• 1 W samym piśmie oraz w samym języku opozycja ta według Derridy przybiera postać przeciwieństwa i zar (...)
• 2 Przypomnijmy, że rola pisma jako pharmakonu, sztucznego „wspomagacza” pamięci, budziła zaniepokojen (...)

4W swoich licznych studiach i rozprawach autor Głosu i fenomenu powoływał się na najwybitniejszych przedstawicieli myśli (nie tylko filozoficznej), by dowieść, że zajmowali się oni w znacznym stopniu zagadnieniem pisma i jego opozycji wobec głosu1. W kontekście relacji pisma wobec pamięci wspominał Platona i przywoływał – często używaną przez badaczy – kategorię pharmakonu, leku, który, jeśli będzie stosowany w nadmiarze, może wzmagać chorobę lub wywoływać inne schorzenie, nie mniej groźne od tego, które usuwa2. Wydaje się jednak, że trudno byłoby znaleźć lepsze kompendium wiedzy na temat wielorakich kulturowych, antropologicznych i filozoficznych uwikłań pisma (i samego aktu pisania) niż dzieła wybitnego francuskiego postmodernisty. Nawet pobieżne przypomnienie sobie (przywołanie z pamięci, wspomaganej przez pismo…) jego dorobku pozwala wyróżnić te dziedziny, dla których problematyka pisma/głosu (a także opozycji pisma głoskowego i ideograficznego, takiego na przykład, jak egipskie hieroglify) okazała się kluczowa: to antropologia (wraz z jej prekursorami, jak choćby Jean-Jacques Rousseau), filozofia, psychologia (ze szczególnym uwzględnieniem psychoanalizy, a zwłaszcza dzieła Freuda), religia (ewentualnie teologia) i religioznawstwo, historia, politologia, etnologia, językoznawstwo. Właśnie z tego ostatniego (a przede wszystkim od fundatora nowoczesnego językoznawstwa, Ferdinanda de Saussure’a) Derrida zaczerpnął – wedle własnego świadectwa – ideę cech dystynktywnych, różnic, jako elementów konstytuujących język, co doprowadziło go (za pośrednictwem Martina Heideggera, jako odkrywcy fundamentalnego dla ontologii rozróżnienia byt/bycie) do słynnej koncepcji differánce, konstytutywnej różnicy (która sama jest różna od potocznego pojęcia różnicy), będącej „zanikającym” podłożem wszelkiej tożsamości i wszelkiego bytu.

• 3 Jak głosi jeden z najbardziej znanych fragmentów dzieł Derridy: „Będę więc mówić o literze a, o tej (...)

5Znakiem odmienności tej swoistej „praróżnicy” jest zmiana w pisowni francuskiego słowa difference – zapisywanie go przez Derridę jako differánce (w języku francuskim wymawiane dokładnie tak samo, jak pierwowzór), co koncentruje uwagę odbiorcy na „czystej” literze („a”) jako cofającym się podłożu mowy/pisma3.

• 4 We współczesnej… fizyce (jak również w informatyce) ten styl myślenia znajduje (nie całkiem nieocze (...)

6Jak można owo podłoże (grunt, tło) interpretować, odczytać wyłaniającą się z niego „bezgłośną” literę? Wydaje się, że dobrze oddaje te możliwości (oczywiście – jak zawsze w przypadku Derridy – podzielone…) kontrowersja dwóch polskich tłumaczeń tego słowa, oddawanego bądź jako „różnia” (w przekładzie Joanny Skoczylas, zaakceptowanym później przez innych, wybitnych tłumaczy), bądź też „różnicość” (w tłumaczeniu Bogdana Banasiaka). Obie propozycje są właściwe, odsłaniając dwa aspekty słowa differánce i towarzyszącej mu niczym cień Derridiańskiej intencji: jego zanikanie w tle, w milczeniu i braku ekspresji („różnia” to „różnica” pozbawiona litery „c”), a z drugiej strony różnicującą nadaktywność tego, co (z punktu widzenia „przedmiotowej” ontologii, uznającej tylko to, co jest „bytem”) obiektywnie „nie istnieje” (nicość, która nieustannie różnicuje, a tym samym jest najaktywniejszym, choć najtrudniej zauważalnym elementem tak zwanej rzeczywistości – także tej „przedmiotowej”)4.

• 5 Zob. J. Derrida, Ostrogi. Style Nietzschego, tłum. B. Banasiak, Gdańsk 1997.
• 6 Wydaje się, że ta właśnie metafora stanowi najlepsze podsumowanie interpretacji semiologii G.W.F. H (...)

7Na czym polega jednak związek tych zagadnień z pismem, zapisem, inskrypcją, inicjałem, glosą i trzydziestym numerem rocznika „Napis”? Otóż jedna z prawd, wynikających z rozważań Derridy, głosi, że kluczowe dla ich zaistnienia jest tło – nie tylko fizyczne (lub wirtualne) istnienie kartki, ekranu, tabliczki, surowego kamienia, muru, ściany budowli czy wreszcie podatnej na zapis powierzchni ziemi, lecz również współdziałanie piszącego narzędzia (od patyka po wirtualne pióro albo podatną na uderzenia palców klawiaturę) z ich „zewnętrzem”, bezmiernie szerokim „marginesem”. Może to być czas i przestrzeń fizycznego Wszechświata, przeszłość, teraźniejszość i przyszłość (jako czasowe modi egzystencji zapisu), nieświadomość w relacji do świadomości, jednostka wobec społeczeństwa, „żywa” obecność wobec aktualności śladu, „duch” wobec „materii”, „kamień” nagrobny (także w gigantycznej formie egipskiej piramidy) skrywający nieobecne już życie jako własny sens. Wydaje się, że zdaniem Derridy – a rozwija on swoje poglądy w ciągłej interferencji z „wielkimi nieobecnymi” historii kultury i nauki (jego stylos, tak jak styl Nietzschego, miał co najmniej dwa ostrza5) – podobnie jak w każdym znaku implikowane jest ciało człowieka w już „nie-ludzkiej” czy wirtualnej postaci (niczym odpowiednio spreparowana mumia faraona w egipskiej piramidzie6), tak też materialne „ciało znaku” stanowi jakąś obietnicę przywrócenia tego, co przeszłe: jeśli nie w formie paruzji, to w postaci wciąż odnawianej nadziei na sens, który jest tworzony przez ludzi, ale przychodzi do nas spoza „ludzkiego świata”. Ów „przedludzki” i „postludzki” sens zapisu ma u Derridy wiele wspólnego z pojęciem odpersonalizowanej i zamaskowanej nieświadomości jako nieustannego przepływu znaczeń, bezmiernego „oceanu komunikacji”, skrytego w podłożu „ludzkiej rzeczywistości” i stanowiącego najszerszy kontekst wyłonienia się znaku (także w postaci napisu, inskrypcji, glosy…). Ostatecznie, czy nie w jego właśnie przywołanie, zbliżenie się do niego, angażują się humaniści i czy nie na tym zależy nam – Autor(k)om i Redaktor(k)om „Napisu”?

• 7 W Polsce wydarzeniem wyznaczającym wzrost zainteresowania badaczy literatury tymi obszarami piśmien (...)
• 8 J.S. Bystroń, Napisy. Drobiazgi tradycyjne, Warszawa 1927 (odbitka z „Ziemi”, rocznik 1927).
• 9 J. Maciejewski, Literatura okolicznościowa…, s. 3–4.

8Literatura okolicznościowa i użytkowa, która stanowi podstawowy obszar badawczy tekstów od trzech dziesięcioleci publikowanych na łamach „Napisu”, należy do tego typu piśmiennictwa, które stosunkowo późno, bo dopiero w XX wieku doczekało się zainteresowania ze strony nauki, reprezentowanej zresztą z początku raczej przez socjologów i antropologów niż literaturoznawców7. W dwudziestoleciu międzywojennym okazjonalne inskrypcje na budynkach czy drzewach jako zjawisko kulturowe zafrapowały Jana Stanisława Bystronia, czemu dał wyraz w artykule zatytułowanym Napisy. Drobiazgi tradycyjne z 1927 roku8 – do tego tytułu właśnie odwołał się Janusz Maciejewski, Pomysłodawca i Założyciel czasopisma „Napis” w roku 1994. Owe fenomeny literackie, znajdujące się zarówno poza sferą literatury pięknej, jak i folklorystyki, wyróżniają często takie cechy wymieniane przez Maciejewskiego, jak efemeryczność, popularność i anonimowość9. Te teksty powstają z potrzeby chwili lub w utylitarnym celu, stanowią odpryski codzienności, zapis spontanicznych reakcji na wydarzenia społeczne czy polityczne, rejestrację zachowań i obyczajów utrwalonych w specyficznych gatunkowo, „niepięknych” utworach.

• 10 D. Naborowski, Poezje, oprac. J. Dürr-Durski, Warszawa 1961, s. 158.

13Aby zamknąć nasz numer godną tematu klamrą, wypada sięgnąć po barokowe motto – zwięzły wers z wiersza Daniela Naborowskiego Krótkość żywota: „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt, żywot ludzki słynie”10. Można jednak zaproponować nieco przewrotne odwrócenie tej melancholijnej wizji mikroskopijnych, bezpowrotnie rozwiewających się śladów egzystencji jednostki. Jedynym, co pozostaje, jest okruch świadectwa – ale okruch ten może stać się ziarnem, z którego wyrośnie opowieść.