• 1 Artykuł wygłoszony jako referat pt. Nazwy jako źródło historyczne. Szlaki miejskie na inauguracji 7 (...)
• 2 K. Tuszyńska-Maciejewska, Wstęp, w: Platon, Kratylos, tłum. i koment. W. Stefański, Wrocław–Warszaw (...)

1Nazwy osobowe i miejscowe budziły zainteresowanie od czasów greckich. Platon poświęcił nazwom jedno ze swoich dzieł, dialog Kratylos, utwór mniej znany i napisany mniej płynnie niż inne wypowiedzi; rozważano w tym przypadku nawet autorstwo kogoś innego, ale ostatecznie potwierdzono pierwotną atrybucję. W rozmowie prowadzonej w pierwszej części dialogu przez Sokratesa i jego ucznia Hermogenesa, po odrzuceniu pozostałych hipotez ustalono, że nazwy nie są nadawane w sposób zupełnie arbitralny i odnoszą się do cech nazywanych obiektów. Autorka wstępu do edycji krytycznej Kratylosa, Krystyna Tuszyńska-Maciejewska ujęła to tak: „prawidłowość nazw wynika z ich funkcji wskazywania na naturę nazywanych rzeczy”2.

• 3 Platon, Kratylos, s. 20.

2Dzisiaj musimy przyjąć to spostrzeżenie z dystansem, bowiem Ferdinand de Saussure, szwajcarski lingwista, fundator współczesnego językoznawstwa i strukturalizmu, autor pracy Cours de linguistique générale (1916, tłum. pol. Krystyny Kasprzyk 1961), dowiódł bowiem, że język jest tworzony arbitralnie i że znaczenie na ogół nie wynika z formy danego wyrazu mającej rzekomo stanowić odniesienie do desygnatu. Są pewne wyjątki potwierdzające regułę, na przykład wyrazy onomatopeiczne. Jak jest z nazwami? Często również nazwy obiektów fizjograficznych lub miejskich wiążą się z ich cechami czy z kontekstem historycznym. Nadawanie nazw obiektom wiejskim i miejskim nie przebiega więc zupełnie arbitralnie, a przynajmniej do takiej sytuacji prawodawcy dążą. W drugiej części dialogu do rozmowy dołącza Kratylos, uczeń Heraklita, który – jak wiemy – ujmuje świat w zmienności i ruchu. I tutaj Platon, ustami Sokratesa, wprowadza pojęcie rzeczy samej w sobie. I to ona, a nie migotliwe przejawy jej istnienia, podlega poznaniu i nazwaniu. Dialogowanie prowadzi do kilku pięknych, dających do myślenia spostrzeżeń. Sokrates dostrzega, że nazwy nadane przodkom bogów greckich, Rei i Kronosowi, są nazwami strumieni, oraz że Homer – określając Okeanosa ojcem, a Tethys matką bogów3 – nawiązuje do nazwy źródła ukrytej w imieniu bogini. Woda jako środowisko pierwotne, poprzedzające narodziny, stanie się istotnym punktem odniesienia dla wielu kultur i ich symboliki.

• 4 M. Kawczyński, Etymologia jako środek pomocniczy w badaniach historycznych, w: Pamiętnik Drugiego Z (...)
• 5 Ibidem, s. 129.

4Odniesienie do greckich źródeł stanowi ważne, ale raczej prestiżowe niż stricte naukowe przedsięwzięcie. Zupełnie inną wartość mają badania dziewiętnastowieczne, co prawda jeszcze przeddesaussure’owskie, ale oparte na rzetelnych podstawach ówczesnego językoznawstwa i historii. Przodowały szkoły niemieckie i to wówczas bardzo wyraźnie zaznaczyły się w językoznawstwie, a w onomastyce szczególnie, aspekty narodowe, nacjonalistyczne. Pojawiły się one również w nauce polskiej. Sprawa dotyczy bowiem tego, co jeden z polskich teoretyków literatury avant la lettre, Maksymilian Kawczyński, umysł wybitny, powiedział na II Zjeździe Historyków Polskich we Lwowie. Przypominając dzieła na temat historii i prehistorii Słowiańszczyzny, stwierdzał: „Wszystkie te prace mają to wspólnego, że w materiale językowym szukają środków dowodowych, dokumentów historycznych, które za pomocą etymologii wyjaśnić się starają”4. Środki dowodowe mają podtrzymać (lub nie) hipotezy dotyczące ekspansji Słowian w średniowiecznej i prehistorycznej Europie. Dodatkowo w pracach takich powracają te same pytania, które padają w dialogu Kratylos. Czy nazwy są arbitralne? Czy odnoszą się do jakichś cech nazywanych obiektów? Czy mogą być źródłem historycznym? Badacz tej klasy, co Kawczyński, nie ulegał fantastycznym etymologiom, dokonywał natomiast systematycznych analiz porównawczych, sięgając do innych języków. Zgadzał się z dobrze przeprowadzonymi badaniami i na przykład potwierdzał, że za pewne można przyjąć istnienie osad słowiańskich „do Harcu nawet, Brunświku i poza Lüneburg sięgające. Najstarsze z nich atoli nie dosięgną pewnie wieku 7., inne zaś powstały może z jeńców wojennych lub skontraktowanych kolonistów”5. Z artykułu Kawczyńskiego można wysnuć taki wniosek, że gdyby język słowiański nie podlegał zmianom i przekształceniom pod wpływem innych kultur, łatwiej byłoby ustalić stosunek nazw do obiektów. Czasami znaczenie daje się wyjaśnić etymologią kulturową:

• 7 W. Taszycki, Zadania i osiągnięcia Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych (...)

6Późniejsze badania onomastyczne, prowadzone już w XX wieku, znamy między innymi z prac Witolda Taszyckiego, który informował, że powołana do życia rozporządzeniem Prezydenta RP w roku 1934 Komisja Ustalania Nazw Miejscowości (po dodaniu: i Obiektów Fizjograficznych) działała według wypracowanego wzoru również po wojnie, dokonując gigantycznej roboty związanej przede wszystkim z nazewnictwem miejscowości na tak zwanych ziemiach odzyskanych. Nazwy te publikowano w Monitorze Polskim, miały więc rangę dokumentów państwowych. Jeśli natomiast przeprowadzono istotne zmiany nazewnictwa w innych regionach, na przykład na Mazowszu czy w Wielkopolsce, listy zmian drukowano w specjalnych książeczkach, z których tylko dwie, dotyczące Krakowa i Warszawy, zajmowały się terenami miejskimi, bez podawania jednak nazw placów i ulic7.

• 8 Zob. J. Matuszewski, Nazwy administracyjne osad lokowanych na prawie niemieckim, Łódź 1974, s. 16–1 (...)
• 9 Ibidem, s. 118.
• 10 Ibidem, s. 133.

7Ważne, rzetelne, a jednocześnie stymulujące myślenie prace onomastyczne łączące językoznawstwo z oglądem historycznym wyszły w drugiej połowie XX wieku spod ręki Józefa Matuszewskiego, wybitnego mediewisty, badacza prawa. Odnosząc się do „środków dowodowych” potwierdzających dzieje osadnictwa słowiańskiego, wymienia on trudności, które towarzyszą procesowi badania śladów Słowiańszczyzny poprzez nazwy. Po pierwsze, wczesne osadnictwo słowiańskie jest nieciągłe, następują okresy zapaści, w tym czasie wsie znikają z powierzchni ziemi. Tego zjawiska nazwy nie komunikują. Po drugie, nazwy nadane przez lud, a tak się głównie działo, zmieniają się razem z nim, to znaczy wspólnie z językiem, otoczeniem, wierzeniami, symboliką. Po trzecie, wnioskowanie utrudniają dublety nazewnicze, dwie nazwy dla jednej miejscowości, co może psuć rachunki statystyczne dotyczące dynamiki rozwoju osad z jednej strony, z drugiej zaś – jasność procesów językowych8. Dlatego autor zbadał jedynie zapisy odnoszące się do toponimii wsi lokowanych na prawie niemieckim między wiekiem XV a XVII, bo proces lokacji nie ograniczał się – wbrew wiedzy potocznej – do wczesnego średniowiecza. Badacz podaje ciekawą informację, że nazwy wpisywane wówczas do aktu lokacyjnego były polskie w przeciwieństwie do nazw z wieku XIII. Matuszewski znalazł trzy odstępstwa od tej praktyki: Kunigesburg (Królewiec) – tutaj lokowanie w ogóle nie doszło do skutku, ale projektowana nazwa zachowała się w papierach; Grünberg oraz (uwaga!) Florencja. Historyk podkreśla, że może to być zapożyczenie pośrednie, jak również zawiła kontaminacja poprzez nawiązanie do patrona lokalnego kościoła pod wezwaniem św. Floriana, miasto najwidoczniej miało powstać circa ecclesiam Sancti Floriani9. Jeszcze jedna ciekawostka. Matuszewski w przypisie wtrąca: „Pomijam Bar, importowany później przez królową Bonę”10. Słynny sienkiewiczowski, szlachecki, a może nawet sarmacki Bar decyzją niewiasty, choć królewskiej, przeniesiony z ziemi włoskiej do polskiej!

• 11 W pracach komisji szczególną aktywnością odznaczył się marszałek wielki koronny oraz prezydent Wars (...)
• 12 Ład. Bor., skrót pseudonimu Ładzisław Borzywojowicz [Władysław Korotyński], rubryka „Na dobie”, „Ku (...)
• 13 [b.a.], Nazwy ulic w dwu językach. Obok nazw polskich niemieckie, „Nowy Kurier Warszawski” 1940, z (...)
• 14 Notatka, „Kurier Warszawski” 1876, nr 48, z 1 marca.

19W przedstawionych dotąd źródłach natrafiliśmy na kilka instytucji, które niejako urzędowo zajmowały się porządkowaniem nazewnictwa miejskiego w Warszawie. Za czasów Sejmu Czteroletniego i KEN funkcję tę pełniła Komisja Brukowa, powołana jeszcze w XVII wieku11, później działały Komisje Porządkowe, co wiązało się z ogłoszeniem ustawy o miastach („Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczpospolitej”), która weszła do Konstytucji Trzeciego Maja jako jej rozdział III. Ich aktywność ustała wraz z utratą niepodległości. Władze zaborcze interesowały się zmianą nazewnictwa miejskiego w zakresie podyktowanym polityką lub wyraźnymi okolicznościami natury gospodarczej, które dopominały się nadania nazwy konkretnemu obiektowi. Co się tyczy nazw niemieckich, to – jak w roku 1915 przypomniano z gorzką ironią – czekały one od 1797 na powtórne użycie. Tego bowiem roku władze pruskie dokonały przekładu toponimii warszawskiej (głównie i na szczęście dodając tylko rzeczownik Strasse); nazewnictwo niemieckie było dostępne, ponieważ wydano je w specjalnej książeczce12. Nawiasem mówiąc, w czasie okupacji przeprowadzano oczywiście systematyczną zmianę nazw ulic warszawskich: likwidowano nazwy narodowe, kontekstowo wrogie Rzeszy i innym formom niemieckiej państwowości – na przykład już w roku 1940 nazwę ulicy marszałka Focha zamieniono na Teatralną, co nie dziwi, ale pokazuje „totalność” najeźdźczej władzy13. Rosjanie stosowali podwójne brzmienie nazw miejskich, uwieczniali je też na szyldach. I niektórzy z nas mają niewygasły żal do Bolesława Prusa, że nie chciał tego w Lalce zauważyć. W warszawskiej prasie pod zaborem rosyjskim ukazywały się wzmianki dotyczące uzupełniania listy nazw, chociażby informacja, że uliczka łącząca Niską z Gęsią otrzymała nazwę Nowokarmelickiej14.

• 15 Notatka, „Kurier Warszawski” 1918, nr 54 A, z 23 lutego.
• 16 [b.a.], Zmiana ulic, „Kurier Warszawski” 1917, nr 38, z 7 lutego.

20Wskazując lata ważne dla nazewniczej kondycji Warszawy, należy zwrócić uwagę na okres 1915–1918. Zaraz po wycofaniu się z miasta armii rosyjskiej zaczęto porządki, do których nawoływały w aroganckim stylu również władze niemieckie. 25 sierpnia ukazało się rozporządzenie gubernatora, zapowiadające umieszczenie obok nazw polskich ich niemieckich tłumaczeń. W roku 1917 działający sprawnie magistrat Warszawy powołał w Wydziale VII (budownictwa) komisję do zmiany nazw ulicznych. W ratuszu wybuchały ostre spory na temat nazewnictwa. Jak donosi jedna z notatek, po referacie inżyniera Alfonsa Kühna, szefa wydziału, wybitnego polskiego działacza społecznego i gospodarczego, magistrat zlecił wydziałowi budownictwa ograniczenie prac onomastycznych i przyporządkowywanie nazw tylko traktom dotąd nienazwanym, noszącym nazwy obce oraz tym ulicom z przedmieść, które powielają nomenklaturę centrum15. Nie czekano na inicjatywę okupanta, radcy miejscy formułowali propozycje i przekazywali je do akceptacji urzędu. Zasugerowano ulicę Puławską jako zamiennik Nowoaleksandryjskiej, Czackiego w miejsce Włodzimierskiej, Floriańską zamiast Konstantynowskiej16.

• 17 Ład. Bor. [Władysław Korotyński], rubryka „Na dobie”, „Kurier Warszawski” 1916, nr 107, z 16 kwietn (...)
• 18 Idem, rubryka „Na dobie”, „Kurier Warszawski” 1917, nr 114, z 25 kwietnia.
• 19 Idem, rubryka „Na dobie”, „Kurier Warszawski” 1916, nr 115, z 26 kwietnia.
• 20 X.W.Cz. [ksiądz Witold Czeczott], Z wędrówek po Warszawie, „Kurier Warszawski” 1917, nr 217, z 8 si (...)

21Energiczne myślenie o zmianie nazw pojawiło się w prasie warszawskiej już we wrześniu 1915 roku, głównie w mieszczącej aktualności rubryce „Na dobie” redakcji „Kuriera Warszawskiego”. 15 grudnia 1915 roku dowcipny felietonista podpisujący się skrótem Ład. Bor. (Władysław Korotyński) ostrzegał przed odchodzeniem od nazw starych, związanych z miejscem, akceptowanych przez ludność Warszawy. W kolejnym artykule autor upominał się o zachowanie nazw starych lub o przywrócenie brzmienia źródłowego ulicom, które uległy onomastycznej demolce. Wierzbowa powinna powrócić do formy Wierzbowska, bowiem jej nazwa pochodziła od nazwiska Stefana Wierzbowskiego, biskupa poznańskiego, oficjała warszawskiego (zastępcy biskupa diecezjalnego w postępowaniu sądowym), który położył istotne zasługi dla miasta, był jednym z członków Komisji Brukowej. Karolkową można rozumieć (niearbitralnie), dokonując konfrontacji z brzmieniem Karolowa (nazwę uzasadniał w oczach redaktora rozmach nadany miejscu przez Karola Schultza, finansistę, przemysłowca, właściciela nieruchomości tu postawionych). Tłumackie powinno zastąpić Tłomackie, zgodnie z nazwą jurydyki założonej tu przez generała wojsk litewskich Eustachego Potockiego, właściciela starostwa Tłumacz w ziemi halickiej17 itd. Czy były to argumenty wystarczające, aby powrócić do poprzedniego brzmienia? W innym tekście ten sam autor apelował o zmianę nazw rogatek na Pradze, które w odróżnieniu od rogatek lewobrzeżnej Warszawy doznały rusyfikacji18, a także o nowe nazwy dla ulic wieloodcinkowych, które nie tworzą jednego, wyraźnego ciągu komunikacyjnego19. Z kolei utytułowany kapłan ksiądz Witold Czeczott, dla którego nawet Eliza Orzeszkowa była pisarką zbyt nieprzyzwoitą i oderwaną od materii narodowej, ponarzekawszy na „podkasane muzy” i „podkasane książki”, tak charakterystyczne – jego zdaniem – dla stolicy, upomniał się o rzecz prozaiczną, choć ważną – wyraźne umieszczanie na budynkach ich numerów20.

• 21 List zachowany w Zbiorze Korotyńskich, nr zespołu 201, seria 1, sygn. 182.
• 22 Vars, skrót od pseudonimu Varsoviensis [Wincenty Kosiakiewicz], rubryka „Życie warszawskie”, „Kurie (...)

23Nabierająca tempa dyskusja o nazwach, ich patronach, formie językowej i uzasadnieniach historycznych spowodowała włączenie się do debaty zainteresowanych mieszkańców. W Zbiorze Korotyńskich zachował się list inżyniera M. Kajzersteina do redakcji „Kuriera Warszawskiego” z sierpnia 1915, w którym nadawca delikatnie dworował sobie z nazewnictwa warszawskiego za pomijanie wybitnych patronów na rzecz ulic wróblich, gęsich, szczyglich itd.21 Na ten sam temat, ale w formie gwałtownej pretensji wypowiedział się Wincenty Kosiakiewicz, publicysta i pisarz: „Ale różne ulice Hoże, Gnojne i Moskiewskie trzebaż przemianować”, wybierając wielkie postaci polskiej kultury, niezależnie od tego, jak mocno były związane z Warszawą22. Zachował się też list wielokrotnego korespondenta redakcji, jak można wnioskować z treści rękopisu, najprawdopodobniej „Kuriera Warszawskiego”. Autor zostawił tylko inicjały A ST, nazwijmy go więc Adamem. W każdej niemal dziedzinie życia miał ów Adam wiele pomysłów mających uzdrowić stan obecny. Pisał prawie jak Miłosz, zaczynając od ulic: