• 2 Pierwodruk został opublikowany w miesięczniku „Twórczość” (1981, nr 9, s. 65–100).
• 3 Recenzja ta ukazała się w „Twórczości” (zob. M. Libich, Eliminacja czy ewolucja? O pismach krytyczn (...)

2Obie książki Donata Kirscha, które ukazały się w ciągu ostatnich dwóch lat, są zbiorami jego szkiców krytycznych (częściowo publikowanych wcześniej, jak Elaborat – debiuty lat siedemdziesiątych2, częściowo zaś, jak Kronika pewnej eliminacji, wydanych po raz pierwszy na podstawie tekstu na prawach rękopisu). Pierwsza z tych książek (Eliminacja episteme…) ukazała się w opracowaniu i ze wstępem Andrzeja Śnioszka (pt. Kronika niespełnionych możliwości), druga z nich zawiera przedruk Kroniki… z poprawkami redakcyjnymi, ale jest opatrzona dość osobistym wprowadzeniem Kirscha (pod znaczącym tytułem: Ewolucja eliminacji, czyli mikroarchiwum tekstów odrzuconych), a przede wszystkim zawiera esej Ewolucja czy prokrustyka stosowana, będący rozwinięciem i doprecyzowaniem wyrażanych wcześniej przez autora poglądów. Tekst ten, przygotowany już w 2020 roku, stanowi też odpowiedź na obszerną recenzję książki Eliminacja episteme, pióra Macieja Libicha – odpowiedź ostrą, napisaną z polemiczną werwą, ale i wykraczającą poza obronę przed zarzutami krytyka czy dyskusję z jego argumentami3.

• 4 Zob. D. Kirsch, Prounowa eksmisja…, s. 45.
• 5 Idem, Liście croatoan, Warszawa 1977.
• 6 Idem, Pasaż, Warszawa 2006.
• 7 Chodzi o wspomniany wcześniej Elaborat. Debiuty lat siedemdziesiątych. Szczegółową bibliografię pod (...)

3Dość osobisty ton, a zarazem szczerość i żywy styl autora dobrze charakteryzuje już pierwsze zdanie Ewolucji czy prokrustyki…: „Jako pisarz zapomniany jestem specjalnie czuły na niechlujstwo i dezinformacje związane z moją osobą”4. Jednak Kirsch nie jest zapomniany, zarówno jako autor debiutanckiej powieści Liście croatoan5 oraz wydanej w 2006 roku (ale napisanej pod koniec lat siedemdziesiątych zeszłego stulecia) powieści Pasaż6, jak i twórca ciekawych opowiadań publikowanych na łamach miesięcznika „Twórczość”, a wreszcie jedyny wybitny reprezentant „rewolucji artystycznej” w prozie polskiej, który stworzył obszerny tekst teoretyczny na temat tego zjawiska7. Nie jest zapomniany, po pierwsze, przez wszystkich, którzy byli świadkami gorącej dyskusji wokół nurtu „rewolucji artystycznej” pod auspicjami Henryka Berezy, która rozpoczęła się na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku i aktywnie rozwijała się aż po początek lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, a po drugie – przez czytelników ceniących jego twórczość.

• 8 Kluczowym tekstem Jana Błońskiego, dotyczącym tej kwestii, był jego artykuł Dwie groteski – i pół…, (...)

4Oczywiste jest stwierdzenie, że kontekst krytycznych rozważań Kirscha stanowi przede wszystkim polskie życie literackie, zwłaszcza to skupione wokół „młodej” prozy schyłku XX wieku, a w szczególności polemika wokół „nurtu Berezy”, którą jego zwolennicy zwykli nazywać raczej kampanią likwidacyjną czy eliminacyjną. Była to dyskusja bardzo istotna, a brali w niej udział (oprócz Henryka Berezy, wypowiadającego się głównie na łamach „Twórczości”) na przykład tacy literaturoznawcy jak Jan Błoński czy Michał Głowiński8. Jej oczywistą otoczką społeczną był zbliżający się przełom 1989 roku, a następnie jego konsekwencje.

• 9 Zob. M. Libich, Eliminacja czy ewolucja?…, tekst dostępny również na stronie internetowej „Twórczoś (...)

5Nie dziwi sąd Libicha, który wydaje się zbulwersowany kierunkiem interpretacji tego kontekstu przez Kirscha w jego Kronice pewnej eliminacji9. Jej autor pisze bowiem:

• 11 Zob. Nowa proza amerykańska. Szkice krytyczne, tłum. J. Anders [et al.], wybór, opr. i wstęp Z. Lew (...)
• 12 Odwołując się do osobistych doświadczeń, mogę dodać, że w Redakcji Debiutów Literackich wydawnictwa (...)

6Z punktu widzenia osób, które uczestniczyły w życiu literackim lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, rzecz wyglądała jednak inaczej: Świat nie przedstawiony opublikowany w roku 1974, był uznawany za manifest poetów, prozaików i krytyków Nowej Fali, a zatem tego ugrupowania, które najodważniej upominało się wówczas o społeczno-polityczne przemiany w Polsce, wielokrotnie narażając się na bardzo poważny zarzut „działalności antysocjalistycznej” i ostatecznie „grzęznąc” z wieloma tekstami w cenzurze na Mysiej. Później zaś, po roku 1980, ten podskórny nurt zlał się z piśmiennictwem „drugiego obiegu”, oczekując na szanse dotarcia do szerszego kręgu czytelników. Warto jednak zauważyć, że aż do – zaskakujących w dużej mierze – przemian roku 1989 szanse te wydawały się nikłe. Siłą rzeczy ruch literacki „rewolucji artystycznej” w prozie został niejako wypchnięty na przeciwną stronę barykady: publikowany oficjalnie, w „pierwszym” obiegu, dorobek tych pisarzy mógł służyć jako parawan dla władz PRL-u i aktywności partii w sferze kultury, udowadniając (wbrew woli autorów i samego Berezy, który stronił od polityki), że w życiu literackim schyłkowego komunizmu przecież „coś się dzieje”, a nasze eksperymenty literackie nie ustępują zachodnim (na przykład nouveau roman czy „nowej prozie amerykańskiej”, będącej wstępną falą postmodernizmu lat dziewięćdziesiątych)11. Dodatkowo sytuację komplikowało – działając na niekorzyść statusu aksjologicznego „nurtu Berezy” na ówczesnym rynku literackim – to, że korzenie „rewolucji artystycznej” umieścił autor Związków naturalnych w literaturze chłopskiej lub wiejskiej. Ci, którzy interpretowali tak zdiagnozowaną genealogię tego prądu, mogli kojarzyć ją (najczęściej aluzyjnie i drogą sugestii) w swoich filipikach z „sojuszem robotniczo-chłopskim”, a zatem oficjalnie deklarowaną społeczno-ideową podstawą „realnego socjalizmu”12.

• 13 J. Kornhauser, A. Zagajewski, Świat nie przedstawiony, Kraków 1974, s. 130–131 (cyt. za: D. Kirsch, (...)
• 14 Znacząca jest również obecność w cytowanym fragmencie słowa „odnowa”. Termin ten – związany z począ (...)
• 15 Kirsch wyjechał z Polski w styczniu 1981 r., by osiedlić się w Stanach Zjednoczonych, gdzie uzyskał (...)

7Rzeczywiście krzywdząca wydaje się logika wywodu Kirscha, który łączy słynny IV Walny Zjazd Związku Literatów Polskich w Szczecinie oraz wygłaszane wówczas, i w trakcie późniejszego X Zjazdu w 1959 roku, opinie Leona Kruczkowskiego, Stefana Żółkiewskiego, Henryka Markiewicza (na łamach „Kuźnicy”) czy Tadeusza Hołuja ze wspomnianą powyżej książką Kornhausera i Zagajewskiego w jeden konsekwentny, logiczny ciąg dowodów świadczących o lewicowej aberracji naszych elit. Ktoś, kto żył w tamtych czasach i był świadkiem ówczesnych wydarzeń, odczytuje cytowane przez Kirscha sformułowania ze Świata nie przedstawionego (na przykład: „głównym zadaniem, które czeka na intelektualistów, jest coraz lepsze zrozumienie tego, czym jest socjalizm. Bez takiej pracy, zwróconej nie na historię filozofii marksistowskiej, ale na jej współczesność i jej życie, odnowa nie powiedzie się, nie nabierze trwałych kształtów intelektualnych i organizacyjnych”13) przede wszystkim jako skuteczne „parawany”. Po pierwsze, miały one zmylić „egzegetów” z Mysiej, skutkując dopuszczeniem książki do druku, po drugie zaś – nie zszokować ewentualnych czytelników zbyt śmiałym odejściem od oficjalnej, marksistowsko-leninowskiej liturgii, dając myśli autorów szansę na stopniowe i ostrożne wpływanie na kształt polskiego ustroju, który być może przybliży się kulturowo do jakiejś wersji „socjalizmu z ludzką twarzą”14. A zatem zdaje się, że rację ma Libich, gdy wiąże logikę wprowadzoną przez Kirscha w ciąg wydarzeń (od Świata nie przedstawionego do „zdetronizowania” Berezy ze stanowiska krytycznego arbiter elegantiae w dziedzinie prozy) po prostu z niedoinformowaniem autora wywodu, wynikającym z jego oddalenia od kraju i dostępnych tu źródeł15.

• 17 Niezbędny komentarz wyjaśniający ten zestaw pojęć (w tym neologizmy: „antifada” – połączenie słów A (...)

10„Odurzenie socjalizmem” wydaje się w tym fragmencie oznaczać po prostu wiarę w „postęp”, dowolnie definiowany i realizowany w dowolnej dziedzinie życia. Niezależnie jednak od pojmowania i oceny proponowanego przez Kirscha zestawu pojęć17, narzuca się pytanie: Jaki może być rzeczywisty związek między tak naszkicowaną lewicową mentalnością elit a dyskusją wokół „rewolucji artystycznej” Berezy w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku?

• 18 Szerzej: Z. Ziątek, Misja odnowienia polskiej prozy (O krytyce Henryka Berezy), w: Sporne postaci p (...)
• 19 Jeden z cytatów z pism Berezy, dobrze syntetyzujący te występujące u niego typowo modernistyczne mo (...)

11Poglądy Berezy opierały się w dużej mierze na dualizmach, z których najistotniejszym było przeciwieństwo „martwego” i „żywego” języka. Brak tu miejsca na pobieżne nawet naszkicowanie tych koncepcji, zawartych w licznych książkach i starannie rozbudowywanych (głównie dzięki stałości i konsekwencji przekonań autora Biegu rzeczy)18. Jednak na użytek tego wywodu warto podkreślić ich silny związek z rodzimym modernizmem w jego czystej niemal postaci (na przykład w wersji reprezentowanej przez Stanisława Przybyszewskiego). Opozycja tego, co „martwe” i tego, co „żywe”, stanowiła również podstawę jednego z silniejszych nurtów filozoficznych modernizmu, zwanego witalizmem, którego najznaczniejszymi przedstawicielami byli Friedrich Nietzsche i Henri Bergson. Zastąpiła ona w myśli modernistycznej inne, akcentowane wcześniej przeciwieństwa pojęciowe, np. „byt – niebyt” lub triady, np. „teza – antyteza – synteza”, podobnie jak w krytycznej refleksji Berezy odrzucenie „martwego” języka (opartego na pojęciach, schematach, kliszach) w imię jego „żywego” odpowiednika (pierwotnego i bezpośredniego aktu nazywania nie tyle obiektywnie istniejących przedmiotów, co stanów duszy) zastępuje przeciwieństwa „prawdy – fałszu” lub „rzeczywistości – fikcji”. Szczególnie ostrej dyskredytacji uległo z tego punktu widzenia pojęcie realizmu oparte na pozaliterackim, więc zdaniem Berezy pozamerytorycznym, pojęciu mimesis, naśladowania „rzeczywistości”. Istotne wydaje się również przywiązanie autora Związków naturalnych do dwóch modernistycznych emocjonalnych przeświadczeń: o elementarnym, twórczym charakterze wyobraźni (jej działanie we śnie odpowiada kreatywnej mocy, dzięki której z bezwymiarowego punktu – Alefa Jorge Louisa Borgesa – tworzy się dowolny świat) oraz o stwórczym charakterze prasłowa, poświadczonym przez pierwsze zdanie Ewangelii św. Jana. Bereza ponadto żywił – wyjątkowo bliskie „wczesnemu” Przybyszewskiemu – przekonanie o możliwości, a nawet konieczności zastąpienia religii sztuką19.

• 22 D. Kirsch, Eliminacja episteme…, s. 14.
• 23 Kirsch pisał: „W ten sposób zdolność do poznania (co podobno cechuje człowieka) zastąpiona została (...)

14Zarówno Berezę, jak i Kirscha charakteryzuje nastawienie zbliżające ich obu do pierwszej fazy polskiego modernizmu w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku: zadania poznawcze, które stawiają literaturze. Jest to w ujęciu obu krytyków i pisarzy poznanie ulotne, siłą rzeczy zmetaforyzowane, w oczywisty sposób różniące się od metod poznawczych nauk ścisłych, co nie oznacza, że nie stosuje się w nim kryterium konsekwencji, zgodności efektu finalnego (dzieła) z jego wstępnymi założeniami i wewnętrzną logiką modalną22. Powstaje ono na antypodach metody, odziedziczonej przez progresywistów po ich oświeceniowych prekursorach, zaś jego zasadę można by ująć w słowach: „wyrażone w nowatorskim języku ludzkie doświadczenie przeciwko Encyklopedii”23. Jednak Kirsch – w pewnej opozycji wobec Berezy – podkreśla ulotność, nietrwałość takiego poznania:

• 25 Tak pisze o „postulacie epickim” Paweł Wiktor Ryś w szkicu Krytyk zbuntowany – krytyk aktualny, sta (...)
• 26 W swoim Elaboracie… Kirsch przedstawia tę ewolucję następująco: „Przez wiele dziesiątków lat (tak w (...)

15Bereza wiązał swoisty „pancerz” martwego języka (lub – używając nomenklatury autora Biegu rzeczy – „języka pisanego”), chroniący go przed ulotnością i zapewniający jego użytkownikom miejsce na Parnasie z tak zwanym postulatem epickim25. Kirsch zdaje się łączyć go w większej mierze z figurą usunięcia z oficjalnego rynku literackiego mowy ludzi „zamieszkujących codzienność”, a zarazem wydziedziczonych przez społeczeństwo podporządkowane pragmatycznej technokracji z własnego pluralistycznego języka, wyrażającego w uporządkowany sposób głębokie emocje i niepowtarzalną prawdę podmiotowości26.

• 27 Sens, nadawany słowu „mit” przez Kirscha, jest tu chyba bliski Barthes’owskiemu (czyli określeniu m (...)

16Dalej autor Elaboratu… interesująco wiąże tę radykalną redukcję form językowej ekspresji w nowoczesności ze specyficznie rozumianą „mitologią”. Jest zatem tak, że w miejsce wewnętrznego języka ludzkiej psyche, powstającego na styku ludzkiej podmiotowości ze światem, a zarazem – co ważne – współtworzącego ów świat i podmiotowość, przez społeczną praktykę komunikacji interpersonalnej są podstawiane gotowe struktury narracyjne, a jednostka ulega socjalnej presji, wymuszającej „wiarę” w te struktury, nieróżniącą się praktycznie niczym od wiary religijnej. Tak rozumiana mitologia27 utrwala zależność kultury humanistycznej, a zwłaszcza literatury (i jej form pochodnych, na przykład teatru), od cywilizacji naukowo-technicznej:

• 29 Nie jest to oczywiście jedyny moment wywodu, w którym Kirsch zmaga się z negatywnie pojmowanym (zas (...)

17Są to stwierdzenia ważne i warto – w moim przekonaniu – zastanowić się głębiej nad ich sensem, ponieważ wyjaśniają wiele z kluczowej nie tylko dla „rewolucji artystycznej” opozycji „języka martwego” i „żywego”29. Te pojęcia same żyją – ewoluują, czego dowodzi choćby wstępne zestawienie ich rozumienia u Berezy i Kirscha.

• 31 W moim przekonaniu taki jest właśnie przekaz wielokrotnie nagradzanego filmu Joker Todda Phillipsa (...)

19Język „żywy” – w przeciwieństwie do zamkniętych, rekurencyjnych struktur mitu czy powtarzalnych form społecznej liturgii – jest nieskończony i nie może nigdy zamilknąć, lecz wyraża (tak lub inaczej, również przez śmiech, groteskę, ironię) przede wszystkim skargę, rozczarowanie, protest. Wydaje się bezradny, stawiając mówiący podmiot w pozycji outsidera. Uzewnętrznia się w nim rozżalenie istoty wydziedziczonej, której kiedyś (w „czasie snu”, jak napisałby Eliade) obiecano coś zupełnie innego, ale obietnica okazała się fałszywa, a zatem musi zderzyć się z końcem swojej historii, na który nigdy nie będzie gotowa. Dlatego właśnie nie może przestać mówić31.

• 32 Tak pojętą wiedzę humanistyczną osiągalną dzięki „żywemu językowi” dzieła można byłoby porównać do (...)

20Można dojść do wniosku, że odkodowane pojęcie „socjalizmu” oznacza w interpretacjach Kirscha przede wszystkim pogląd, że pozostawanie w mniej lub bardziej bezpiecznych intersubiektywnych wspólnotach tworzenia sensu umożliwia człowiekowi przezwyciężenie własnej niekomunikatywności, egzystencjalnej samotności i zwalnia go (przynajmniej w pewnej mierze) z obowiązku poszukiwania indywidualnego, w pełni oryginalnego idiolektu na styku własnej subiektywności i świata. Byłoby ono zatem de facto synonimem „martwego” języka lub poznawczych klisz, w których zdobywanie prawdziwej wiedzy32 poświęca się bez wahań w imię wspólnego działania, którego celem jest władza nad umysłami i uprzedmiotowioną Naturą. W konsekwencji, niezgoda na tak szeroko pojmowany „socjalizm” to heroiczne trwanie w niewzruszonym indywidualizmie, płynięcie pod prąd, nawet za cenę utraty komunikacji z otoczeniem i wypowiadania się w hermetycznym idiolekcie. To pozostawanie sam na sam z niewyrażalną tajemnicą świata, będącą źródłem wszelkich sensów, ale niedającą się zobiektywizować.

• 33 O czym świadczą jego budząca szacunek biografia i sukcesy w całkowicie, zdawałoby się, obcych human (...)
• 34 Zob. D. Kirsch, Eliminacja episteme…, s. 151–152.
• 35 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, tłum. W. Berent, Warszaw (...)

23Oczywiście trudno byłoby sformułować jednoznaczne odpowiedzi, ale wydaje się, że takie przemieszczenie podjętej przez Berezę problematyki eksperymentu w prozie, jakiego dokonuje Kirsch, jest zabiegiem obiecującym. Jako autor i krytyk o zainteresowaniach i inklinacjach bliższych naukom ścisłym niż większość pisarzy33, wiąże on praktykę literacką „szkoły Berezy” z pojęciem logiki modalnej oraz teorią „światów możliwych”34. Nadzieja na powrót do takiej wolności twórczej, jaką zaprojektował Bereza (a zatem – nie bójmy się tego nazwać – całkowitej wolności pisarza od dyscyplinującej „przedmiotowości” i obecności „żywiołu społecznego” w literaturze), pojawi się może wraz z postępującą dekompozycją (ideologicznego, niepragmatycznego) pojęcia „postępu”. Gdy świat ludzki stanie się realnie policentryczny, a upływ czasu przestanie na nas wymuszać programowe zmiany stylu bycia, powstanie zapewne wiele wspólnot sensu, które nie będą musiały synchronizować swoich kultur ani nawet obowiązkowo kontaktować się ze sobą. Przyjdzie wtedy pora na „światy możliwe” i wielowartościowe, lokalne logiki. W końcu – jak trafnie zauważył niegdyś Nietzsche – gnębi nas „wielki przesyt człowiekiem”35.