• 1 J. Tomkowski, Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, Warszawa 1984.

1Janka Tomkowskiego poznałem na początku lat dziewięćdziesiątych zeszłego wieku, jako młody adept sztuki literaturoznawstwa, w Pracowni Pozytywizmu Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Był wówczas moim nieco starszym Kolegą ze stopniem doktora, którego darzyłem wielkim szacunkiem, znając Jego pierwszą, wybitną książkę Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej1. Książka ta – doktorat napisany pod kierunkiem profesor Marii Żmigrodzkiej – była, w mojej opinii (żywionej zarówno wówczas, jak i dzisiaj) dziełem w pełni dojrzałym, stworzonym z wielką erudycją, swobodą, talentem i swego rodzaju intelektualnym „szerokim oddechem”, który pozostał nieodłączną cechą Jego pisarstwa literaturoznawczego i kulturoznawczego aż po – niestety! – ostatnie dzieło, jakim okazał się opublikowany przez Wydawnictwo IBL na początku 2025 roku tom esejów Wyspa umarłych.

• 2 Autor Domu chińskiego mędrca czasem „zacierał” autorstwo swoich książek, publikując na ich okładce (...)

5Brak tu niestety miejsca na bardziej szczegółowe omówienie Jego niezwykle interesującego, bogatego dorobku, ale bez wątpienia należy podkreślić spójność pisarstwa Janka, wyrażającą się bodaj najpełniej w jednolitości (lecz w żadnym wypadku nie nużącej jednorodności!) stylu, która powodowała, że czytelnik znający nawet jedną lub dwie Jego książki jest w stanie nieomylnie określić, czy trzecia – nawet nie opatrzona nazwiskiem autora – wyszła spod Jego pióra2. Ów niepowtarzalny styl przenika granice form gatunkowych. Dlatego też nawet gdy sięga się po utwór literacki (na przykład debiutancką powieść Ragadon) po przeczytaniu monografii naukowej (jako choćby Mój pozytywizm), można rozpoznać nieomylnie ową stylistyczną pieczęć, świadczącą nie tylko o talencie, lecz także wyjątkowej spójności autorskiego zamierzenia, niezachwianej stabilności perspektywy (wbrew pozornemu rozproszeniu form i zainteresowań).

• 3 Czy też może raczej książkami obdarzanymi przeze mnie największym sentymentem, co nie oznacza w żad (...)

6Dla mnie osobiście najwybitniejszymi książkami Janka3 są (obok wymienionego już wcześniej studium Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej) wspomniana monografia Mój pozytywizm – oczywiście nie tylko dlatego, że powstawała w trakcie pracy Autora w Pracowni Pozytywizmu IBL PAN i miałem przyjemność słuchać niektórych jej rozdziałów jako referatów, wygłoszonych na pracownianych zebraniach – a także znakomite studium „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny oraz Moja historia eseju, z tej racji, że stanowi podsumowanie refleksji Tomkowskiego nad najchętniej przezeń uprawianym i znakomicie opanowanym gatunkiem literackiej wypowiedzi. Podobnie jak w przypadku rozważań Autora o epokach i nurtach literackich, w tej ostatniej książce mało jest teoretycznych roztrząsań, napisanych suchym językiem „meta-teorii”, a uwaga skupia się przede wszystkim na poszczególnych postaciach, których indywidualne charakterystyki (chciałoby się powiedzieć: portrety duchowe) są mistrzowsko zarysowane. Kultura jest bowiem zdaniem Tomkowskiego tworzona przez indywidualności, konkretnych ludzi, których różnorodne cechy współtworzą ich wybitność nie przez to, że pasują do schematu (przykładowo wzorca powieści realistycznej, propagowanego w pozytywizmie, lub jakiejkolwiek innej „ideologii” literackiej, także konserwatywnej), lecz od niego odchodzą, i to w wielu sprzecznych kierunkach. W tym właśnie miejscu indywidualizm łączy się u autora Ciemnych skrzydeł Ikara z perspektywą eschatologiczną, bo tak wielka tolerancja dla indywidualności nie jest raczej udziałem ludzkiego, niedoskonałego umysłu, lecz wymaga odwołania się do Instancji, która nas przekracza.

• 6 O Kazimierzu Chłędowskim pisał następująco: „to nic złego uprawiać gawędziarstwo. Zawsze to lepsze (...)

10Podobnie jak w wielu innych przypadkach, można tu odnieść wrażanie, że Autor książki pisze o sobie samym, ukazując przez pryzmat opisywanej postaci własne dążenia i aspiracje6. Na przeciwległym biegunie tak pojmowanej literackiej urody (piękna tożsamego z dobrem, z czego można wnosić, że dla Tomkowskiego zło jest po prostu brzydkie, często mimo swej estetycznej „maski”) znajdowało się pisarstwo suche, jakby mechaniczne, pozbawione emocji i indywidualnej duszy, podległe dyktatowi teoretycznych mód i „zwrotów” w humanistyce.

• 7 Ibidem, s. 20.
• 8 Piszę tu o „zaskakującej” nowoczesności z tego względu, że całe dzieło Jana Tomkowskiego ma subteln (...)
• 9 Zob. J. Tomkowski, Mój pozytywizm, Warszawa 1993. Pragnę przy tym zaznaczyć, że jest to książka, z (...)

11„Nie sposób […] poznawać świata bez literatury, a zwłaszcza poezji” – pisał autor Samobójców i marzycieli7. Jest to echo decyzji Tomkowskiego podjętej, jak się zdaje, już na początku Jego twórczej drogi, mianowicie przyjęcia doświadczenia mistycznego – i towarzyszącej mu poezji – jako podstawy poznawczej badań kultury, a literatury w szczególności. Czyni to, w moim przekonaniu, pisarstwo Janka zaskakująco nowoczesnym i nowatorskim, gdyż stanowi alternatywę wobec kartezjanizmu oraz jego dekonstrukcyjnego przezwyciężenia8. Moment zachwytu związany z lekturą europejskich mistyków, takich jak William Blake, Emanuel Swedenborg, Valentin Weigel, Jan Tauler, Jakob Böhme i wielu innych, nie gasnął w miarę ewolucji pisarskiej Tomkowskiego, a nawet się wzmagał, czyniąc Jego dzieło spójnym niejako na „wyższym”, odnoszącym się do wieczności poziomie. Właśnie z tej perspektywy (która pozostaje w tej twórczości dynamiczna, bo doświadczenia mistycznego nie da się przecież określić lub ustabilizować), obecnej bezpośrednio, lub skrytej niejako „na zapleczu” autorskiego dyskursu, zarysowana przez autora Ragadona narracja historycznoliteracka jednoczy całą nowoczesność – od jej korzeni aż po wiek dojrzały. Ukazuje ona sugestywnie pewną równomierność wysiłków pisarzy i myślicieli bardzo różnych nurtów i okresów, których dzieła (czytane w odpowiedni sposób, lub poddane – niczym szyfr – „dekodowaniu”) odnoszą się tak lub inaczej do ludzkiej psychiki, codziennych doświadczeń lub życia społecznego, a także otaczającej nas przyrody, pozostawiając jednak pewien wektor, skierowany ku Absolutowi: temu, co wieczne, nieustannie żywe, doskonałe. Obecność owego wektora odnajdywał Tomkowski (w Moim pozytywizmie)9 w twórczości Elizy Orzeszkowej, Bolesława Prusa, Juliana Ochorowicza, Aleksandra Świętochowskiego, a więc u twórców raczej niechętnie odnoszących się do tradycyjnych obrazów transcendencji, skonwencjonalizowanych przez religię i rytuał. Ukazywał wielorakie uwikłania ich literackich lub naukowych poszukiwań, ich związek z tradycją religijną i z eschatologią, a nade wszystko patronującą im tęsknotę do Nieskończoności.

• 10 Pragnę zadeklarować, że – w moim przekonaniu – ujmująca jest obecna w nich, absolutnie niezachwiana (...)

12Obok konsekwentnie uzupełnianego przez pisarza obrazu kultury nowoczesnej niejako chorej na Transcendencję, twórczość Jana Tomkowskiego spajają nieustannie powracające w niej motywy, zaś ich przywołanie pozwala, jak sądzę, wyrazić zdziwienie, że Autor Opowieści Szeherezady był, mimo ich poważnego, a nawet surowego charakteru, twórcą tak popularnym wśród szerokich rzesz czytelników. Są to bowiem takie na przykład tematy, jak: obrazy piekła i cierpienia w literaturze, doświadczenie i perspektywa śmierci oraz śmiertelność jako immanentna cecha człowieka, samotność, a wreszcie zło i jego demoniczny charakter. Jednak umieszczenie ich przez pisarza w nieodmiennej, soteriologicznej perspektywie (niezwiązanej, co ważne, z żadną konkretną, instytucjonalną religią), a także zrównoważenie przez Miłość, będącą kolejnym „wielkim” tematem twórczości Tomkowskiego, powoduje, że lektura Jego książek okazuje się doświadczeniem optymistycznym i budującym10.

• 11 „Mistycy doceniają olbrzymią siłę, jaka płynie z samotności” – pisał Tomkowski lapidarnie w książce (...)
• 12 Zob. J. Tomkowski, „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny, Wrocław 2019.
• 13 A za takie właśnie – sakralne niemal – podsumowanie geniuszu Mickiewicza, dające wyraz jego mistycz (...)

13Eseistyczna satysfakcja z pisania jest – jak autor Mojego pozytywizmu szczerze przyznawał w licznych swoich książkach – nieodłączna od goryczy bycia niezrozumianym, niepokoju, zwątpienia w wartość własnej pracy, udręki samotności, wynikającej ze świadomego przyjęcia innego rytmu niż bieg codziennych spraw, które absorbują większość ludzi. Samotność – na którą Janek w swojej twórczości czasem narzekał, nigdy jednak osobiście się nie skarżąc (i podkreślając, że jest ona świadomym wyborem „niepokornego” eseisty11) – wynikała zarówno z postawy samotnika, jak też, a może przede wszystkim, z Jego wrażliwości i troski o moralną kondycję bliźnich, o stan społecznej świadomości. Miłość do tradycji (a otwarcie się na nią zalecał zawsze czytelnikom jako lek na bolączki nowoczesności) znalazła wyraz w znakomitej książce „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny12. W dziele tym najlepiej widać, jak daleko Tomkowskiemu do bezrefleksyjnie aprobatywnego stosunku do tradycji (zwłaszcza tradycji szlacheckiej, będącej tematem „arcy-poematu” Mickiewicza), jak bardzo ów tekst-Księga13 oddala się od stereotypu recepcji przez pryzmat tradycji idyllicznej. Interpretator pokazuje tutaj, że nawet w świecie „szlacheckiej sielanki” zło jest niezwykle silne – a może nawet jeszcze silniejsze niż w rzeczywistości „potocznej”, widzianej okiem realisty, gdzie występuje najczęściej jawnie i otwarcie, bez masek i przebrań. Kapitalnie wyeksplikowane zostało w interpretacji Tomkowskiego zjawisko „migotania zła” (którego doświadczają w utworze Mickiewicza wcale nie major Płut i kapitan Rykow, lecz Tadeusz, Hrabia, Telimena i Zosia). W dodatku – z odwagą wytrawnego komparatysty – Autor nie waha się porównać subtelnej „gry” wizualnych metafor, sygnalizujących w Panu Tadeuszu zjawienie się demona ze znanym czytelnikom literatury dwudziestowiecznej „oślepieniem” Mersaulta przed zabójstwem Araba na plaży w fabule Obcego Alberta Camusa.

• 15 Mam tu oczywiście na myśli książki Tomkowskiego: Mistyka i herezja (Wrocław 1993) czy wymieniony ju (...)
• 16 Zwróćmy też uwagę na fakt, że właśnie Martin Heidegger jest filozofem, na którego Jan Tomkowski czę (...)

15Autor studium także w „szlacheckiej idylli” i w „domowych pieleszach” dostrzega zło i grozę, ale ludzie, którzy na pewien czas im ulegają, są niczym apostaci i gnostycy z jego książek poświęconych „mistyce i herezji”15: to Wielcy Poszukiwacze nieskończoności, którzy pozostają dostojni i dumni nawet w swymi błądzeniu, niczym Menander, Saturnin, Karpokrates, Cerdon, Marcjon czy Tacjan. Takich bohaterów (zarówno mających realne pierwowzory, jak i fikcyjnych) Tomkowski lubił chyba najbardziej: niejako „skomponowanych” z elementów zła i dobra, niczym rzeźby wytrawnego artysty, eksponujące swój niezniszczalny, indywidualny kształt przez grę światłocieni. Podobną grą, nieustannie zmienną, jest bowiem ludzkie życie, a „migotanie zła” może okazać się również tańcem blasku Heideggerowskiej „kuli bycia”, epifanii bogini z Eleusis16.

• 17 Jak pisał Tomkowski w swojej książce o Panu Tadeuszu: „W poetyckiej wizji narzędziami poznania i op (...)

16Przywrócenie „bycia” oznaczałoby dla Autora Mistyki i herezji wielki powrót doświadczenia religijnego i poezji do centrum kultury. Bowiem, Jego zdaniem, podstawa poznawcza nowoczesnego „społeczeństwa spektaklu”, oparta na hegemonicznym autorytecie nauk empirycznych oraz niepowstrzymanym wpływie mass-mediów siłą rzeczy usuwa na margines literaturę i sztukę powstające dzięki intuicji i natchnieniu. Te bowiem opierają się na zupełnie innym gruncie kulturowo-antropologicznym niż „spektakl” mieszający prawdę z fikcją: na systematycznym i starannym poznaniu „pozazmysłowym”, odwołującym się jednak do zmysłowej metaforyki i empirycznych analogonów doświadczenia mistycznego17.

• 18 J. Tomkowski, Paul Valéry. Siedem szkiców, Łódź 2023, s. 6.

17W książce o jednym ze swoich ulubionych poetów, Paulu Valérym (w rozdziale pod znamiennym tytułem Rozwiane kartki), Jan Tomkowski zacytował jeden z ostatnich wpisów w jego dziennikach: „Zrobiłem wszystko, co miałem do zrobienia i wierzę, że ma to swoją wartość”18. Świadomi tego, że Autor książki Paul Valéry. Siedem szkiców mógłby to stwierdzić również o sobie, oddajmy Mu na zakończenie głos, ufając, że – jak dawnej, tak i dziś oraz w przyszłości – będzie do nas mówił spokojnym tonem z kart swoich książek, skłaniając dyskretnie do pójścia właściwą ścieżką: