• 1 Zob. T.W. Adorno, Aktualność filozofii, tłum. K. Rapacki, „Praktyka Teoretyczna” 2025, nr 1 [w druk (...)

5Zanim powiem cztery słowa o czterech kresach, po których błąkam się z upodobaniem, chciałem wspomnieć o pograniczu, które sam – z racji braku talentu i temperamentu – oglądam głównie z oddali. Idzie mianowicie o nauki społeczno-polityczno-historyczne, których kresy mogą stać się liminalnym obszarem fascynującej i płodnej refleksji filozoficznej nad społecznym ukształtowaniem podmiotu ludzkiego oraz jego losami w danym momencie historycznym. Szczególnie skutecznymi praktykami tego rodzaju namysłu byli na przykład Ernst Bloch, Walter Benjamin, Siegfried Kracauer, a wreszcie Theodor Adorno, który ucząc się od pozostałej trójki, w sposób szczególnie klarowny myślał o tym przedsięwzięciu. Wiedział, że nauki społeczne są niezbędne dla filozofa, ale też – że są niewystarczające1. Bez ich szczegółowych wejrzeń w rozmaite wymiary życia społeczno-polityczno-ekonomicznego filozof, który chce powiedzieć cokolwiek o momencie dziejowym i dziejowej kondycji człowieka, pozbawiony jest jakiegokolwiek materiału i mówi „na pusto”. A przecież okopując się w swoich pojęciach, teoriach i metodach, nauki te uzyskują dostęp do prawdy rozumianej podług jakiejś niejasnej mieszaniny jej klasycznego, koherencyjnego i pragmatycznego ujęcia (taka prawda to zgodność z rzeczywistością w ramach pewnego systemu pojęciowego, wsparta pragmatyczną skutecznością), tracą jednak dostęp do prawdy w sensie poważniejszym, czyli prawdy o charakterze krytycznym, która ukazuje konkretny kształt zniewolenia w danej epoce. Do tej prawdy może dotrzeć jedynie filozof, ale i on osiągnie cel wyłącznie poprzez refleksyjną, krytyczną, dekonstrukcyjną pracę z materiałem dostarczanym przez nauki społeczne, pracę polegającą na takiej dialektyzacji ich pojęć, by odsłoniły się owych pojęć ograniczenia. Filozof odbija dokonania nauk społecznych w zdumiewającym, spekulatywnym lustrze refleksji, tam zaś ukazują się elementy niewidzialne gołym okiem. Niepoddane tego rodzaju rozważaniom rezultaty nauk społecznych mają skłonność do podtrzymywania status quo i naszego dotychczasowego systemu pojęć. Filozof patrzy na ten materiał okiem krytycznym, a jego interpretacje zmieniają świat. Oczywiście, nic nie stoi na przeszkodzie, by taką filozofię społeczną, filozofię polityki i filozofię dziejów uprawiał człowiek dyscyplinarnie przypisany lub przypisujący się do socjologii, politologii czy historii. Tak się zresztą często zdarza.

• 2 A. Lipszyc, Ślad judaizmu w filozofii XX wieku, Warszawa 2009; idem, Sprawiedliwość na końcu języka (...)
• 3 Idem, Rewizja procesu Józefiny K. i inne lektury od zera, Warszawa 2011; idem, Czas wiersza. Paul C (...)

7Przez wiele lat zajmowały mnie pogranicza teologii judaistycznej : chętnie przyglądałem się myślicielom, którzy – jak wspomniany Walter Benjamin – sami byli ludźmi kresów i igrali z liminalnymi postaciami teologii2. Jestem i byłem zdeklarowanym ateuszem, teologią nie interesowałem się więc nigdy jako zespołem wypowiedzi o Bogu. Zwłaszcza w swojej wersji judaistycznej ciekawiła mnie przede wszystkim jako niezwykłe laboratorium refleksji nad kondycją człowieka pojmowanego jako podmiot niesuwerenny, niepanujący nad samym sobą i uwikłany w świat, który nie jest jego dziełem. Z podobnych względów od lat chętnie udaję się na korepetycje do wielkich pisarzy : jasne jest, że William Shakespeare, Herman Melville i Franz Kafka – twórcy dla mnie najważniejsi – wiedzieli o człowieku nieskończenie więcej, niż kiedykolwiek śniło się najzmyślniejszym filozofom. Filozoficzne „odpytywanie” literatury, które ze zmiennym powodzeniem uprawiam od lat – literaturoznawcze pytania o strukturę dzieła są dla mnie wówczas narzędziami dotarcia do filozoficznych prawd cząstkowych o podmiocie ludzkim – przynosiło mi zawsze mnóstwo satysfakcji, również dlatego, że powiedzenie czegoś niebanalnego o jednym dziele literackim wydaje mi się o wiele trudniejsze niż podobna wypowiedź na temat jakiegoś systemu filozoficznego3. Od pewnego czasu te „odpytywania” uprawiam także w odniesieniu do przestrzeni filmowej, o której w swojej wypowiedzi tak ciekawie pisze Szymon Wróbel. Zacząłem to robić nieco z przypadku, sądzę jednak, że filozoficzne myślenie o filmie i z filmem ma dziś sporo sensu. Jesteśmy obecnie w tak wielkim stopniu przesyceni filmową grą obrazów, że nie poddając jej refleksji, skazujemy się na niewolę i bezrozumne naśladownictwo suflowanych przez przemysł kulturowy wzorców. Refleksję taką zaś podejmując, możemy liczyć na to, że dowiemy się najrozmaitszych rzeczy o sobie i swoich czasach. O ile oczywiście będziemy umieli przystawić do ekranu oraz do naszych wpatrzonych weń twarzy lustro dialektycznej refleksji, a nie tylko powielać bezmyślnie to, w co się wpatrujemy.

• 4 Idem, Freud: logika doświadczenia. Spekulacje marańskie, Warszawa 2019; idem, Papierowy nos literat (...)
• 5 Zob. https://wunderblock.pl/ (stan z 21 listopada 2025 r.).

8Od pewnego czasu najważniejsze dla mnie są jednak jeszcze inne kresy, a mianowicie pogranicza psychoanalizy. Tradycja powołana do życia przez Zygmunta Freuda – dziś rozdzielona na wiele różnorakich nurtów – wydaje mi się rezerwuarem fascynujących rozpoznań dotyczących człowieka pojmowanego właśnie jako istota niesuwerenna, ludzkiej popędowości, cielesności, fantazji, języka, odczuwania czasu i przestrzeni, relacji międzyludzkich i wielu innych aspektów naszego życia, rezerwuarem, którego zasób musi być poddawany nieustannej refleksji filozoficznej i dialektyczno-dekonstrukcyjnej obróbce, lecz który wydaje się wprost niewyczerpany4. Powodowany tym przeświadczeniem od kilku lat prowadzę w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN interdyscyplinarną jednostkę badawczą pod dumną nazwą Ośrodek Myśli Psychoanalitycznej. Misją Ośrodka jest z jednej strony integracja środowiska humanistów odwołujących się w swoich badaniach do kategorii psychoanalitycznych – są wśród nich filozofowie, socjolodzy, kulturoznawcy i literaturoznawcy – z drugiej zaś nieustanne podtrzymywanie rozmowy między tym środowiskiem a praktykującymi psychoanalitykami różnych opcji i szkół. Ta ostatnia wymiana bywa z pewnością trudna : odmienne ramy pojęciowe, sposoby posługiwania się językiem i specyfika niedostępnego akademikowi doświadczenia terapeutycznego stwarzają nieraz poważne kłopoty. Niemniej, bez wątpienia warto jej dokonywać, podobnie jak z punktu widzenia filozofa warto szukać przecięć rozmaitych obszarów liminalnych : filozof ma też używanie na kresach, gdzie spotykają się literatura, psychoanaliza, teologia, film i nauki społeczne – w dowolnych kombinacjach. Wielu współpracowników naszego Ośrodka i autorów czasopisma „wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia”, które prowadzimy – w kolejności alfabetycznej : Agata Bielik, Agata Bielińska, Jan Borowicz, Andrzej Leder, Jan Potkański, Jan Sowa, Krzysztof Świrek, Antoni Zając i inni – to wielcy znawcy tych obszarów5. Tylko dzięki takiemu interdyscyplinarnemu kłusownictwu można czasem, u kresu dnia, dotrzeć do prawdy, która leży na granicy.