd ówczesnych gatunków dramatycznych: tragedii historycznej, opery i dramy oraz dramatu historycznego, rozpatrywanych jako medium pamięci. Każdy z gatunków został zaprezentowany we wskazanym przez autorkę monografii aspekcie, interesującym jako przejaw zapisów zbiorowej pamięci o przeszłości w utworach scenicznych powstałych od lat pięćdziesiątych do końca lat dziewięćdziesiątych XVIII stulecia. Charakterystyczną, ukazaną cechą tych gatunków jest ich powiązanie z określonymi wydarzeniami z przeszłości, ale i z teraźniejszością. Na pewno o badanym rejestrze tekstów, zwięźle, lecz celnie przedstawianych, decyduje wybór uczonej. Jednak, jak zwykle, dba ona o reprezentatywność omawianych przykładów. Pamiętajmy, że gatunki te podlegały znacznej ewolucji w drugiej połowie XVIII stulecia w Polsce. Badaczka uwzględnia tu tragedie Wacława Rzewuskiego, Józefa Wybickiego i Juliana Ursyna Niemcewicza. Analizując obecność tematu przeszłości w operze, zwraca uwagę na Wybickiego Polkę. Operę w trzech aktach i jej konteksty (aktualny kontekst literacki – Obrona Trembowli… Stanisława Kublickiego, późniejszy – słynna Matka Spartanka Kniaźnina), akcentujące rolę kobiet – wzorowych patriotek, a ponadto na określoną jako „dramę” sztukę Niemcewicza Kazimierz Wielki, związaną licznymi aluzjami z uchwaleniem Konstytucji 3 maja22. W dramacie historycznym autorka śledzi obecność motywów średniowiecznych, uwzględniając między innymi utwór Naruszewicza Gwido, hrabia Blezu oraz ukazując w opracowaniu tak odległego tematu (krucjaty dziecięce) znamienne wątki aktualizujące. W przedstawieniu nazwanej tragedią sztuki Karpińskiego Bolesław III (w późniejszym opracowaniu zatytułowanej Judyta królowa polska) interesująco analizuje natomiast konstrukcje bohaterów nakreślonych w drugiej wersji utworu.

18Rozważania badaczki o tematach i kierunkach ujmowania przeszłości w ówczesnych gatunkach dramatycznych kończy wywód o motywach antycznych w utworach Stanisława Konarskiego, Rajmunda Korsaka i Kniaźnina, opatrzony cytatami, głównie z tragedii Hektor i opery Matka Spartanka Kniaźnina. Kostkiewiczowa w końcowym rozdziale swej pracy dowodzi, że te tak różnorodne wątki i motywy przeszłości mitycznej oraz historycznej w dużej mierze były uwspółcześniane, służąc teraźniejszości i przyszłości zarazem. Tak to „pamiętna triada”: przeszłość – teraźniejszość – przyszłość także w tym zakresie rozpoznań, frapujących i godnych oddzielnej monografii, wykazuje swoją łączliwość.

19W podsumowaniu zawartych tu rozważań trzeba podkreślić, że szczegółowo i wnikliwie omówione w książce Teresy Kostkiewiczowej reprezentacje przeszłości jednostki lub wspólnoty w wierszach czterech wybitnych polskich poetów oświeceniowych oraz w wybranych rodzimych utworach narracyjnych i dramaturgicznych stanowią z natury rzeczy nie „fotograficzne”, wierne odtworzenia minionego czasu i miejsc, lecz analizy ujęć artystycznych, sposobów, za pomocą których pamięć przeszłości – indywidualna czy zbiorowa – dochodziła do głosu w twórczości literackiej, na przykład w wypowiedziach lirycznego „ja”; bohatera wykreowanego czy to w liryce, czy to w narracji wierszowanej lub prozatorskiej; w charakterystycznych dla procesu wspominania poglądach i opiniach narratora lub postaci; w kwestiach wypowiadanych przez postaci sceniczne i tak dalej. Ukazane w monografii reprezentacje to prześledzone przez badaczkę literackie „przedstawiania” indywidualnej i zbiorowej pamięci, znamienne dla określonych rodzajów twórczości drugiej połowy XVIII wieku i konwencji gatunkowych (na przykład eposu, powieści historycznej, tragedii historycznej, opery i dramy, dramatu historycznego). Uczona i tym razem (podobnie jak w rozważaniach o liryce czy o narracji pamięci) zwraca uwagę na używanie właściwych tym odmianom tekstów konstrukcji wypowiedzi, środków artystycznych, motywów, obrazów o odpowiednim nacechowaniu oraz odpowiedzialne stosowanie konkretnych zabiegów pisarskich z zakresu rejestru językowego, służących memorii.

  • 23 Tu ujawnia się dotkliwy brak edycji krytycznej piątego tomu Poezji zebranych A.S. Naruszewicza w se (...)

20Moim zdaniem, pod kątem badanej problematyki najbardziej interesująco przedstawiono (w kilku rozdziałach książki) twórczość Krasickiego. Jest to niezmiernie ważny, wartościowy poznawczo aspekt monografii, bo mimo wszechstronnych badawczych zainteresowań dorobkiem XBW, najmniej znane są jednak i niewystarczająco wykorzystywane, w szczególności w dydaktyce uniwersyteckiej, liryki poety, wiersze z prozą i utwory narracyjne (Wojna chocimska, a zwłaszcza powieść Historia). Jeśli idzie natomiast o przedstawienie utworów Naruszewicza, to w dorobku poety można znaleźć więcej znamiennych przykładów reprezentacji pamięci, zarówno indywidualnej (omówionej tu jedynie na podstawie jednego utworu: Adieu kochanym jezuitom), jak i zbiorowej, szczególnie spoza wierszy opublikowanych w trzech tomach Dzieł z 1778 roku. Naruszewicz w latach późniejszych nie tylko bowiem opracowywał Historię narodu polskiego i nie zamilkł jako poeta (a taką opinię ciągle powtarzają różni badacze), lecz reagował na wydarzenia dwóch ostatnich dekad XVIII wieku, tyle że w wierszach publikowanych w licznych druczkach ulotnych, łatwo docierających do odbiorców w tym niesystemowym sposobie rozpowszechniania, jednakże obecnie rzadko przywoływanych w badawczym dyskursie jako świadectwa jego aktywności23.

21Utrwalana przez twórców pamięć o różnych rodzajach przeszłości, nieraz odmiennie przez nich waloryzowanych, pobudzających rozmaite emocje, pełniła wielorakie funkcje, ale – jak się wydaje i jak to wynika z rozważań autorki książki – służyła głównie teraźniejszości oraz nieco rzadziej przyszłości. Dzięki odwołaniom memoratywnym literatura jako medium pamięci zbiorowej, między innymi ucząc szacunku dla chwalebnej przeszłości – określonych rozwiązań ustrojowych, wydarzeń i postaci – lub krytykując niegdyś popełniane błędy, uświadamiała pożądany kierunek zmian w zakresie aktualnych spraw krajowych i postaw społecznych. Sprawiała, że to dzięki memorii przeszłość nawiązywała ścisły kontakt z teraźniejszością. Za pomocą wyobrażenia i doświadczenia przeszłości twórcy wprost lub w sposób bardziej ukryty mogli wpływać na rzeczywistość, kształtować tożsamość wspólnoty narodowej. Nie zapominajmy również o tym, że pisarze i odbiorcy ich utworów byli jeśli nie promotorami zmian, to świadkami lub uważnymi obserwatorami historii, której doświadczali bezpośrednio.

  • 24 Autorami tych utworów byli nie tylko mniej znani czy anonimowi pisarze, lecz również twórcy wybitni (...)

22W książce pominięto poetyckie reakcje na ówczesne dramatyczne dla wspólnoty narodowej wydarzenia, które odcisnęły się piętnem na życiu społeczeństwa, lecz zawarte tu rozważania i analizy mogą zainspirować do zbadania w tym aspekcie przejawów pamięci indywidualnej i pamięci zbiorowej, charakteru tych reprezentacji, rodzaju ujęć artystycznych oraz ich funkcji na polu okolicznościowej poezji politycznej stanisławowskiego oświecenia24 po lata dwudzieste XIX wieku.

23Niewątpliwe jest znaczenie wnikliwego i szczegółowego rozpoznania badaczki – na wybranym materiale literackim z drugiej połowy XVIII wieku – obecności oraz charakteru artystycznych i mentalnych reprezentacji pamięci indywidualnej oraz zbiorowej. Mają one wartość same w sobie, mogą też być pomocne w zarysowaniu kierunku badań, polegających na określeniu kontynuacji i przemian, jakim będą podlegać porozbiorowe teksty poetyckie i prozatorskie, ich odmiany i gatunki, widziane w perspektywie wyodrębnionych kategorii pamięci.

  • 25 Zob. interesującą dokumentacyjno-analityczną pracę M. Kępińskiego: Pomiędzy pamięcią autobiograficz (...)

24Zasługuje to na docenienie tym bardziej, że w obrębie literaturoznawstwa najczęściej badane są „narracje pamięci” w literaturze współczesnej: w prozie artystycznej oraz w prozatorskich dokumentach narracji świadków historycznych wydarzeń (szczególnie z czasów Holokaustu, ale też z okresu późniejszego25). W rozbiorach tekstów literackich jest tu bowiem akcentowana ranga literatury osiemnastowiecznej jako znaczącego medium pamięci. To przedsięwzięcie pionierskie, twórcze, wartościowe poznawczo, bo inspirujące, zachęcające do aktualnego literackiego dyskursu memoratywnego oraz do kontynuowania zespołowych i indywidualnych badań – zarówno dotyczących piśmiennictwa oświecenia stanisławowskiego, jak i czasów porozbiorowych.

25Monografia Teresy Kostkiewiczowej Mnemozyne i córki. Pamięć w literaturze polskiej drugiej połowy XVIII wieku wzbogaca widzenie kwestii pamięciowych w literaturze oświecenia stanisławowskiego za pomocą nośnych w naukach humanistycznych i pokrewnych ostatnich dekad kategorii pamięci indywidualnej i zbiorowej, kulturowej, z uwzględnieniem czasu, społecznych ram pamięci oraz z wykorzystaniem właściwych tym pojęciom narzędzi badawczych. Książka ta zainteresuje literaturoznawców, zwłaszcza badaczy utworów poetyckich, prozatorskich i scenicznych XVIII wieku, ale też kulturoznawców, antropologów, socjologów i filozofów, zajmujących się zagadnieniami pamięciowymi w XX i XXI stuleciu. Może kontekst powstających memory studies – wiążących się z teorią pamięci kulturowej, poświęconych rozpoznaniom realizacji memorii we wcześniejszych i późniejszych okresach rozwoju rodzimego piśmiennictwa – okaże się znaczący dzięki takim właśnie pracom, jak omówiona tu monografia.

* * *

26Jak się wydaje, w badaniach nad polską literaturą XVIII stulecia i wieków ubiegłych częściej rozpatrywane będą przez badaczy przejawy pamięci przedmiotów, podróży i kolejnych w ich trakcie kierunków, a także będzie rozważany kształt deskrypcji miejsc zwiedzanych, emocjonalnie bliskich, lecz oddalonych geograficznie. To pamięć o dominującym przestrzennym wymiarze, wiążąca pamiętanie przede wszystkim z kategorią loci, w mniejszym zaś stopniu z kategorią czasu. Owe przejawy memorii utrwalone w opisach w istocie dotyczą przedmiotów, podróży i miejsc emocjonalnie bliskich, lecz oddalonych. Deskrypcje obrazów przeszłości (krajowej i szerzej – europejskiej), różnorodnie waloryzowanych przez przedromantycznych twórców, służyły wielokroć zarówno członkom ówczesnej wspólnoty, jak i ich potomkom, a pamiątki (przechowywane materialnie wówczas i później w zbiorach, nieraz opisywane w rozmaitych tekstach) były nie tylko wyrazem dążności do ocalenia fizycznego tych rzeczy, ale także świadectwem troski o zachowanie znaków narodowej przeszłości – ocalenie ich od zapomnienia. Tym samym stawały się pamiątkami materialnymi i symbolicznymi zarazem, przesyłanymi w przyszłość. Świadomość tego rodzaju „stąpania po śladach przeszłości” ujawniała się w naukowych badaniach dawniej, ujawnia się też obecnie, choć często bez korzystania z przywoływanych w pracy Mnemozyne i córki… teorii, źródeł inspiracji czy kategorii badawczych.

27Poświęcona kwestiom pamięciowym książka Teresy Kostkiewiczowej, wybitnej badaczki literatury „wieku świateł”, uświadamia nam – niekoniecznie w zgodzie z obranym w monografii podstawowym ujęciem – tę dwojaką perspektywę widzenia natury pamięci: nową, „temporalną” i dawną, przestrzenną – w tym okresie rozwoju polskiego piśmiennictwa, gdy te dwie trajektorie memorii: loci i czasu były dość blisko siebie. Ale na ile blisko? W omawianych przez autorkę utworach pisarzy drugiej połowy XVIII wieku akcentuje się temporalną naturę pamięci. Górowała ona zapewne w opisach osobistych przeżyć jednostki; w przypominaniu tradycji antycznej z uwzględnieniem mitów i dziejów historycznych; w odtwarzaniu przeszłości krajowej w celu upamiętnienia ważnych wydarzeń i osób lub dla wyrażenia i utrwalenia oceny tej przeszłości oraz wywołania określonych, zamierzonych przez autorów emocji. Jednakże ciągle są tam obecne pamiętne lub zapamiętane miejsca i przedmioty, podaje się nazwy tych miejsc i ich lokalizację (na przykład w tytułach tekstów), opisuje się charakterystyczny krajobraz i jego elementy. I choć kształt tych deskrypcji zmienia się w zależności od ujęcia: „dawniej” – „teraz”, to jednak ważne były również zapamiętane (albo „dane” czytelnikom do zapamiętania), znaczące czynniki przestrzeni: czy to osobistej lub quasi-osobistej, czy to mitycznej, biblijnej, historycznej lub geopolitycznej.

28W niektórych pracach omawiających zagadnienia pamięci są wyrażane wątpliwości i pytania o konsekwencje oraz charakter wzmożonego zainteresowania ujmowaną w czasie kategorią memorii („koniunkturą” memoratywną) we współczesnej humanistyce i pokrewnych naukach. Pojawia się między innymi pytanie: czy to intensywne zainteresowanie badawcze może być potraktowane jako znaczący zwrot? I tak między innymi Magdalena Saryusz-Wolska, badaczka, której w dużej mierze zawdzięczamy upowszechnienie dyskursu memoratywnego i związanych z nim teorii obecnych w nauce niemieckiej, konstatuje:

  • 26 M. Saryusz-Wolska, Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach, Warszawa 2011, s. 67.

Choć pamięć przeżywa ostatnio wielką „koniunkturę”, to raczej nie stanowi nowej kategorii, która pozwoliłaby przedefiniować świat kultury i wyjaśnić go na nowo z niewykorzystanego dotychczas punktu widzenia26.

  • 27 Na podstawie różnego rodzaju zapisów narracyjnych w badaniach literaturoznawczych przekazywana jest (...)

29Należy jednak podkreślić, że zastosowanie metodologii znamiennej dla literaturoznawczych badań memorii o wymiarze czasowym pamięci ofiarowuje odbiorcom tych prac niezbywalne wartości i zdobycze. Nie tylko – jak się zdawało – w odniesieniu do literatury XX wieku (zwłaszcza narracyjnej)27, lecz w omawianym tu przypadku – wobec literatury XVIII stulecia, i to w ujęciu badawczym uwzględniającym obok utworów narracyjnych również liryczne i dramatyczne. Pionierska w tym zakresie, innowacyjna książka Teresy Kostkiewiczowej Mnemozyne i córki…, zdominowana przez ten niewykorzystany dotychczas punkt widzenia w badaniach nad przedstawioną en bloc, syntetycznie literaturą stanisławowskiego oświecenia, w której ujawniała się czasowa natura memorii, przede wszystkim wskazuje kierunek i toruje drogę dalszym tego rodzaju dociekaniom, poświęconym innym utworom literackim powstałym w tym okresie. Zachęca ona również do porównania reprezentacji pamięci omówionych w tej publikacji z utworami tradycyjnie sytuowanymi w obrębie memorii przestrzennej, wiązanej z miejscem, dotąd najczęściej analizowanymi z wykorzystaniem innych metodologii. Byłaby to pożądana realizacja perspektyw badawczych nasuwających się po lekturze książki – realizacja możliwa w ramach dużego projektu zespołowego. Takie dociekania i konfrontacje mogłyby doprowadzić do monograficznego ujęcia natury pamięci obecnej w piśmiennictwie rodzimym drugiej połowy XVIII stulecia na szerszym obszarze i przy wzbogaconej egzemplifikacji, a w efekcie – do określenia skali i sposobów współistnienia dwóch rodzajów ujęć memoratywnych w tym okresie rozwoju literatury.

Góra strony

Przypisy

1 Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009; Między pamięcią a historią. Antologia, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa 2013.

2 Zob. m.in. J. Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej w badaniach literaturoznawczych, „Kultura Współczesna” 2007, nr 3, s. 85–103 (w dziale tego numeru czasopisma Literatura jako nośnik pamięci). Autor odwołuje się głównie do publikacji europejskich uczonych oraz do niemieckiej antologii zawierającej przegląd ujęć memoratywnych i stosowanych metod badawczych: Gedächtniskonzepte der Literaturwissenschaft. Theoretische Grundlegung und Anwendungsperspektiven, oprac. A. Erll, A. Nünning, Berlin–New York 2005.

3 M.M. Sadowski, Pamięć w aspekcie psychologicznym, kulturowym i literackim, „Acta Erasmiana” 2014, t. 7, s. 295–317; tu: Pamięć jako tworzywo literackie, s. 304–307.

4 Przybliża te zagadnienia Jerzy Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej…, s. 87, wykorzystując (podobnie jak Teresa Kostkiewiczowa w swej monografii) m.in. rozróżnienie „pamięci literatury” i „pamięci w literaturze”, dokonane przez Astrid Erll; zob. Kultura pamięci. Wprowadzenie, tłum. A. Temperek, posłowie i redakcja naukowa M. Saryusz-Wolska, Warszawa 2018, s. 119–126.

5 Cyt. za J. Kałążny, Kategoria pamięci zbiorowej…, s. 88. Autor przypomina m.in. klasyczne w tej dziedzinie dzieło Aleidy Assmann, Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München 1999.

6 A. Assman, Cztery formy pamięci, w: eadem, Między historią a pamięcią. Antologia, red. i posłowie M. Saryusz-Wolska, Warszawa 2016, s. 41–56.

7 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa 2008.

8 M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, przekład i wstęp M. Król, Warszawa 1969 (wyd. 2, Warszawa 2008).

9 Zob. S. Bednarek, Mnemotoposy. Słowo wstępne, „Przegląd Kulturoznawczy” 2012, nr 1 (11), s. 5–11; cytat: s. 5–6.

10 Zob. odniesienia zarówno do kwestii pamięciowych, jak i ekonomicznych w pracach Grzegorza Marca, m.in.: „W poszukiwaniu straconego czasu”: kłopotliwa teoria pamięci, w: Projekt na daleką metę. Prace ofiarowane Ryszardowi Nyczowi, red. Z. Łapiński, A. Nasiłowska, Warszawa 2016, s. 357–363; Ekonomia pamięci, Warszawa 2016.

11 Tekst rozdziału I monografii Mnemozyne i córki… jest zmienioną (poszerzoną o przybliżenia aktualnego dyskursu pamięci, w tym stosowanych w jego obrębie pojęć) rozprawą O reprezentacji pamięci indywidualnej w poezji polskiej połowy XVIII wieku, otwierającą zbiorowy tom Oświeceniowe zapisywanie pamięci (red. M. Chachaj, A. Timofiejew, Lublin 2019, s. 11–49). Ta obszerna monografia zbiorowa, opublikowana w Wydawnictwie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, odzwierciedla zainteresowanie strategiami ujmowania i funkcjonowania memorii (tu w obrębie utworów piśmiennictwa XVIII i początku XIX wieku). Stanowi ona pokłosie zorganizowanej dwa lata wcześniej na UMCS w Lublinie konferencji naukowej, zawiera rozprawy i studia badaczy z różnych polskich ośrodków naukowych i naukowo-dydaktycznych. Tematykę tę podjęto także w rozprawach zamieszczonych w XXV (2019) jubileuszowym numerze czasopisma „Napis. Pismo Poświęcone Literaturze Okolicznościowej i Użytkowej”: Hołd, laudacja, pamiątka w literaturze i kulturze (zagadnienia kulturotwórczej kategorii pamięci w utworach piśmiennictwa różnych epok, wykorzystując różne metody i narzędzia badawczego opisu strategii aktualizowania pamięci i upamiętniania wydarzeń, osób i miejsc). Kilka lat wcześniej (2016) ukazała się też obszerna (licząca przeszło 500 stronic) monografia zbiorowa z kręgu memory studies pt. Mnemosyne. Pamięć jako źródło dzieła sztuki (red. naukowa M. Cieśla-Korytowska, J. Czernik, Kraków 2016), zawierająca studia i rozprawy ukazujące wpływ pamięci na kształt i wymowę tekstów literatury, dzieł teatralnych, plastycznych oraz muzycznych i filmowych.

12 Odesłania do recenzowanej książki będą dalej oznaczane podaniem numeru strony w nawiasie.

13 Zob. K. Trybuś, O vicańskiej lekcji pamięci – kilka pytań, w: Oświeceniowe zapisywanie pamięci, s. 97.

14 Odwołuję się tu do określeń z prac Marka Nalepy, m.in.: „Płyną godziny pomiędzy nadzieją a bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków w epoce porozbiorowej. Studia i teksty, Rzeszów 2010; Porozbiorowe migracje w literaturze późnego oświecenia, Rzeszów 2018.

15 Zob. rozprawy zawarte w książce: „Bo insza jest rzecz zdradzić, insza dać się złudzić”. Problem zdrady w Polsce przełomu XVIII i XIX w., red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 1995.

16 Zob. interesujący artykuł nt. postrzegania czasu w wierszach różnych poetów oświecenia: M. Marcinkowska, Oświeceniowi poeci o źródłach, naturze i prawidłach czasu, w: Wiek XVIII (nie tylko) w szkole. Literatura – historia – kultura – sztuka, red. B. Mazurkowa z udziałem M. Marcinkowskiej, Katowice 2013, s. 71–86.

17 Pisze o tym Aleida Assmann, analizując poglądy Giambattisty Vica, wyrażone na ten temat w Nauce nowej pamięci: eadem, Przestrzenie pamięci. Formy i przejawy pamięci kulturowej, w: Pamięć zbiorowa i kulturowa..., s. 120–138.

18 Tego rodzaju określenia występują m.in. w niektórych omawianych tu utworach Krasickiego (ich brak w Bajkach i przypowieściach tego autora podkreślała Anna Wierzbicka: O gramatyce „Bajek i przypowieści” Krasickiego, „Pamiętnik Literacki” 1961, z. 2, s. 421, 425–426).

19 Po seminarium naukowym w ramach tego zespołowego grantu utworom Trembeckiego poświęcono w 2016 r. dwa obszerne tomy z analityczno-interpretacyjnymi rozprawami, które dyskontują stan badań nad pisarskim dorobkiem szambelana królewskiego: Czytanie Trembeckiego, cz. [1–2], red. J. Snopek, W. Kaliszewski, B. Mazurkowa, Warszawa 2016. Niemal cały drugi wolumin wypełnia kilkanaście „małych monografii” poświęconych „wierszom w materiach politycznych” oświeceniowego poety (ibidem, cz. [2], s. 13–321). Wskazane określenie Jan Kott zastosował do dużej grupy liryków królewskiego szambelana, zob. w edycji: S. Trembecki, Pisma wszystkie, t. 1, wydanie krytyczne oprac. J. Kott, Warszawa 1953, s. 109–200. Zob. także próbę (uwzględniającą zwłaszcza badania Edmunda Rabowicza w monografii Stanisław Trembecki w świetle nowych źródeł, Wrocław 1965, ale i inne opracowania) ustalenia liczby tego rodzaju utworów, wraz z zasygnalizowaniem podejmowanych w tekstach tematów i wątków, w rozprawie Barbary Wolskiej Pan i pies – król i poeta. O „wierszach w materiach politycznych” Stanisława Trembeckiego z lat 1773–1798, „Napis” 2000, t. 6, s. 89–116.

20 Nieuchronne zapomnienie poniżających dla kraju działań zaborców, którego sprawcą jest Czas, jak w arcymistrzowskim dwuwierszu, będącym błyskawiczną reakcją Trembeckiego na ustanowienie przez władcę Austrii w 1782 r. medalu, w którym Józef II wyrył dookoła swego portretu napis, gdzie określił się jako „król Galicji i Lodomerii, a Oświęcimia i Zatorza książę”, tj. panujący nad zabranymi Polsce w wyniku pierwszego rozbioru ziemiami: „Czas, który w cienkie blachy ściera spiże, / Tchem swym nieznacznie i te znaki zliże” (cyt. za: S. Trembecki, Pisma wszystkie…, t. 1, s. 153; J. Kott, w: ibidem, Objaśnienia wydawcy, s. 311).

21 Należy podkreślić, że inaczej trzeba potraktować cytowane w książce utwory Kniaźnina z Rękopisu Puławskiego, które nie miały szans wpływać na kształtowanie pamięci zbiorowej odbiorców. Jedynie dla współczesnych badaczy mogą być one interesującym świadectwem zapisów tych indywidualnie ujętych kwestii pamięciowych, jako że w szerszym obiegu były znane tylko w wersjach utrwalanych we wcześniejszych edycjach utworów poety.

22 Autorka monografii cytuje fragmenty tego tekstu z dawnego wydania (1838). Warto tu zasygnalizować istnienie edycji krytycznej: A. Mateusiak, Tryptyk piastowski: „Jadwiga, królowa polska”, „Kazimierz Wielki”, „Piast” Juliana Ursyna Niemcewicza, seria „Literaturoznawstwo. Edycje Krytyczne”, Łódź 2015. Pozycja ta pod względem edytorskim i merytorycznym (obszerny wstęp historycznoliteracki, erudycyjne objaśnienia dotyczące zagadnień historycznych i „dziejów bajecznych”) jest godnym uwagi nowoczesnym opracowaniem dramatycznych utworów pisarza.

23 Tu ujawnia się dotkliwy brak edycji krytycznej piątego tomu Poezji zebranych A.S. Naruszewicza w serii „Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia”, który to tom powinien zawierać zarówno utwory poety pochodzące z lat siedemdziesiątych XVIII w., pominięte w Dziełach (1788) opracowanych przez Franciszka Bohomolca, jak i rozproszone wiersze z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych tego stulecia. Ten brak częściowo rekompensuje wprawdzie edycja w serii „Biblioteka Poetów”: A. Naruszewicz, Liryki wybrane, wybrał i wstępem poprzedził J.W. Gomulicki, Warszawa 1964, niewzięta pod uwagę przez autorkę książki. W tej edycji na czterdzieści dziewięć utworów z lat siedemdziesiątych opuszczono w omawianej monografii kilka ważnych dla kwestii memoratywnych, ale nie uwzględniono również rozpoznania kilkunastu wierszy pochodzących z lat 1778–1789. Niektóre pominięte w rozważaniach teksty Naruszewicza, ważne w aspekcie memorii, zawiera też edycja opracowana przez Romana Doktóra: A.S. Naruszewicz, Poezje wybrane, wybór, wstęp i opracowanie idem, Lublin 2001, dyskontująca częściowo ustalenia Juliusza Wiktora Gomulickiego oraz wyniki późniejszych badań tekstologicznych i ustaleń atrybucyjnych, które znalazły wyraz w opracowaniach wierszy poety, np. tych zawartych w zbiorze: Czytanie Naruszewicza. Interpretacje, red. T. Chachulski, Wrocław 2000. Także w dwóch woluminach tomu opracowanego w ramach zespołowego projektu naukowego „Czytanie Poetów Polskiego Oświecenia” (Czytanie Naruszewicza, cz. [1–2], red. B. Wolska, T. Kostkiewiczowa, B. Mazurkowa, Warszawa 2015) znajdziemy „małe monografie” wierszy, które byłyby godne uwzględnienia w omawianej pozycji.

24 Autorami tych utworów byli nie tylko mniej znani czy anonimowi pisarze, lecz również twórcy wybitni. Bogaty materiał literacki, tu pominięty, zapewne z uwagi na rozmiary zjawiska, ale godzien choćby przywołania czy zacytowania w tym opracowaniu, zawierają m.in. edycje krytyczne opublikowane w dwóch częściach w Wydawnictwie Sejmowym (pod patronatem Zbigniewa Golińskiego i Teresy Kostkiewiczowej): Wiersze polityczne Sejmu Czteroletniego, cz. 1: 1788–1789, z papierów E. Rabowicza oprac. K. Maksimowicz, Warszawa 1998; część 2: 1790–1792, z papierów E. Rabowicza oprac. K. Maksimowicz, Warszawa 2000.

25 Zob. interesującą dokumentacyjno-analityczną pracę M. Kępińskiego: Pomiędzy pamięcią autobiograficzną a zbiorową. Polska Ludowa i stan wojenny w narracjach łódzkich nauczycieli, Łódź 2016.

26 M. Saryusz-Wolska, Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach, Warszawa 2011, s. 67.

27 Na podstawie różnego rodzaju zapisów narracyjnych w badaniach literaturoznawczych przekazywana jest szczególnie często, jak pisałam, pamięć okresu Holocaustu, a w kręgu antropologii kultury w ramach tematycznych interakcji między pamięcią autobiograficzną i zbiorową pojawiają się ostatnio wyniki rozważań dotyczących pamięci czasów PRL-u, a także stanu wojennego (zob. przyp. 25).

Góra strony

Jak cytować ten artykuł

Odwołanie bibliograficzne dla wydania papierowego

Barbara Wolska, «Kwestie memoratywne w literaturze oświecenia i ich perspektywy badawcze»Napis, 26 | 2020, 346-360.

Odwołania dla wydania elektronicznego

Barbara Wolska, «Kwestie memoratywne w literaturze oświecenia i ich perspektywy badawcze»Napis [Online], 26 | 2020, Dostępny online od dnia: 10 août 2021, Ostatnio przedlądany w dniu 02 juillet 2022. URL: http://journals.openedition.org/napis/450

Góra strony

O autorze

Barbara Wolska

Uniwersytet Łódzki
ORCID: 0000-0001-8565-2099

Tego samego autora

Góra strony

Prawa autorskie

Licence Creative Commons
Napis est mise à disposition selon les termes de la Licence Creative Commons Attribution 4.0 International.

Góra strony
Search OpenEdition Search

You will be redirected to OpenEdition Search