• 1 Artykuł jest rozwiniętą wersją spostrzeżeń, zawartych w referacie pt. W bedłkę obrócony. Kilka uwag (...)
• 2 Owidiusz, Metamorfozy, tłum. A. Kamieńska (ks. I–ks. IX, w. 175), S. Stabryła (ks. IX, w. 176–ks. X (...)
• 3 O recepcji Metamorfoz Owidiusza zob. np. Ovid Renewed. Ovidian Influences on Literature and Art fro (...)
• 4 Zob. Wstęp, w: Owidiusz, Metamorfozy, s. CIX–CX. Problematykę staropolskich tłumaczeń dzieła Owidiu (...)
• 5 Por. Metamorphosis. The Changing Face of Ovid in Medieval and Early Modern Europe, red. A. Keith, S (...)
• 6 Por. K. Zimek, Reinterpretacje „Metamorfoz” w poezji polskiego baroku. Narcyz – Akteon – Dafne, War (...)

1Metamorfozy Owidiusza2 stały się źródłem motywów, tematów, inspiracji literackich dla twórców literatury i sztuki na przestrzeni niemal dwóch tysięcy lat3. W Polsce znane były co najmniej od XIII wieku; w XV stuleciu powstał komentarz Opowiadań mitologicznych Owidiusza objaśnienia; najwcześniejsze tłumaczenia fragmentów Metamorfoz, autorstwa Andrzeja Dębowskiego i Andrzeja Zbylitowskiego, pojawiły się pod koniec XVI wieku; pierwsze całościowe przekłady (Jakuba Żebrowskiego, Waleriana Otwinowskiego, Józefa Moczydłowskiego) – w XVII wieku4. Motyw metamorfozy, rozumianej jako przemiana ciał w nowe kształty, był niezwykle popularny w europejskiej literaturze dawnej5, w tym: w literaturze staropolskiej, gdzie zresztą podlegał modyfikacjom i reinterpretacjom6. Szczególnie upodobali go sobie poeci epoki baroku.

• 7 Por. K. Mrowcewicz, Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm, manieryzm, barok, Warszawa 200 (...)
• 8 Por. K.H. Dolan, Figure and Ground. Concrete Mysticism in Góngora’s “Fábula de Polifemo y Galatea”, (...)
• 9 Por. R. Poggioli, The Pastoral of the Self, „Daedalus” 1959, t. 88, nr 4: Quantity and Quality, s. (...)
• 10 Por. R. Korniłłowicz, Narcyz i narcyzm w poezji staropolskiej, „Pamiętnik Literacki” 2000, z. 3, s. (...)

2Nic w tym dziwnego, bo – zgodnie z formułą Jeana Rousseta – sztuka baroku „kreuje świat, w którym wszystko płynie, leci i zmienia się”7. Wątek ów wiązał się też z sielanką – i to od początku istnienia gatunku. W tekście La Fábula de Polifemo y Galatea Luisa de Góngory (napisanym w 1612 roku), który zaczerpnął pomysł z Metamorfoz Owidiusza, tytułowa bohaterka zakochuje się w pasterzu o imieniu Acis. Cyklop Polifem, darzący nimfę nieodwzajemnionym uczuciem, przyłapuje parę i ciska kamieniem w kochanka. Wówczas dochodzi do transformacji krwi pasterza w rzekę8. Angielski poeta Andrew Marvell w utworze The Garden (wyd. 1681) przywołuje mit przemiany Dafne w drzewo laurowe oraz nimfy Syrinks w piszczałkę, sama metamorfoza zaś ma być celowo sprowokowana przez ścigających nimfy bogów (transpozycja ludzkiego obiektu miłości w obiekt botaniczny)9. Narcyz przemieniony, fabuła pasterska, którą odprawowano muzyką. Sumariusz to temat libretta do opery Virgilia Puccitelliego10.

• 11 Por. A. Maciejewska, Plugawe i orgiastyczne święto miłości? Sobótka w ujęciu Jana Kochanowskiego, „ (...)
• 12 Por. K. Obremski, Gatunkowa hybryda z 1638 roku: Samuela Twardowskiego „Dafnis drzewem bobkowym” (p (...)
• 13 Por. E. Rot-Buga, „Niechaj w was moje dary nie giną do szczęta” – motyw metamorfozy w „Wierzbach” S (...)
• 14 Por. K. Zimek, Reinterpretacje „Metamorfoz”… (rozdz.: Narcyz i „zezuli syn”. Zagadki sielanki Józef (...)
• 15 J.T. Trembecki, Wirydarz poetycki, t. 1, z rękopisu radcy dr. L. Mizerskiego, wyd. A. Brückner, Lwó (...)

3W Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego (Panna IX), utworze niebędącym sielanką, ale wykorzystującym wzorzec poezji bukolicznej11, dokonuje się przemiana Filomeli w słowika. W sielance dramatycznej Dafnis drzewem bobkowym Samuela Twardowskiego (1638) motywem przewodnim jest metamorfoza Dafne w drzewo laurowe12. Szymon Szymonowic w sielance Wierzby (1614), nawiązującej między innymi do Wierzb (Salices) autorstwa Jacopa Sannazara (1458–1530), ukazuje przemianę (jako karę za niezachowanie czystości) nimf w wierzby, a następnie wierzb – w piszczałki13. Do mitu o Narcyzie, przedstawiającego przemianę zakochanego w sobie młodzieńca w kwiat, nawiązuje Sebastian Fabian Klonowic w Żalach nagrobnych (1585). Po motyw ten sięga również Józef Bartłomiej Zimorowic w sielance Zezuli syn (wyd. 1663)14. Być może autor Sielanek nowych ruskich zaczerpnął ten temat z pieśni Narcyssus z Roksolanek (1629) swego brata Szymona. W tym kontekście szczególnie interesujący, nietypowy i zaskakujący wydaje się wiersz bukoliczny przypisywany Danielowi Naborowskiemu Dafnis świętojański z roku 1611, zapisany w Wirydarzu poetyckim Jakuba Teodora Trembeckiego15, który kończy zaskakująca przemiana nieszczęśliwego kochanka w… bedłkę, czyli grzyb.

• 16 J. Gruchała, Wergiliańska parodia Daniela Naborowskiego, w: Literatura, kultura, język. Z warsztató (...)
• 17 Ibidem, s. 36.
• 18 Ibidem, s. 34.

4Dotychczas jedynym opracowaniem poświęconym w całości Dafnisowi świętojańskiemu jest artykuł Janusza Gruchały Wergiliańska parodia Daniela Naborowskiego16. Badacz ten trafnie zidentyfikował wiele nawiązań międzytekstowych obecnych w Dafnisie świętojańskim. Wskazał między innymi literacki pierwowzór jednego z bohaterów, którego imię i historia mogą się wywodzić z dramatu pasterskiego Torquata Tassa Amintas17. Według Gruchały, na poziomie lektury dosłownej, „właściwie niemożliwej […], niezakładającej żadnej kompetencji poza znajomością języka i elementarnej wiedzy o kulturze”18, utwór opowiada:

• 20 Ibidem, s. 33–42.

5Do trafnego stwierdzenia Gruchały dodajmy jedynie, że zarysowany powyżej model lektury nie był typowy dla ówczesnego, wykształconego czytelnika. Badacz skupił się przede wszystkim na panegirycznym wydźwięku tekstu, a także podjął próbę analizy Dafnisa świętojańskiego z roku 1611 na kilku poziomach lektury: w tym alegorycznym20.

• 21 Por. uwagi dotyczące trudności związanych z interpretacją utworów bukolicznych: E. Rot-Buga, Lwowsk (...)

6Pytania, na które chcę poszukać odpowiedzi w tym artykule, brzmią: Dlaczego Amintas w finalnej scenie utworu zostaje przemieniony w bedłkę? Jaka tradycja literacka czy pozaliteracka za tym stoi? Czym była bedłka w czasach Naborowskiego i jaki miała status? Co oznacza ta metamorfoza w kontekście tradycji literackiej, alegorycznej, bukolicznej, panegirycznej i mykologicznej? Jakie sensy kryje przemiana nieszczęśliwego kochanka w grzyba? Celem artykułu, uwzględniającego powyższe aspekty, jest zarazem próba zrozumienia, jak Dafnis świętojański mógł być odczytywany w XVII wieku21.

• 22 Przypisy do s. 215–218, w: Staropolska poezja ziemiańska. Antologia, oprac. J.S. Gruchała, S. Grzes (...)
• 23 „Wysoki umysł w dolnych rzeczach zawikłany”. Antologia polskiej poezji metafizycznej epoki baroku, (...)

7Tytułowy bohater nosi imię Dafnis, a przydomek – świętojański. W stanie badań przyjęło się sądzić, że chodzi tu o „Janusza Radziwiłła, powracającego w 1611 r. z podróży po Europie”22. W utworze nie ma jednak informacji, które wskazywałyby na księcia. Warto też zauważyć, że gdy Daniel Naborowski ofiarowywał komuś wiersze, to zazwyczaj wymieniał adresata (por. Cień – wiersz Przypisany ks.ks. J.M. Januszowi Radziwiłłowi podczaszemu naonczas W.Ks.L.A 1607, Róża – Przypisana po kolędzie księciu Imci Krzysztofowi Radziwiłłowi; Sól – do tegoż księcia Imci23).

• 24 J. Ławińska-Tyszkowska, Bukolika grecka, Wrocław 1981, s. 24, 50–62; E. Rot, Bukoliczna księga znac (...)
• 25 Por. L. Grant Samson, The Philosophy of Desire in Theocritus’ Idylls, University of Iowa 2013 [dyse (...)
• 26 Flaccum… cuius exitum sub nomine Daphnidis deflet (Suet, De Poet, Vita Vergili 14); zob. też Vita D (...)
• 27 H.J. Rose, The Eclogues of Vergil, Berkeley–Los Angeles 1942, s. 124.
• 28 Ibidem, s. 125–126.
• 29 Interpretację tej sielanki opublikowałam jako „Tu Dafnis […] pogrzebion” – próba alegorycznej lektu (...)
• 30 Por. E. Rot, Bukoliczna księga znaczeń…, s. 78–84.
• 31 Por. Akademia Zamoyska, hasło w: Encyklopedia staropolska, t. 1, oprac. A. Brückner, K. Estreicher, (...)
• 32 Por. A. Krzewińska, Sielanka staropolska: jej początki, tradycje i główne kierunki rozwoju, Warszaw (...)

8Dafnis to imię znaczące w tradycji bukolicznej – zwykle oznaczało pasterza-poetę24. Bohater o tym imieniu pojawia się między innymi w Idylli I Teokryta czy w Eklogach Wergiliusza (II, V, VII, VIII). Kathryn J. Gutzwiller i Clayton Zimmerman uważają, że Dafnis z Idylli I Teokryta jest alegoryczną figurą Narcyza25. Jeśli zaś chodzi o Eklogę V Wergiliusza, to – według komentatorów bukolik, Swetoniusza26 i Donatusa27 – zmarłego Dafnisa należy utożsamiać z Flaccusem, bratem poety; zdaniem Tenneya Franka natomiast Wergiliusz zaszyfrował tam postać poety Corficiusa28. Dafnis występuje w sielankach Dafnis i Rocznica Szymona Szymonowica29. W pierwszej z nich tytułowy Dafnis jest figurą doskonałego poety (do tego wiersza nawiązuje Jan Gawiński, również otwierając swój zbiór Sielanek nowych polskich bukoliką zatytułowaną Pasterz, której bohaterem jest Dafnis30). W drugiej z nich postać ta nosi cechy Jana Zamoyskiego, mecenasa Szymonowica i dostojnika państwowego, twórcy Akademii Zamoyskiej31. Imię Dafnis pojawia się też w łacińskich utworach bukolicznych, zwykle autorzy ukrywają pod nim królów i dostojników (na przykład Schoneus nazwał tak króla Stefana Batorego, a Śmieszkowic – papieża Urbana VIII)32.

• 33 J. Gruchała, Wergiliańska parodia…, s. 34.
• 34 Jak ustalił Krzysztof Mrowcewicz, „zachowało się sześć listów Daniela Naborowskiego do księcia Krzy (...)

9Nasuwa się pytanie, czy Dafnis z utworu Daniela Naborowskiego ma coś wspólnego z tradycją, wedle której bohater noszący to imię jest figurą doskonałego poety lub władcy. W wierszu nic nie wskazuje na to, że mamy do czynienia z poetą – może raczej z władcą. Nazwanie imieniem Dafnis księcia Janusza Radziwiłła dałoby się obronić w kontekście alegorycznej tradycji bukolicznej, która dopuszczała takie mistyfikacje. Zapewne ta właśnie tradycja interpretacyjna sprawiła, że w stanie badań przyjęło się sądzić, że Dafnis świętojański to Janusz Radziwiłł. Tym, co mogło prowokować do postawienia takiej tezy, jest z pewnością druga część tytułu „z roku 1611” w zestawieniu z fragmentem wiersza, który mówi o wyjeździe Dafnisa za morze (por. „Ciebie noszą morskie wały […]. / Ty nawiedzasz obce kraje” – w. 45 i 47). Jak zauważył Gruchała, sformułowanie „z roku 1611” nie jest jednoznaczne: może oznaczać zarówno datę powstania utworu, jak i czas jego akcji33. W tym drugim przypadku datacja wymagałaby potencjalnie interpretacji niedosłownej. Wiemy, że książę Janusz Radziwiłł odbył wizytę dyplomatyczną w Londynie, zawożąc tam list króla Zygmunta III Wazy do Jakuba Stuarta, w którym podtrzymywano propozycje małżeńskie ze strony Wazów34. Wiemy też, że między wrześniem 1611 a styczniem 1612 roku Naborowski przebywał w Londynie. Z listu z 12 stycznia 1612 roku, który poeta wysłał do księcia Janusza z Hamburga, wynika, że wyjeżdżali z Londynu osobno, a być może książę wrócił wcześniej. Czy jednak Radziwiłł znalazł się na kontynencie w 1611 roku? Gdybyśmy wiedzieli, iż było tak w istocie, mógłby to być argument (słaby, ale zawsze) za tym, że tytułowy bohater analizowanego utworu to postać literacka nosząca pewne cechy Janusza Radziwiłła. A nie dysponujemy przecież źródłami zewnętrznymi, które mogłyby potwierdzić tę hipotezę. W przypadku wiersza Dafnis świętojański mamy do czynienia z bardzo charakterystycznym dla stanu badań nad sielanką staropolską odczytaniem biograficznym, mającym swe źródło w dziewiętnastowiecznych sposobach lektury. Wtedy „brakujące” fakty biograficzne uzupełniano na podstawie lektury tekstów poetyckich, z kolei same utwory interpretowano przez pryzmat biografii twórcy. Postępowanie takie nosi wszelkie znamiona circulus in demonstrando. Czy więc tytułowy Dafnis ma coś wspólnego z księciem Januszem Radziwiłłem? Nie wiadomo.

• 35 Teokryt, Sielanki, tłum. i oprac. A. Sandauer, wyd. 4, Warszawa 1973, s. 27. Wszystkie cytaty przyt (...)

10Przyjrzyjmy się jednak, co się wydarzyło po wyjeździe Dafnisa oraz po jego powrocie. Naborowski, budując te obrazy, sięga po charakterystyczny dla bukoliki żałobnej motyw smutku natury po śmierci pasterza-poety (najczęściej właśnie Dafnisa), znany między innymi z Idylli I Teokryta35 i Eklogi V Wergiliusza. Poeta z Mantui w Eklodze V opiewa smutek przyrody po śmierci Dafnisa, lecz także radości i odrodzenia natury, które nastają po jego wstąpieniu na Olimp. Motyw ten często wykorzystywano w bukolikach funeralnych (na przykład Rocznicy Szymonowica, Roczyzny Józefa Bartłomieja Zimorowica, Rocznicy Gawińskiego). W interesującym nas wierszu Dafnis świętojański z roku 1611 pojawiają się obrazy zarówno smutku natury, jak i jej odrodzenia. To sygnał, że autor Dafnisa świętojańskiego zainspirował się tym właśnie utworem Wergiliusza (zob. Ekloga V, w. 20–21, 24–28, 34–39).

• 36 Por. E. Rot-Buga, „Niechaj w was moje dary”…, s. 177–190. Jak pisał Szymonowic: „Stojąc nad cichym (...)

11Obraz ukazany przez Naborowskiego jest znacznie bardziej rozbudowany niż w Eklodze Wergiliusza. Wspólnymi elementami są: płacz nimf po odejściu Dafnisa; to, że świadkiem rozpaczy są rzeki i lasy (do tej kwestii jeszcze wrócimy); to, że pasterze nie wypędzają na pastwiska owiec i nie prowadzą ich do wodopoju, bo i tak nie chcą jeść ani pić; w żałobie biorą udział zwierzęta – u Wergiliusza „lwy punickie” i wilki, u Naborowskiego „zwierz dziki”; wilki nie atakują stada; ziemia nie chce rodzić zboża. Autor Dafnisa świętojańskiego wzbogaca swą opowieść o elementy rodzime – gdy Wergiliusz pisze o rzekach (obraz uniwersalny), Naborowski wprowadza konkretną rzekę: Niemen (w. 15), będący świadkiem rozpaczy i chaosu, które zapanowały w naturze po odejściu Dafnisa. Tym samym polski twórca podąża tropem Szymona Szymonowica, który w sielance Wierzby – tekście o bardzo wysokim stopniu konwencjonalizacji – zawarł tylko jeden element realistyczny, czyli rzekę Pur36. W przypadku Dafnisa świętojańskiego poeta daje sygnał, że akcja toczy się na Litwie. W przestrzeń rzeczywistą Naborowski, podobnie jak Szymonowic, wprowadza postaci mitologiczne, czyli nimfy. Wspomniane usytuowanie akcji nad Niemnem może być alegoryczną wskazówką dotyczącą tytułowego bohatera – to ktoś znaczny, kto żył i mieszkał na Litwie. Stąd już tylko krok, by uznać to za poszlakę odsyłającą do osoby Janusza Radziwiłła. Ale tradycja alegoryczna podpowiada jedynie, że może chodzić o twórcę poezji lub o panującego, natomiast wciąż brak nam źródeł zewnętrznych, które umożliwiałyby zweryfikowanie tej hipotezy.

• 37 Termin ten stosuje Marzena Walińska, por. eadem, Mitologia w staropolskich cyklach sielankowych, Ka (...)

12Tym, co różni Dafnisa świętojańskiego od Eklogi V Wergiliusza, nie są jednak wyłącznie zabiegi transpozycji37 czy polonizacji, lecz także kontekst, w jakim zostały wykorzystane motywy rozpaczy natury po odejściu Dafnisa oraz radości natury po jego „przywróceniu”. W utworze Wergiliusza bohater Mopsus, w ramach poetyckiego agonu, śpiewa pieśń żałobną o śmierci Dafnisa, a potem kolejną – o jego wstąpieniu na Olimp. W Dafnisie świętojańskim Filis w trakcie obrzędów sobótkowych „śpiewa wesoło” (w. 10) pieśń o wyjeździe (a nie śmierci!) Dafnisa z ojczyzny „w obce kraje” (w. 47), gdzieś za morze (por. „ciebie noszą morskie wały” – w. 45).

• 38 J. Kochanowski, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1980, s. 561.

13To, co jest niezwykłe w wierszu Naborowskiego, to ukazanie zamorskiego wyjazdu Dafnisa w taki sposób, jakby był on równoznaczny ze zgonem bohatera. Sytuację rozpaczy po jego śmierci wzmaga wykrzyknienie wywodzące się z dedykacji poprzedzającej Treny Jana Kochanowskiego – u poety z Czarnolasu: „Nie masz Cię, Orszulo moja!”38 (w. 1), u Naborowskiego: „Nie masz cię, o Dafnis drogi” (w. 43). A przecież postać ta nie umarła, tylko wyjechała za granicę.

• 39 J.A. Morsztyn, Utwory zebrane, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1971, s. 161.
• 40 Por. Komentarz edytorski, ibidem, s. 161.

15Dafnis Wergiliuszowy trafia po śmierci na Olimp – zostaje ubóstwiony. Jednocześnie w naturze zapanowuje radość i harmonia, cieszą się ludzie, driady i zwierzęta, nawet drapieżniki przestają polować. U Naborowskiego Dafnis zostaje „przywrócony” przez nieba, które „same się […] wzruszyły” (w. 51), co oznacza po prostu jego powrót w „ojczyste progi” (w. 44), jednak nie z krainy śmierci, lecz zza morza. W efekcie w przyrodzie – podobnie jak w wierszu Wergiliusza – zapanowuje radość i spokój, a ziemia staje się płodna. W drugiej ze swych pieśni, skierowanej również do Dafnisa, Filida wyraża radość w związku z „przywróceniem” bohatera. Chciałoby się napisać „do życia”, ale wiemy przecież, że chodzi wyłącznie o powrót z zagranicy… Pieśń to zarazem życzenia pod adresem Dafnisa i pochwała wiejskiego życia. „Nie gardź wiejskimi darami” (w. 62) – śpiewa Filida, życząc Dafnisowi, by żył w zdrowiu wraz z nimi. Naborowski nawiązuje tu zapewne do utworu Wiejski żywot Jana Andrzeja Morsztyna, w którym poeta pisał: „Nie gardź folwarkiem”39, kierując te słowa do adresatki noszącej w przekazie uznanym za kanoniczny imię Jaga, jednak w dwóch innych miana: Filida (przekaz P, rkps Bibl. PAN Kraków, sygn. 1046) i Fili (przekaz C, rkps Bibl. Czartoryskich, sygn. 1888)40. Odwołanie sytuuje ponadto wiersz Daniela Naborowskiego w kręgu poezji ziemiańskiej, rozwijającej idee epody Horacego Beatus ille… oraz Georgik Wergiliusza (II 458–540), czerpiącej inspirację również z tradycji czarnoleskiej Jana Kochanowskiego (np. Pieśń II, 1 czy Pieśń świętojańska o Sobótce).

• 41 J. Gruchała, Wergiliańska parodia…, s. 36.
• 42 Ibidem, s. 41.

17Zdaniem Gruchały zastosowanie przez Naborowskiego podniosłego tonu do wydarzenia, które nie jest tego godne, ma na celu apoteozę Dafnisa (w domyśle: Janusza Radziwiłła) i stanowi przejaw panegiryzmu autora41. Badacz zwraca też słusznie uwagę, że Ekloga V Wergiliusza była odczytywana alegorycznie jako utwór poświęcony Juliuszowi Cezarowi, i stawia hipotezę, iż Naborowski, nawiązując do tego tekstu, być może pragnął zasugerować podobieństwo pomiędzy Juliuszem Cezarem a Dafnisem, czyli księciem Januszem42. Jest to pomysł kuszący, ma tylko jeden słaby punkt: „wszystko to być może”, o ile Naborowski, konstruując tytułowego bohatera, miał rzeczywiście na myśli litewskiego magnata, księcia Janusza Radziwiłła. Jeśli powiedzielibyśmy „A”, uznając, że Dafnis świętojański to postać literacka mająca pewne cechy Janusza Radziwiłła i że poeta zastosował typowy dla alegorycznej warstwy bukoliki szyfr osobowy, to należałoby powiedzieć również „B” i zapytać: czy któraś z realnie istniejących postaci była pierwowzorem śpiewającej najpierw żałobną, a następnie radosną pieśń Filidy? A także: kto był wzorem dla postaci Amintasa? I czy zarysowana w tym utworze akcja oraz zauważalne napięcia są aluzją do konkretnego lub niedoszłego romansu, ukrytego tu pod płaszczem alegorii? Wiemy, że Janusz Radziwiłł był dwukrotnie żonaty – z Zofią Olelkowiczówną, księżną na Słucku i Kopylu, zawarł związek małżeński w 1600 roku i przeżył z nią dwanaście lat. W 1613 roku ożenił się ponownie, tym razem z Elżbietą Zofią Hohenzollern, córką elektora brandenburskiego. Jeśli bohaterem utworu jest Janusz Radziwiłł, na co mają wskazywać zawarta w tytule dzieła datacja (z 1611 roku) oraz wzmianka dotycząca wyjazdu „za morze”, to można by założyć, iż śpiewającą smutną, a następnie radosną pieśń jest pierwsza małżonka Radziwiłła, czyli Zofia Olelkowiczówna. Nie mamy na to jednak dowodów i jak na razie zakorzeniona w stanie badań informacja, że pod postacią Dafnisa poeta ukrył Janusza Radziwiłła, a także wszelkie wypływające stąd dalsze przypuszczenia mogą mieć status wyłącznie hipotez.

• 43 Ibidem, s. 35–36.

21Pieśń o odejściu i powrocie Dafnisa śpiewa Filis – bohaterka, której imię znamy już z dwóch przekazów wiersza Wiejski żywot Jana Andrzeja Morsztyna. Trzeba też nadmienić, że Filida to konwencjonalne imię pasterki, przynależące do tradycji bukolicznej. Postać noszącą takie miano napotykamy między innymi w Eklogach Wergiliusza (III, V, VII, X), Eklodze III Kalpurniusza czy Pastoreli IV Smolika. Filida występuje także w dramacie pasterskim Amintas Torquata Tassa i parafrazie Jana Andrzeja Morsztyna o tym samym tytule. Zarówno Filida, jak i Amintas pojawiają się w Eklodze V Wergiliusza – tekście, do którego, jak już wiemy, Daniel Naborowski w istotnych partiach Dafnisa świętojańskiego nawiązuje. W Eklodze są to postaci epizodyczne, zaledwie się o nich wspomina (Menalkas prosi, aby Mopsus zaśpiewał pieśń „o miłości Fyllidy” [w. 11], stając do agonu pieśniowego z pasterzem Amyntasem), ale warto zaznaczyć, że to tekst, w którym bohater i bohaterka o tych imionach występują razem. Co więcej, występują oni wraz z Dafnisem. Filis po zakończeniu swej pieśni będzie „drugim kolej dawała” (w. 74), lecz śpiewy innych uczestników obrzędu sobótkowego nie będą uwzględnione w utworze. Pojawi się za to niejaki Amintas, prawdopodobnie pasterz – bo przecież, jak czytamy w wierszu, to „pastuszki […] / Sobótkę […] / Wznieciły według zwyczaju” (w. 5–8) – uczestnik obrzędu. To imię konwencjnalne, częste w tradycji bukolicznej. Poza wspomnianą Eklogą V Wergiliusza, pasterz o tym imieniu występuje także w innych bukolikach poety z Mantui (II, III, X), w Eklodze IV Kalpurniusza czy w Eklodze III Nemezjana. Jest też bohaterem Amintasa Torquata Tassa i Amintasa Jana Andrzeja Morsztyna. Widzimy zatem, że potencjalne więzy interpretacyjne zacieśniają się zwłaszcza pomiędzy Dafnisem świętojańskim a Eklogą V Wergiliusza oraz Amintasem. Na obecność aluzji i podobieństwa do dzieła Tassa zwrócił już uwagę Janusz Gruchała, który dostrzegł, że zakochany pasterz nosi to samo imię, co bohater wiersza Naborowskiego; że osią fabuły jest nieszczęśliwa miłość; że wreszcie Tassowy Amintas również próbuje popełnić samobójstwo43. Bez wątpienia tym podobieństwom warto przyjrzeć się bliżej.

• 44 Teokryt, Sielanki, tłum. i oprac. A. Sandauer, Warszawa 1973, s. 30.

28Ten fragment utworu Daniela Naborowskiego odznacza się dramatyzmem, napięcie narasta bowiem nie wokół tego, co bohater powiedział czy uczynił, lecz wokół tego, co zrobić zamierza. Podmiot mówiący niczego nie wyjaśnia, zatem pozostaje zagadką również to, z jakiego powodu Amintas nie spróbował zdobyć uczucia Filidy. Co interesujące, jego zachowanie przywodzi na myśl Dafnisa z Idylli I Teokryta, gdzie postać ta, także nieszczęśliwie zakochana, co prawda ogłasza swe cierpienia w bukolicznej pieśni, ale nic nie wiemy o tym, by starał się wcześniej o względy wybranki; za to dowiadujemy się, że – po wygłoszeniu swej miłosnej skargi – rzuca się w toń rzeki („poszedł z nurtem”44 – w. 135). Amintas Naborowskiego, którego rywalem jest Dafnis, zachowuje się więc tak, jak w innym tekście literackim zachowywał się Dafnis, który zabił się z miłości.

• 45 Por. Pliniusz Starszy, Księga XXII, rozdział XLVII, s. 383, w: K. Pliniusza Starszego Historyi natu (...)

32Dawnych botaników i medyków fascynowała potrójna natura grzybów – niektóre były smakowitym daniem, inne miały trucicielską moc, a jeszcze kolejne mogły służyć za lekarstwo. Wedle teorii humoralnej grzyby należały do pokarmów zimnych i wilgotnych. W wielu powtarzanych w XVI i XVII wieku teoriach przewijało się Pliniuszowe przekonanie, że są one flegmą z drzew lub rodzą się z wilgoci ziemi45.

• 46 J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, oprac. R. Pollak, Wrocław 1951, s. 433–434, 4 (...)

33Kitowicz relacjonował, że grzyby podawano na stołach pańskich (tam zazwyczaj trufle) i chudopacholskich, gdzie często sięgano po nie z braku lepszego jedzenia46. Obserwowane w lasach okręgi z grzybów wiązano z nieprzyjaznymi siłami nadprzyrodzonymi i nazywano na zachodzie Europy „pierścieniami wróżek”, a w Polsce – „czarcimi kręgami”. Grzyby, zwłaszcza bedłki jako blaszkowate, „gorsze”, nie były czymś szczególnie pożądanym ani cenionym. Jednocześnie miały wszelkie cechy grzybów świadczące o ich niepewnej ontologicznie naturze. Biorąc to wszystko pod uwagę, można stwierdzić, że przemiana nieszczęśliwie zakochanego w bedłkę jawi się jako jeszcze bardziej tajemnicza.

• 47 B. Ogrodowska, Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Warszawa 2000, s. 261.
• 48 A. Maciejewska, Plugawe i orgiastyczne święto miłości?…, s. 94.
• 49 A. Brückner, Kazania średniowieczne, Kraków 1895, s. 10–12.
• 50 Zob. w oryginale: „Item prohibeatis nocturnas correas precipue sabbativis diebus et in vigiliis san (...)

35Po drugie, akcja utworu dzieje się w noc świętojańską, w trakcie sobótki, czyli w czasie, gdy wiosna przemienia się w lato. Dafnisowa metamorfoza dokonuje się w wyjątkowym momencie – jeśli można tak rzec – w predysponowanym do przeobrażeń czasie. Sobótka to święto wywodzące się z ery pogańskiej, noc czarów, pora obrzędowych zabaw i praktyk miłosnych oraz działania sił nadprzyrodzonych. To, że historia opowiedziana w wierszu toczy się właśnie wtedy, ma niebagatelne znaczenie. Jak zauważa etnografka Barbara Ogrodowska, dawniej wierzono, iż w tę noc „w ciała ludzi, zwłaszcza młodych, wstępują szczególne siły, że wzmaga się ich gotowość do miłości, płodzenia i rodzenia”, a wreszcie że jest to „pora wyznań miłości, zalotów, kojarzenia młodych par i swobodnych igraszek miłosnych”47. Sobótkowe pieśni miłosne, w których często łączono w pary kobiety i mężczyzn, oraz rozpustny charakter tego czasu wzbudzały niepokój kaznodziejów i moralistów48. Obchodzenie tego święta w XVI i XVII wieku było uważane za grzech49. W Statutach prowincjonalnych zakazano „nocnych pląsów” między innymi w wigilię św. Jana Chrzciciela ze względu na pojawiające się wówczas „zgorszenia, cudzołóstwa i inne czyny niemoralne”50. Noc świętojańska jest zatem powiązana z erotyką, jak również z działaniem sił nadprzyrodzonych. I dlatego to dobry moment, w którym mogą się rozegrać historia miłosna Filis, Dafnisa i Amintasa oraz cudowna przemiana w grzyba.

• 51 M.S. Serjeantson, The Vocabulary of Folklore in Old and Middle English, „Folklore” 1936, nr 47, s. (...)

36Po trzecie wreszcie, nie powinno dziwić, że owa metamorfoza w bedłkę odbywa się za sprawą nimf. Dlaczego jednak to one przemieniają Amintasa? Zdaniem Franka Dugana od starożytności sądzono, że istnieje związek pomiędzy grzybami a żeńskimi bytami nadprzyrodzonymi (bóstwami, duchami, czarownicami itp.), a przekonanie to przybrało na sile w czasach Szekspira (por. uwagi dotyczące „pierścieni wróżek”, czyli miejsc, w których rosną grzyby w koncentrycznych kręgach51). W wierszu Naborowskiego nie występują wróżki, ale zgodnie z tradycją bukoliczną czy – szerzej – literacką pojawiają się nimfy, czyli

• 54 Por. idem, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa 1988, s. 156–157.
• 55 Por. R. Hofrichter, Tajemnicze życie grzybów, tłum. M. Kilis, B. Nowacki, Warszawa 2017, s. 181.
• 56 Por. H. Lis, P. Lis, Kuchnia Słowian. O żywności, potrawach i nie tylko, Kraków 2009, s. 63.
• 57 J. Tresidder, Słownik symboli, tłum. B. Stokłosa, Warszawa 2001, s. 61.
• 58 Por. X. Carteret, A. Hamonou-Mahieu, Mycological Illustration (16th–18th Century), w: Les dessins d (...)
• 59 Por. A.M.D. Moore, R. Pithavadian, Aphrodisiacs in the Global History of Medical Thought, „Journal (...)
• 60 W. Cullen, Lectures on the Materia Medica, Dublin 1773, s. 60.
• 61 J.A. Brillat-Savarin, Physiologie du goût, Paris 1825, s. 20–21.
• 62 K. Kluk, Dykcjonarz roślinny, t. 2, Warszawa 1808, s. 102.
• 63 H. Iwanowska, H. Onslow, Some White Ruthenian Folk-Songs, „Folklore” 1924, t. 35, nr 2, s. 169.

39Badacz zwraca też uwagę, że wspomniane mediacyjne właściwości grzybów wyjaśniały opowieści o pochodzeniu tych organizmów oraz przypisywanie ich do demonicznej sfery nocy. Zauważano, że grzyby rosną tylko o tej właśnie porze, do swego wzrostu potrzebują wilgoci, a ich specyficzny zapach nierzadko kojarzy się z gniciem i wszystkim tym, co związane ze sferą nocy oraz przypisaną do niej aktywnością seksualną, łączoną z chaosem i nieczystością (jak stwierdza Kowalski: „koniunkcją seksu i umierania”). Polski folklorysta podkreśla, że już starożytni Grecy i Rzymianie wskazywali na pobudzający seksualnie zapach grzybów54. W średniowieczu bulwy trufli uznawano za dzieło szatana, który miał z ich pomocą mamić zmysły i rozbudzać w człowieku pożądanie55. O tym, że Słowianie spożywali niektóre grzyby „dla wywołania popędu płciowego”, piszą też Hanna i Paweł Lisowie, autorzy książki Kuchnia Słowian56. Falliczny kształt łączono tu także z męską potencją, a w niektórych regionach Europy grzyby utożsamiano z mocami nadprzyrodzonymi57. Koncepcję, że organizmy te w wiekach dawnych były postrzegane na Starym Kontynencie jako afrodyzjak, przywołują również Xavier Carteret i Aline Hamonou-Mahieu58. William Cullen (1710–1790), szkocki lekarz i chemik, omawiając w dziele Lectures on the Materia Medica (1773) właściwości europejskich warzyw i grzybów59, zauważył, że trufla jest „powszechnie uważana za posiadającą afrodyzjakalne cnoty” i „być może jedyną, która ma do nich jakikolwiek tytuł”60. Jean Anthelme Brillat-Savarin (1755–1826), znany francuski gastronom, w Physiologie du goût (Fizjologia smaku) z 1825 roku opisywał afrodyzjakalne właściwości trufli, nazywając to ich „cnotą erotyczną”. Przytoczył nawet pewną historię, opowiedzianą mu przez „cnotliwą kobietę”, która twierdziła, że musiała się bronić przed zalotami seksualnymi zaproszonego gościa i przyjaciela jej męża po podaniu mu kurczaka z truflami. Z perspektywy czasu dziwiła się również, że nie odrzuciła tych umizgów bardziej stanowczo. Historia ta została przedstawiona przez autora, aby wykazać, że trufle mogą „przy pewnych okazjach uczynić kobiety bardziej czułymi, a mężczyzn bardziej poufałymi”61. Ksiądz Krzysztof Kluk, autor Dykcjonarza roślinnego (1786), pisał, że „bedłki kulkowe trufle (Lycoperdon tuber) zdaniem lekarzów podniecają zażyte ogień nieczysty”. Uwaga: szlachetna trufla zostaje tu utożsamiona z bedłką! Kluk dodaje, że bedłka kulkowa jelenica (Lycoperdon cervinum) „ma zapach nieprzyjemny”, „smak obrzydliwy”, a „zażycie jej bardzo pobudza do sprawy małżeńskiej. W niektórych krajach dają onę krowom, gdy nie mają chęci na byka”62. Do naszych czasów zachowała się pieśń ludowa z Rusi Białej zatytułowana Nasz pan młody jest jak grzyb (datowanie niepewne). Zdaniem Heleny Iwanowskiej i Hui Onslowa – folklorystów, które przytaczają tę pieśń – powiedzieć, że ktoś jest jak grzyb, było wielkim komplementem. Pochwała ta dotyczyła świeżości i sił witalnych młodego mężczyzny63.

• 64 T. Zawacki, Memoriale oeconomicum 1616, wyd. J. Rostafiński, Kraków 1981, s. 95.

40Warto wspomnieć o jeszcze jednym kontekście łączonym z rozpustą i rozpasaniem seksualnym, a obecnym w literaturze i kulturze dawnej, czyli o „grzybach frantowskich”. Na przypadłość tę zapadł między innymi Zacharek, bohater sielanki Zjawienie Józefa Bartłomieja Zimorowica, który „jako buhaj brykał” (w. 227), „bykowe przez rok kilka razy płacił” (w. 232), aż wreszcie doczekał się tego, iż „grzyby / Frantowskie mu obsiadły czoło” (w. 235–236). Chodzi tu o nic innego jak owrzodzenia i krostowate zmiany na skórze, z których może wyciekać wydzielina. Są one objawem zakażenia syfilisem, a w ostatnim stadium choroby guzy, zwane kilakami, powstają na całym ciele chorego. Określa się je jako „frantowskie”, bo w poezji dawnej kiłę często nazywano „francą” lub „francuską chorobą”. Jan Andrzej Morsztyn, opisując objawy tego schorzenia, we fraszce Jednemu pisze o „francowatych guzach” (w. 11), we fraszce Leki – między innymi o „smrodliwych wrzodach” (w. 23); to o tyle interesujące, że grzyby określano w XVII wieku „wrzodami ziemi”64. Zauważano związek pomiędzy grzybami-afrodyzjakami a stymulacją popędu seksualnego. Efektem rozwiązłego życia erotycznego mogły być choroby weneryczne, których objawy – w postaci owrzodzeń i guzów – również nazywano grzybami.

• 65 Owidiusz, Metamorfozy, t. 2, tłum. A. Kamieńska (ks. VII–ks. IX, w. 175), S. Stabryła (ks. IX, w. 1 (...)
• 66 Mary Jaeger zwraca uwagę, że w tekście Owidiusza przed historią o ludziach zrodzonych z grzybów poj (...)

41Biorąc pod uwagę temat utworu, czas i miejsce akcji (sobótka), miłosny trójkąt, jaki tworzą Dafnis, Filida i Amintas, przywołane tradycje, symbolikę mykologiczną, a także przypisywane im właściwości afrodyzjakalne, wydaje się, że przeobrażenie bohatera w grzyba należy postrzegać w kontekście erotycznym. Swoją drogą interesujące, że w Metamorfozach Owidiusza nie pojawia się przemiana człowieka w grzyba, za to obecna jest odwrotna transformacja. W Księdze VII czytamy, że w Efirze (antyczna nazwa Koryntu) „w pradawnym czasie zaludnili ziemię ludzie przemienieni z grzybów rozplenionych po deszczu”65. Cóż za zaskakująca płodność i stwórczy potencjał grzybów!66

• 68 R. Poggioli, The Pastoral…, s. 695.

43Renato Poggioli uważa, że Marvell podejmuje przewrotną grę z motywem metamorfozy. Przyczyną pogoni i przemiany jest pożądanie. Do spełnienia jednak nie dochodzi, bo w ostatniej chwili bohaterki zostają przemienione w drzewa. Zdaniem włoskiego badacza Marvell chce pokazać, że bogowie ścigali nimfy tylko po to, by zobaczyć, jak przekształcają się w istoty roślinne. Sama zaś botaniczna przemiana jest celowo sprowokowanym, oczekiwanym rezultatem i nie wywołuje u bogów frustracji68.

• 69 K. Kluk, Dykcjonarz…, t. 2, s. 102.
• 70 P.G. Brewster, Some Parallels between the “Fêng-Shên-Yên-I” and the “Shahnameh” and the Possible In (...)

44Jak doskonale wiemy, Apollo, któremu nie udało się dopędzić Dafne, zrywa laurowe liście i wieńczy nimi swą głowę. Pan, nie zdoławszy posiąść Syrinks, wykonuje piszczałkę z drzewa, w które zmieniła się ta nimfa. W Wierzbach Szymona Szymonowica pastuszkowie żyjący nad Purem podobnie będą robić piszczałki z wierzb, w które przekształciły się nimfy. A w wierszu Dafnis świętojański z roku 1611 nieszczęśliwy z miłości Amintas zostaje przemieniony przez nimfy w bedłkę – grzyba, czyli obiekt o niejasnym statusie (jako roślina-nie roślina, roślina-minerał, pomiędzy dwoma światami), który ma czytelne konotacje seksualne. Metamorfoza ta nie zachodzi samoistnie, inicjują ją nimfy, czyli kobiety-duchy będące uosobieniem żeńskiej seksualności. Wydaje się, że ta zaskakująca transformacja stanowi symboliczne spełnienie, tak jak symbolicznym aktem spełnienia jest – według interpretacji wiersza Marvella dokonanej przez Poggiolego – przemiana Dafne w laur i Syrinks w wierzbę. Metamorfoza staje się dla Amintasa początkiem nowego życia, ale w odmiennej postaci. Amintas-grzyb uzyskuje w ten sposób męską seksualność i może nawet będzie – przemieniając się w afrodyzjak – u innych „podniecał ogień nieczysty” lub „pobudzał do sprawy małżeńskiej”69. Akt seksualny, który nie wydarzył się w noc świętojańską między nim a Filidą, będzie – za sprawą Amintasa-grzyba-afrodyzjaku – odbywać się w nieskończoność, po wielokroć, za każdym razem, gdy jakiś mężczyzna sięgnie po bedłkę jako środek wspomagający popęd seksualny i prowadzący do fizycznej satysfakcji. A jeśli efektem będzie spłodzenie dziecka, symbolicznie jego ojcem będzie również Amintas. Przemiana w grzyba zapewni więc nieszczęśliwemu bohaterowi nie tylko symboliczne spełnienie, bo dzięki niemu dojdzie do wielu aktów seksualnych, lecz także – w przypadku poczęcia potomka – zagwarantuje mu udział w ciągłości pokoleń. Interpretacja ta broni się, zwłaszcza jeśli pamiętamy, że grzyby w wielu kulturach uważano za przywracające życie lub zapewniające nieśmiertelność70. Przemiana, której uległ Amintas, przynosi mu zatem ulgę i ratuje od śmierci. Dzięki niej uzyskuje on jeszcze (a może: odzyskuje) męską seksualność i udział w zapładnianiu, a przez to symboliczne spełnienie i trwanie. Przestaje być niechcianym kochankiem, a staje się – symbolicznie i po wielokroć – uczestnikiem aktów seksualnych. W planie mitycznym wiersz Dafnis świętojański zawiera więc odpowiedź na pytania: Skąd się wzięły bedłki? Dlaczego są afrodyzjakiem? Dlaczego bedłka (czy – szerzej – grzyb) jest symbolem męskiej seksualności?

• 71 Hasła: Bedłka, betka, hasła w: Słownik polszczyzny XVI wieku, źródło: https://spxvi.edu.pl/indeks/h (...)
• 72 Bdła oraz bedłka, hasła w: Słownik staropolski, t. 1, z. 2, red. S. Urbańczyk, Warszawa 1953, s. 72 (...)
• 73 Bedła i bdła, hasła w: Słownik języka polskiego, red. S.B. Linde, t. 1, Warszawa 1807, s. 68.
• 74 Bedłka, hasło w: Słownik języka polskiego, t. 1, red. J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki, (...)

45Słownik polszczyzny XVI wieku notuje słowa bedłka i betka na określenie gatunków grzybów blaszkowatych trujących i gorszych jadalnych oraz huby71. W Słowniku staropolskim pojawiają się dwie oboczne formy: bedłka, czyli „grzyb trujący” oraz „leśna bedłka, grzyb pasożytujący na drzewie”, a także bdła w znaczeniu „grzyb” i konkretny gatunek: „denna bdła śmierdząca Phallus impudiuicus L. (sromotnik smrodliwy)”72. W Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego odnotowane są formy bedła i bdła. Bedły to „rośliny miękkie, prędko rosnące i ginące, nie mające innych części wzrostu, tylko trzon, kapelusz, niektóre i obrączkę”. Bedłkami nazywa się też gatunek grzybów, często trujących. Bedłka to również „pleśń lub zgaga w gębie, aphthae”73. Co interesujące, Słownik języka polskiego pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Antoniego Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego sugeruje, by unikać słowa „bedłka” (oznaczono je wykrzyknikiem) oraz notuje jeszcze jeden, określony jako „przenośny” i „żartobliwy” (dziś zapomniany), sens „bedłki”: „człowiek narzucający się z zażyłością”74. Niewykluczone, że właśnie takie znaczenie funkcjonowało w czasach Daniela Naborowskiego, a jeśli tak, to być może z tego powodu poeta zdecydował, by w bedłkę przemienić narzucającego się ze swym uczuciem mężczyznę.

• 75 A. Maciejewska, Plugawe i orgiastyczne święto miłości?…, s. 94.

48Wiersz Dafnis świętojański z roku 1611 kończy przywołany wyżej dwuwers, ale nie oznacza to, że wraz z nim kończą się nasze rozważania. Na czujność zasługuje także kwestia relacji pomiędzy tym, co w utworze ludowe, a tym, co literackie. Wiemy, że sobótka to święto obchodzone przez lud, wywodzące się z pogańskich kultów, a do literatury wysokiej wprowadził je Jan Kochanowski, pisząc Pieśń świętojańską o Sobótce. Należy zauważyć, że dla czarnoleskiego twórcy sobótka była rodzimym obyczajem, zgodnym z tradycyjnym porządkiem kalendarza świątecznego i niezwiązanym z siłami nadprzyrodzonymi75. Podobnie postrzega ją Daniel Naborowski, nawiązując zresztą do Pieśni XII Kochanowskiego. Tym jednak, co różni go od renesansowego poety, jest uwzględnienie motywu przemiany będącej wynikiem działania sił nadprzyrodzonych, czyli nimf. Święto sobótkowe odbywa się w Dafnisie świętojańskim nad Niemnem (por. „świadkiem tego pław Niemnowy” – w. 15), co jest zabiegiem polonizacyjnym.

• 76 Por. Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 1: Województwo wileńskie XIV–XVIII wiek, o (...)
• 77 Por. M. Walińska, Mitologia…, s. 66–75; eadem, Słodki i okrutny…, s. 10.
• 78 Por. E. Rot-Buga, „Niechaj w was moje dary”…, s. 188–190.

49Związki poety z Wilnem są powszechnie znane – Naborowski był marszałkiem dworu księcia litewskiego Bogusława Radziwiłła, pełnił ponadto funkcje sędziego grodzkiego wileńskiego (1637–1640) i cześnika wileńskiego (1635–1640)76. Twórca umieścił akcję liryczną w przestrzeni lokalnej, gdzieś nad Niemnem. Uczynił podobnie jak Szymon Szymonowic, który w sielance Wierzby – tekście o równie wysokim stopniu konwencjonalizacji – przywołał rzekę Pur, przepływającą w okolicy Zamościa. Naborowski, analogicznie jak Szymonowic, wprowadził też do quasi-rzeczywistej przestrzeni swojego utworu postaci mitologiczne, czyli nimfy (zjawisko transpozycji77). Szymonowic zastosował ten zabieg, aby już na początku ukazać związek pomiędzy mitologicznymi nimfami-wierzbami i wierzbami rosnącymi nad Purem (w. 29–30), a następnie zasugerować, że drzewa znad Puru są tymi samymi, które powstały w drodze przemiany mitologicznych nimf, wskutek kary, jaka spadła na nie za niedochowanie czystości i sprzeniewierzenie się duchowi poezji78. Naborowski włączył do swego wiersza nimfy nie tylko dlatego, że przynależą do tradycji bukolicznej, lecz przede wszystkim z tego powodu, że już w Metamorfozach Owidiusza oraz późniejszych ich reinterpretacjach prezentowano je jako te, które ulegały przemianom w kontekście seksualnym, jak również były uosobieniem płodności i żeńskiej energii miłosnej. Dlatego szczególnie nadawały się do tego, by dokonać przeobrażenia bohatera w bedłkę – grzyba uważanego za afrodyzjak.

• 79 J. Gruchała, Wergiliańska parodia…, s. 33.

52Zdaniem Janusza Gruchały Dafnis świętojański z 1611 roku jest „wierszem pochwalnym”, w którym autor posuwa się w pochwałach „niemal do paroksyzmu”, a tekst należy odczytywać na tle ówczesnego panegiryzmu, „kiedy to zastępy chwalców, płatnych wprost lub nie wprost, oddawały się temu rzemiosłu”79. Dalej badacz stwierdza:

• 82 Ibidem, s. 163, 166–167.
• 83 K. Mrowcewicz, Naborowski – warsztatowo, ale bona fide (zob. artykuł w tym numerze „Napisu”).

54Mowa oczywiście o wierszach takich jak: Cień, Róża, Kalendy styczniowe, Sól czy Kur. Trzy pierwsze powstały „na kolędę”, były przymówką o pieniądze, wszystkie – wierszami uczonymi, odznaczającymi się bogactwem wyszukanych figur retorycznych (między innymi enumeracji, poliptotonów, anafor, paronomazji, paralelizmów składniowych) oraz maestrią brzmień82. Ten opis panegiryków, jak również stylistyczna charakterystyka całej spuścizny83 nie całkiem pasują do wiersza Dafnis świętojański z roku 1611. Wydaje się, że w utworze tym, utrzymanym w bukolicznej konwencji, poeta tworzy świat na opak. Amintas zostaje ukazany jak Wergiliuszowy Dafnis, który popełnił samobójstwo, zaś odjazd i przyjazd tytułowego Dafnisa zostały opisane z pomocą motywów bukolicznych wykorzystywanych w sielankach żałobnych (rozpacz natury po wyjeździe Dafnisa jak rozpacz natury po jego śmierci oraz radość po powrocie, a także ubóstwienie bohatera jak wstąpienie Dafnisa na Olimp w Eklodze V Wergiliusza). Nimfy, które w tradycji bukolicznej – uciekając przed pożądliwością lub doświadczając kary za rozwiązłość – zostawały przemienione, w wierszu Naborowskiego przemieniają bohatera. A to oznacza, że odwrócony też został porządek męski i żeński: w tradycji bukolicznej to nimfy (kobiety) były przemieniane, a nie mężczyźni. Tutaj nimfy-kobiety nie tylko same nie ulegają transformacji, lecz także przemieniają w inną istotę mężczyznę. W dodatku przekształcają go w bedłkę, czyli w grzyba pośledniego gatunku, ale zarazem w grzyba-afrodyzjak, dzięki czemu będzie mógł doświadczać po wielokroć symbolicznego spełnienia seksualnego. Jednym z czynników warunkujących przebieg akcji w utworze jest ulitowanie się nad losem cierpiących – w tym przypadku:

• 84 D. Naborowski, Daphnis świętojański z roku 1611, w: J.T. Trembecki, Wirydarz poetycki, t. 1, s. 332 (...)

56Być może podobieństwo brzmieniowe, składniowe i tematyczne pomiędzy tymi dwuwersami to sygnał, by ukazanych tu uczuć nie traktować całkiem serio. Wreszcie liczy się również fakt, że Amintas, który żłobi na korze ostatnie słowa, żegnając się ze światem, zostaje przemieniony w bedłkę, czyli w byle co (a nie na przykład w drzewo, co byłoby zgodne z tradycją bukoliczną). Zamiana w grzyba jest uzasadniona erotycznie (bedłka jako afrodyzjak), ale należy przypomnieć jeszcze jedno znaczenie słowa „bedłka” – żywe i w czasach Naborowskiego – wszak to także coś błahego, nieistotnego. Tak jak… fraszka. Po włosku frasca – czyli: gałązka, drobiazg, bagatela, błahostka, żartobliwy utwór kończący się często zaskakującą puentą. A przecież Dafnis świętojański z roku 1611 został zapisany w Wirydarzu poetyckim Jakuba Teodora Trembeckiego jako ostatni z wierszy Daniela Naborowskiego w dziale Fraszki84.

• 85 D. Chemperek, Republika absurdu – Rzeczpospolita Babińska (2. poł. XVI w.–1677), „Tekstualia” 2023, (...)

57Jak słusznie zauważa Dariusz Chemperek, komizm jest „kategorią relatywną, zmienną w czasie, nierozerwalnie związaną z kontekstem kulturowym”85, a przez to trudno uchwytną w badaniach. Zakwalifikowanie Dafnisa świętojańskiego do fraszek (a nie do bukolik, pomimo głębokiego zakorzenienia w tej tradycji) każe jednak podać w wątpliwość powagę i panegiryzm tej opowiastki. A jeśli tak, to być może hiperbolizacja pochwał, nie bez przyczyny określona przez Gruchałę jako „paroksyzm”, stanowi element budowania komizmu w tym utworze.

• 86 R. Ocieczek, „Śpiewałbym głośniej, gdybyś nie był bratem”. O rodzinnych listach dedykacyjnych w wie (...)

59Jeśli Dafnis świętojański jest fraszką, jak widnieje w Wirydarzu poetyckim, to powinniśmy odrzucić przekonanie, że mamy do czynienia z wierszem pochwalnym. Prawdopodobnie to raczej sprytna polemika z ówczesną koncepcją panegiryku jako utworu opiewającego ród, charakter i czyny adresata z dozą przesady. Co interesujące, już w czasach Naborowskiego zdawano sobie świetnie sprawę z tego, że hiperbolizacja zalet adresata nie może być nadmierna. Renarda Ocieczek zauważa: „Jeżeli autor zbytnio popuszczał wodze fantazji, narażał na ośmieszenie nie tylko siebie, ale przede wszystkim – opiewaną osobę”86. I na dowód przytacza wiersz Stanisława Grochowskiego, w którym poeta przestrzegał przed nadmiernym panegiryzmem. Skoro tak, to znaczy, że motywy bukoliczne Naborowski zaprzągł w służbę panegirycznej pochwały jedynie na pozór. Być może wiersz Dafnis świętojański to także prześmiewcza dyskusja z czytelnikami nieuczonymi, którzy byli skłonni odczytywać bukoliki i miłość w nich przedstawianą w sposób dosłowny i naiwny? Albo – przeciwnie – zbyt daleko posuwali się w nieuprawnionych, alegoryzujących interpretacjach? Wydaje się, że Daniel Naborowski (o ile to on jest autorem wiersza) zadrwił z bukoliki, z panegiryku, z Dafnisa-Radziwiłła (jeśli rzeczywiście bohater nosi cechy tej postaci), a nawet z każdego odbiorcy, który byłby skłonny przypisywać zbyt poważne znaczenia temu utworowi. Również ze mnie i z Ciebie, Czytelniku…