• 1 Artykuł powstał w ramach realizacji projektu NPRH 0252/NPRH9/H11/88/2021 Poeta, medyk, dyplomata na (...)
• 2 A. Bielak, Nieznany wiersz Daniela Naborowskiego i nowo odkryta korespondencja poety z Wilhelmem Fa (...)
• 3 J. Kallenbach, Les humanistes polonais, Freiburg 1891, s. 70–72; The Correspondence of Isaac Casaub (...)
• 4 AGAD, AR. V, 10 194, cz. 1: 1608–1620 (49 listów); cz. 2: 1621–1639 (71 listów), łącznie 120 listów (...)
• 5 K. Gajdka, Literatura, propaganda, służba. Ludzie pióra w otoczeniu Radziwiłłów birżańskich w pierw (...)

1Lwia część korespondencji Daniela Naborowskiego dotyka spraw kancelarii i polityki Radziwiłłów1. Pomijając jednak zagadnienia natury organizacyjno-pragmatycznej, warto zauważyć, że nawet wśród dyplomatycznych pism wybrzmiewa dowcip i pisarski kunszt literata, który posyłał swym panom listy poetyckie. Umożliwiają one również wgląd w rozeznanie Naborowskiego w międzynarodowej polityce. Poza agentami i różnej rangi dworzanami pośród jego korespondentów znajdujemy sławnych lekarzy (Wihelm Fabricius Hildanus)2 oraz filozofów i teologów (Isaac Casaubon)3. Korpus zidentyfikowanych dotąd listów Naborowskiego nie przekracza liczby stu trzydziestu4. W zależności od przyjętej skali może wydawać się nikły (gdyby porównać go z korespondencją takich postaci jak Jan Dantyszek z ponad sześcioma tysiącami zachowanych listów) lub przeciwnie, obszerny. Jeśli bowiem wziąć pod uwagę miejsce Naborowskiego na drabinie społecznej, środki, jakimi dysponował, oraz znajdowanie się przezeń w ciągłej podróży, można dostrzec, że łatwo, by taka korespondencja uległa rozproszeniu i zagubieniu. Naborowski jako syn krakowskiego aptekarza, wywodzący się ze zubożałej rodziny szlacheckiej5, nie posiadał więc własnej kancelarii. Pióro i – szerzej – umiejętności językowe stanowiły dla niego źródło zarobku. To, komu tym piórem służył, dyktowało w dużej mierze listę jego kontaktów (ci także nie grali pierwszych skrzypiec na międzynarodowej scenie dyplomatycznej, stąd ich korespondencja jest równie trudna do zidentyfikowania). Mimo tego, poza wymianą informacji oraz dbaniem o dobre imię i interesy swoich Radziwiłłowskich chlebodawców, Naborowski realizował się też jako intelektualista, reagujący na różnorodne tematy dyskutowane w ramach międzynarodowej republiki uczonych.

• 6 A. Pollnitz, Princely Education in Early Modern Britain, Cambridge 2015, s. 330–331; P. Gregg, King (...)
• 7 T. Moravius [T. Murray], Naupactiados, sive Lepantiados Jacobi Magni… fidei vere Christianae vindic (...)
• 8 Delitiae Poetarum Scotorum huius aevi Illustrium, t. 2, Amsterdam 1637, s. 180–200; zob. projekt Br (...)

2Jednym z nieznanych dotąd korespondentów poety był szkocki dyplomata, Thomas Murray (1564–1623), związany z Jakubem VI, królem Szkocji, a następnie Anglii (jako Jakub I). W 1606 roku Murray został tutorem, a potem sekretarzem (1617–1621), jego syna, królewicza Karola Stuarta. Wybór ten dziwił współczesnych, ponieważ Murray znany był z prezbiterianizmu6. Aspekt wyznaniowy mógł połączyć obu twórców, podobnie jak świetne wykształcenie humanistyczne Murraya, który również realizował się jako poeta. W 1604 roku przełożył poemat opiewający bitwę pod Lepanto i dołączył do wydania swoje wiersze (Schediasmata) na cześć Jakuba I, jego syna Henryka oraz królowej Elżbiety7. Jego wiersze zostały uwzględnione w antologii nowołacińskich poetów szkockich Delitiae Poetarum Scotorum (1637), jednej z najważniejszych publikacji humanistycznych regionu8.

• 9 AGAD, 1/354/0/5/10147, s. 1. Kolejne listy Dawida Murraya do Radziwiłła pochodzą z lutego 1611 r. i (...)
• 10 AGAD, 1/354/0/5/10147, s. 8–10: Thomas Murray do Radziwiłła (1612) i dalej: s. 14–17: Radziwiłł do (...)
• 11 AGAD, 1/358/0/-/3025, s. 14–15 (kwiecień 1615 r.), tłum. A. B.
• 12 To nieodosobniony przykład, Radziwiłł pisał po francusku także do przedwcześnie zmarłego Henryka Fr (...)

3Rodzina Murrayów stanowiła istotne źródło informacji na temat polityki angielskiej dla Radziwiłłów, którzy nie pozostawali jej dłużni, dzieląc się wiadomościami z Rzeczypospolitej. Najwcześniejszy zachowany list (spisany po francusku) Davida Murraya do Janusza Radziwiłła pochodzi z 1609 roku. Szkot podpisał się w nim jako oddany sługa księcia (très affectione serviteur)9. Z kolei Thomas Murray informował Radziwiłła o pozytywnym odbiorze jego listów przez młodego królewicza Karola Stuarta i zachęcał, by adresat częściej pisał do następcy tronu10. Inne listy dotyczą spraw konfesyjnych, wolności wyznaniowej w Polsce, unii protestanckiej. Przykładowo w 1615 roku Radziwiłł zdaje raport z kolejnych klęsk obozu protestanckiego: o prześladowaniach ewangelików ze strony katolików w Elblągu w kwietniu tego roku oraz o braku poparcia dla wolności wyznaniowej w Polsce, o czym przekonał się w trakcie sejmu zwyczajnego w Warszawie. Debatowano na nim z „Machiawelistami”, „których królestwo stało się pełne z powodu piekielnej bandy – jezuitów”11. Co istotne, listy do Murraya pisał własnoręcznie w języku francuskim, potwierdzając tym samym skuteczność nauk pobieranych u Naborowskiego oraz podczas podróży zagranicznych w młodzieńczych latach Radziwiłła12. Mimo że noszą one znamiona drobnych błędów (szczególnie jeśli chodzi o użycie przyimków), to już decyzja litewskiego magnata, by pisać z angielskimi książętami i agentami szkockiego pochodzenia właśnie w tym języku, jest znacząca.

• 13 K. Mrowcewicz, „Burza” i trzy podróże. William Shakespeare i Daniel Naborowski, „Nauka” 2019, nr 4, (...)
• 14 Pobyt Radziwiłła potwierdzają wydatki kancelarii królewskiej, zob. Issues of the Exchequer. Being P (...)
• 15 Temat rozmów potwierdza Foscarini w liście z 25 listopada 1611: „The French Ambassador assures me t (...)
• 16 Zob. dopisek w kopii wiersza Na oczy królewny angielskiej w BK (Coll. 1195): „napisane gdy ks. Radz (...)
• 17 Np. LPL, MS 930: Quel malheur a l’estat d’auoir ung Roy mineur (k. 1r) czy wiersz pochwalny na cześ (...)

4Naborowski odwiedził Londyn przynajmniej dwukrotnie w 1609 i 1611 roku13. Za pierwszym razem wyruszył w orszaku Janusza Radziwiłła i spędził na dworze angielskim Wielkanoc14. Podczas wyjazdu książę omawiał potencjalne małżeństwo Władysława IV z Elżbietą Stuart15. Naborowski z tej okazji napisał wiersz Na oczy królewny angielskiej, będący parafrazą utworu Du Barthasa16. Przeglądając korespondencję słaną do Thomasa Murraya przez dyplomatów (szczególnie francuskich), można stwierdzić, że opisywanie wierszem wydarzeń politycznych było wcale częstą praktyką17.

• 18 AGAD, 1/354/0/5/10194-1, nr 17 (13 lipca 1611), nr 19 (12 stycznia 1612).
• 19 R.L. Brown, Calendar of State Papers and Manuscripts, Relating to English Affairs, Existing in the (...)
• 20 KNA, SP 88/3, f. 27v: „A Mons[eigneu]r le Conte de Salisbury, Grand Tresouer d’Engleterre” – adres (...)

5Pobyt w 1611 roku poświadczają z kolei zarówno listy Naborowskiego do Radziwiłła18, jak i korespondencja weneckiego ambasadora Antonia Foscariniego. Włoski dyplomata wspomina „wysłannika księcia Radziwiłła” dwukrotnie między 11 i 25 listopada 1611 roku19. Fakt pobytu Naborowskiego poświadcza wreszcie napisany jego ręką adres na listach Radziwiłła, które przekazał osobiście Robertowi Cecilowi (il. 1)20.

• 21 AGAD, 1/354/0/5/10147, f. 5–6. Młody książę był zachwycony, o czym świadczy pełna życzliwości wymia (...)
• 22 AGAD, 1/354/0/5/10194-1, nr 19, s. 47: „prawie mi się przyszło teraz potykać z morzem, wiatry, niep (...)
• 23 R.L. Brown, Calendar of State Papers…, nr 728: „The Prince Radzivill has been here lately; I have h (...)
• 24 BL, Burney 365, f. 247r: „Po moim wyjeździe z Londynu znalazłem tutaj wszystko pełne żałoby i smutk (...)

6I w 1609, i w 1611 roku Janusz Radziwiłł słał dary na dwór Stuartów, a Naborowski był ich przekazicielem21. Z końcem roku 1611 wyruszył w drogę powrotną, która okazała się dość trudna z uwagi na sztorm22. Janusz Radziwiłł zjawił się jeszcze na dworze Stuarta we własnej osobie pod koniec 1612 roku, o czym znów donosił Antonio Foscarini w liście z 29 grudnia 1612 roku23, jednak już prawdopodobnie bez Naborowskiego, skoro ten, pisząc ponad trzy tygodnie wcześniej z Królewca (3 grudnia 1612 roku), przeprasza Casaubona, że nie odpowiedział mu od razu po powrocie z Londynu24.

• 25 Zob. LPL, MSS 663–669. Dokumenty po Murrayu częściowo znajdują się także w materiałach pozostałych (...)
• 26 AGAD, 1/354/0/5/10147, s. 8: „Je trouve que Monsieur Naborowski en tout soit propre et adroit, esta (...)

7Wśród przechowywanych obecnie w archiwum Lambeth Palace Library siedmiu tomów korespondencji Thomasa Murraya, dotyczących przede wszystkim wojny trzydziestoletniej oraz edukacji i finansów księcia Karola, znajduje się pojedynczy, łacińskojęzyczny list od Naborowskiego, wysłany 2 maja 1617 roku ze Słucka (il. 2)25. Poeta spisał go we własnym imieniu, nie zaś jako skryptor patrona. Jeden z listów Thomasa Murraya do Radziwiłła zdradza, jak bardzo szkocki dyplomata cenił Naborowskiego. Namawiał bowiem księcia, by ten wysłał raz jeszcze swego agenta w celu wywarcia nacisku na króla i doprowadzenia do końca sprawy małżeństwa księżniczki Elżbiety z Fryderykiem V: „Pan Naborowski jest we wszystkim odpowiedni i zręczny, znany i poważany tutaj, lecz pozostawiam wszystko Waszej mądrości”26.

• 28 Ibidem: „Posnania Luterani primum concionatores exire iussi, inde nostros tempore Paschatis, contra (...)
• 29 U źródeł sekty (skupionej wokół Johannesa Brenza) wskazuje się spór Lutra z Zwinglim, w którym Lute (...)

9Już otwarcie listu wskazuje na bardziej poufałą niż jedynie oficjalną relację. Naborowski z antytetycznego zestawienia „dokuczliwej” nachalności i „niewdzięcznego milczenia” wybrał to pierwsze, a następnie płynnie przeszedł do wypełniania swoich obowiązków informatora. Sądząc po tonie, były obustronne i częstsze niż jednorazowa wymiana listowna. W telegraficznym skrócie poinformował o wyprawie moskiewskiej Władysława IV, buntach kozackich i zatargach Żółkiewskiego z Turkami pod wodzą Ali Baszy, okupowanym przez Szwedów gdańskim porcie oraz prześladowaniach protestantów (określanych w liście jako „nasi”28) w Rzeczypospolitej. Na poparcie tej ostatniej obserwacji wymienia szykany wobec luterańskich kaznodziejów w Poznaniu oraz egzekucję grupy kalwinistów w Malborku. Przy okazji poeta odciął się od specyficznego odłamu luteranizmu, ubikwistów29.

• 30 AGAD, V/10194-1, nr 34–39, s. 83–97. Dokładną trajektorię podróży dworu Radziwiłła zdradza analiza (...)
• 31 J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski…, s. 81–85.
• 32 M. Bermann, Alt- und Neu-Wien. Geschichte der Kaiserstadt und ihrer Umgebungen, Wien–Pest–Leipzig 1 (...)

10W momencie pisania listu Naborowski należał do świty księcia Janusza, który od 1616 roku przebywał poza krajem w geście sprzeciwu wobec polityki wschodniej Zygmunta III Wazy30. Zadaniem poety było pojednanie Radziwiłła z królem31, a odnaleziony list pozwala podejrzeć kulisy misji Naborowskiego na dworze w Warszawie. Szczególną uwagę zwraca niepozbawiony oczywistej ironii fragment dotyczący hrabiego Michaela Adolfa von Althanna (1574–1636), o którym powszechnie mówiono, że „gdy nie musi władać mieczem, ma w ręku różaniec”32. Wierny sługa Rudolfa II bawił w tym samym czasie na dworze w Warszawie i czynił wysiłki, by ustanowić nowy order, mający wynagradzać tych, którzy szczególnie wykazali się w zwalczaniu wrogów katolicyzmu (Turków):

• 34 W polskich studiach jako „Żołnierka Chrześcijańska” (R. Sztyber, „Skądże to zbłaźnienie świata?”. W (...)
• 35 T. Parma, Řád Křesťanského rytířstva. Mezi řeholní společností a konfraternitou, „Folia Historica B (...)
• 36 S. Sousedík, Walerian Magni 1586–1661. Próba odnowienia filozofii chrześcijańskiej XVII wieku, tłum (...)
• 37 Capitoli per la fondatione delle nuoua militia de’ caualieri… Fatti dalli signori Pietro, Gio: Batt (...)
• 38 G.Ch. Fagniez, Le pére Joseph et Richelieu (1577–1638), Michigan 1894, s. 149–81.
• 39 Ze względu na równoległą działalność w kilku krajach zarówno w źródłach, jak i literaturze przedmio (...)
• 40 Wpisała się jako pierwsza na listę subskrybentów już 29 lipca 1616. BnF, NAF, ms. 1054, f. 9–14: Re (...)
• 41 Ibidem, s. 148–149.
• 42 T. Parma, Řád Křesťanského…, s. 249–251.
• 43 E.C. Antoche, La Présence…, s. 86.
• 44 T. Parma, Řád Křesťanského…, s. 248.

11Naborowski już w połowie 1617 roku wspomina o Milicji Chrystusowej („Militia Christi”34), której oficjalne zrzeszenie nastąpiło kilkanaście miesięcy później, 16 listopada 1618 roku w klasztorze Kapucynów w Ołomuńcu35. Funkcję prowincjała kapucynów sprawował ówcześnie przychylny nowo powstającemu ugrupowaniu Valeriano Magni (1586–1661), znany w Polsce jako uczony (polemizujący z Janem Brożkiem na temat próżni) oraz dyplomata (agent cesarski i doradca Zygmunta III Wazy)36. Jako założyciele – obok Althanna – figurują Karol I Gonzaga, książę Nevers, ojciec przyszłej królowej Polski, Marii Gonzagi, oraz bracia Sforza – Giovanni Battista i Bernardino Petrignani37. Działali równolegle w kilku państwach: Gonzaga zawierał przymierza na zachodzie, Sforzowie – na południu, Althann z kolei w środkowo-wschodniej Europie (Cesarstwo rzymsko-niemieckie, Czechy, Polska, Węgry)38. Za sprawą tych równoległych działań w źródłach pojawiają się rozbieżności zarówno co do nazwy, jak i charakteru ugrupowania. Zbrojna „milicja Chrystusa” pod wodzą Althanna stanowiła uzupełnienie zakonu o zbliżonej nazwie39, którego ambitnym celem miała być święta wojna, odbicie Ziemi Świętej i wyswobodzenie chrześcijan z niewoli tureckiej. Liczne i rozległe kontakty założycieli pozwoliły pozyskać poparcie wielu możnych i wpływowych protektorów (świeckich i zakonnych), jak choćby Ferdynand II Habsburg czy Maria Medycejska40. Początkowo Gonzaga czynił wysiłki, żeby ugruntować się w istniejącym już zakonie maltańskim, by kontynuować dzieło średniowiecznych krzyżowców (sam miał zostać wielkim mistrzem). Ostatecznie założono nowy zakon Rycerzy Milicji Chrześcijańskiej (Ordo Equitum Militiae Christianae) w 1619 roku41. Choć członkami byli żołnierze, nie zakonnicy, składali oni śluby zakonne (ubóstwa, posłuszeństwa i czystości) jako swoisty manifest religijności42. Łączyło ich jedno marzenie: organizacja międzynarodowej, ogólnoeuropejskiej krucjaty mającej zdestabilizować Imperium Osmańskie. Habsburgom to antytureckie przedsięwzięcie było na rękę i przy okazji planowali wykorzystać organizację do walki z heretykami. To właśnie w Wiedniu w styczniu 1619 roku papież Paweł V oficjalnie poparł inicjatywę i jako mistrza zakonu zaproponował cesarza Macieja Habsburga (1557–1619), który jednak zmarł kilka miesięcy później43. Ostatecznie twór został zatwierdzony przez Urbana VIII w 1624 roku jako Militia christiana sub titulo Conceptionis B. Mariae Virginis Immaculatae44.

• 45 Listy Z.G. Myszkowskiego, L. Sapiehy, A.S. Radziwiłła, W. Gembickiego i wielu innych w: BnF, Ms Fra (...)
• 46 BnF, Ms Français 4723, f. 93; R. Sztyber, „Skądże to zbłaźnienie”…, s. 45; W. Magnuszewski, Wokół k (...)
• 47 E.C. Antoche, La Présence…
• 48 LASA, Dessau-Roßlau, sygn. Z 18 Abt. Bernburg, A 9b Nr. 14 Bd. VIII, f. 278v: „Ein ieder recht-scha (...)
• 49 E.C. Antoche, La Présence…, f. 102.
• 50 Allgemeine Deutsche Biographie, t. 1: Van der Aa–Baldamus, Leipzig 1875, s. 366 (hasło: Althann, Mi (...)
• 51 R. Lolo, Rzeczpospolita wobec wojny trzydziestoletniej. Opinie i stanowiska szlachty polskiej (1618 (...)

12Rozmach i zaawansowanie planów poświadcza zachowana korespondencja Karola Gonzagi z licznymi ważnymi osobistościami Rzeczypospolitej45 oraz lista oficjalnych członków, obejmująca między innymi Albrechta Stanisława Radziwiłła, Stanisława Lubomirskiego, Wojciecha Dembołęckiego czy Samuela Koreckiego46. Ten ostatni to idealny odbiorca planów Althanna: wprawiony już w bojach z Turkami szanowany dowódca, uciekinier z niewoli w Stambule. Pomysł przypadł mu do gustu na tyle, że sam zaczął snuć plany militarne, zapewniając Gonzagę o realnej możliwości podbicia Konstantynopola47. Szczegółowy wgląd w ambicje i sposoby pozyskiwania sojuszników zakonu zawdzięczamy zapisowi z dziennika Chrystiana II (1599–1656), księcia Anhaltu-Bernburga. Althann nie tylko zapewniał go o poparciu pieniężnym, wojskowym i ideowym papieża, wielu książąt włoskich i niemieckich, ale też przedstawił dokładny plan ataku na Turcję drogą morską. Najwidoczniej przekonany książę podsumował rozmowę następująco: „Każdy prawdziwy kawaler powinien dla tej chwalebnej misji poświęcić swoje życie i majątek, w imię Chrystusa”48. Z kolei Zygmunt III Waza – mimo ideowej przychylności – nie wsparł realnie żadnych planów zakonu. Gonzaga nie otrzymał nawet prawa przemarszu przez terytoria Rzeczypospolitej dla swych dwudziestu tysięcy ludzi, z którymi planował ruszyć na Turcję49. W 1623 roku, a więc sześć lat po wizycie na warszawskim dworze, stowarzyszenie zostało w końcu oficjalnie zatwierdzone przez papieża50. W przededniu wojny trzydziestoletniej i w obliczu powstania protestanckich Czech przeciw Habsburgom Milicja zaczęła być wykorzystywana coraz bardziej przeciwko protestantom w zgodzie z polityką Cesarstwa Rzymskiego, nie zaś w stworzeniu antytureckiej ligi (dążenia papiestwa)51.

• 52 AGAD, V/10194-1, 47, s. 114–119.

13Naborowski (tym razem już z księciem Januszem) spotkał się ponownie z Althannem na dworze warszawskim w 1619 roku. W liście do Krzysztofa II Radziwiłła (z 20 października 1619 roku) nazwał go pogardliwie „mistrzem nowego zakonu obojnaczego”: „noui ordinis hermafroditi (bo i żona je[g]o Cavalirka, która tamże była, krzyż na płaszczu, ba i na sobie, nosi) magister Althan, Ferdynandów poseł, Ks[iążęcej] Je[g]o M[iłoś]ci do stołu służył”52. Pomijając kontekst polityczny, należy zaznaczyć, że list stanowi kolejny trop osobistych zapatrywań i lektur Naborowskiego. Interesująca pod względem ironicznego wydźwięku oraz pomysłowości jest przede wszystkim reakcja Naborowskiego na medal Milicji Chrześcijańskiej:

• 54 BnF, Ms. Français 4723 (Extraict des registres de l’ordre de la Milice chrestienne), f. 8r.
• 55 Por. ustalenia Gustava Adolpha Ackermanna, według którego na awersie widniał wizerunek św. Michała. (...)
• 56 J.G. Pollard, Renaissance Medals, t. 2: France, Germany, The Netherlands, and England, Oxford 2007, (...)

14Niestety, wspomniana przez Naborowskiego kopia (ogłoszenia? projektu reguły zakonu? szkicu orderu?) nie zachowała się w archiwum Lambeth Palace, przynajmniej nie wśród papierów po Murrayu. Mogło chodzić o wyciąg ze statutów stowarzyszenia, którego kopię odnajdujemy w korespondencji i dokumentacji zakonu w Bibliothèque nationale de France, gdzie w rękopiśmiennej kopii dwudziestu pięciu punktów reguły zakonu udało się zidentyfikować projekt orderu wraz ze szkicem54: czteroramienny niebieski krzyż, którego ramiona – w formie mniejszych krzyży – przeplatane są płomieniami i piorunami. W tarczy medalu, otoczonego sznurem św. Franciszka, znajduje się apokaliptyczne przedstawienie Maryi Panny stojącej na półksiężycu z berłem w prawej dłoni i w koronie z gwiazd dwunastu z Dzieciątkiem Jezus na rękach. Odznaczenie miało być noszone na szyi lub jako przypinka po lewej stronie płaszcza55 (il. 3). Warto podkreślić, że zwyczaj wybijania medali był znacznie powszechniejszy w krajach niemieckich niż w reszcie Europy. Cieszył się bowiem popularnością wśród bogatego mieszczaństwa, a duże zapotrzebowanie obniżyło cenę wyrobu (ich dystrybucja ograniczała się często do grona rodziny i przyjaciół). W drugiej połowie XVI wieku zaczęto je wykorzystywać na potrzeby propagandy religijnej56. Być może właśnie ta popularność w krajach niemieckich stała za pomysłem Althanna?

• 57 D. Chemperek, Rzeczpospolita Babińska. Monografia staropolskich źródeł literackich, Warszawa 2023.
• 58 N. Constantinidou, Public and Private, Divine and Temporal in Justus Lipsius’ „De Constantia” and „ (...)
• 59 Herby Książęcia Jego Mości Pana Chrzysztofa Radziwił[ł]a w wydanych w Lubczu w 1614 Psalmach w prze (...)
• 60 A. Bielak, „Impresa: Calando poggiando”, „Krótkość żywota” i „Na toż” Daniela Naborowskiego jako pa (...)
• 61 AGAD, V/10194-2, nr 67 (7 czerwca 1626), s. 174: „Natenczas Emblemata same posyłam”.

15Jako przeciwwagę dla orderu „milicji Chrystusowej” Naborowski w ramach ironicznego persyflażu projektuje analogiczne odznaczenie dla „błędnych rycerzy”. Wówczas popularne było zakładanie żartobliwych lub całkowicie poważnych półtajnych i tajnych stowarzyszeń czy to uniwersyteckich (jakich mnogość powstawała we Włoszech), czy towarzyskich (jak Rzeczpospolita Babińska)57, czy religijno-światopoglądowych (jak neostoicka Familia Caritatis, zrzeszająca takie postaci jak Lipsjusz, Christophe Plantin i Abraham Ortelius)58. Wyimaginowany order Naborowskiego składa się z dwóch emblematów o mottach będących cytatami z Eneidy Wergiliusza. Wyimek ten zdradza emblematyczne zainteresowania poety, potwierdzone już w jego twórczości: stemmaty na herby Radziwiłłowskie59, utwór Impresa: Callando poggiando60 oraz nieodnaleziony do dzisiaj zbiór emblematów (autorstwa poety?), o którym wzmiankował w jednym z listów61. Awers zmyślonego medalu, okraszony w imaginacji Naborowskiego ikonem z unoszącym się w powietrzu ptakiem, zawiera inskrypcję stanowiącą cytat z IV księgi Eneidy: „Terram inter caelumque volabat” (‘latał między niebem a ziemią’), gdzie mowa o locie Merkurego, wysłanego przez Jowisza na ziemię w celu zbesztania Eneasza:

• 64 Na temat popularności parafraz tego cytatu w sztambuchach (gdzie Latium zastępowano przez patriam, (...)
• 65 Wergiliusz, Eneida, s. 12.
• 66 O. Vaenius, Amorum emblemata, Antverpia 1608, s. 98; D. de la Feuille, Devises et emblèmes ancienne (...)

17Naborowski zamienił Wergiliuszowe „Lacjum” na „ojczyznę” (patria), co stanowiło dość częsty zabieg w kontekście tego fragmentu, o czym świadczą zarówno alba amicorum, jak i korespondencja z epoki64. Co istotne, Acest „tak mówi, lecz sam, pełen najcięższych kłopotów, / Udaje radość w twarzy, ból serca owłada”65. W przytoczonym już liście do Krzysztofa II Naborowski również narzeka na emigrację spowodowaną konfliktem księcia Janusza i króla. Wiadomo, że odyseja, którą Trojanie musieli odbyć, zanim osiedlili się w Italii, trwała latami, do czego nawiązuje symbol żółwia. W emblematyce wiązano go często z lemmą „spiesz się powoli” (festina lente), sugerującą, że cierpliwość i konsekwencja zostają w końcu wynagrodzone66.

• 67 AGAD, AR XXIII, t. 131, 1, s. 308–318.
• 68 Uwidacznia się to również w nieco wcześniejszym liście do Krzysztofa II Radziwiłła (11 lutego 1617) (...)

18Nie ma żadnych dowodów na to, że Naborowski miał na myśli coś więcej niż jedynie żartobliwe odniesienie do konwencji towarzyskiej oraz wyrażenie dystansu i kontry wobec medalu Althanna. Co znamienne, posłużył się w tym celu wyjątkowo językiem francuskim. Sformułowanie „pour nous, autres chevaliers errants” można z pewną dozą ostrożności potraktować jako intertekstualne nawiązanie do Don Kichote’a we francuskim przekładzie. Poeta miał w rękach oryginał powieści, o czym świadczy spisany jego ręką Regestr ksiąg (zachowany w AGAD wśród dokumentów administracyjnych księstwa słuckiego), który otwierają książki hiszpańskie z podziałem według formatów: na trzeciej pozycji części in octavo figuruje Don Quixote de la Mancha67. Zapośredniczenie spraw hiszpańskich przez medium francuskie było jednak dla Naborowskiego dość częste ze względu na szeroką sieć kontaktów w kraju Ronsarda68.

• 69 AGAD, V/10194-1, nr 7, s. 14–17 (10 marca 1610); W. Weintraub, Z dziejów Rabelais’ego w Polsce, w: (...)
• 70 Idem, Naborowskiego przekłady z Petrarki i Du Bartasa, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” 1 (...)
• 71 Zob. wstęp w: M. de Cervantes Saavedra, Le valeureux Don Quixote de la Manche, tłum. C. Oudin, F. R (...)
• 72 Za ostatnie dzieło w tym nurcie wskazuje się Policisne de Boecia (1602) opublikowane zaledwie trzy (...)
• 73 El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha, Madrid 1605 i kolejne: Valencia 1605; Lisboa 1605.

19Jeśli w tak krótkim sformułowaniu rzeczywiście dostrzec intertekstualne nawiązanie, stanowiłoby ono zarazem pierwszy poświadczony ślad recepcji Miguela Cervantesa w Polsce. Dobre rozeznanie Naborowskiego we współczesnej literaturze europejskiej nie dziwi, potwierdzały je już bowiem zarówno jego listy (w których parafrazował Gargantuę i Pantagruela François Rabelais’go69), jak i tłumaczenia poetów dworskich kręgu Henryka IV70. Z pewnością przywołana przezeń idea błędnego rycerza skupia niczym w soczewce całe uniwersum Cervantesowe. Jak głosi przedmowa do czwartego wydania francuskiego, Don Kichote stanowi zwierciadło wszystkich błądzących, a więc podróżujących, rycerzy („Don Quixote miroir de toute la Chavalerie errante”71), będąc zarazem prześmiewczym podzwonnym dla gatunku romansu rycerskiego. Szczyt popularności tegoż w Hiszpanii przypada bowiem na koniec wieku XV i trwa do schyłku XVI. Na początku XVII stulecia gatunek traci na poczytności. W 1611 roku Sebastián de Covarrubias, opiniotwórczy hiszpański leksykograf, nazywa romanse rycerskie przyjemnymi i zabawnymi fikcjami, aczkolwiek niezbyt już dochodowymi72. Editio princeps dzieła Cervantesa ukazała się w 1605 (cz. I) i 1615 roku (cz. II). O sukcesie publikacji świadczy błyskawiczny kolportaż: w roku premiery ukazały się edycje w trzech różnych drukarniach w Hiszpanii73, powieść szybko doczekała się tłumaczenia na francuski, niemiecki i włoski.

• 74 L’ingenieux Don Quixote de la Manche; traduit fidellement d’Espagnol en Français, et dedié au Roy, (...)
• 75 Zob. ks. I, rozdz. VII, por. M. de Cervantes, Le valeureux Don Quixote…, 1625, s. 55; M. de Cervant (...)
• 76 J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski…, s. 37–41, 54–70.
• 77 M. Bardon, Don Quichotte…, t. 1, s. 27–35; A. Jal, Dictionnaire critique de biographie et d’histoir (...)

20Pierwszy przekład na francuski ukazał się drukiem w Paryżu w 1614 roku (L’ingénieux Don Quixote de la Manche), zaledwie trzy lata wcześniej niż Naborowski spisał omawiany list74. Tłumacz, César Oudin (1560–1625), zadedykował swoje dzieło Ludwikowi XIII, starając się o posadę nauczyciela języka hiszpańskiego przyszłego króla. Wyrażenie los caballeros andantes w tłumaczeniu Oudina występuje właśnie jako chevaliers errants przeciwstawione chevaliers courtisants (caballeros cortesanos)75. Francuskojęzyczny trop w liście Naborowskiego nie jest przypadkowy. Przede wszystkim odzwierciedla kontakty dyplomaty. Oudin wychowywał się w Nawarze na dworze przyszłego króla Henryka IV, u którego został oficjalnie sekretarzem-tłumaczem (z języków hiszpańskiego, włoskiego i niemieckiego) 11 lutego 1597 roku. Król wykorzystywał jego umiejętności także podczas rozmaitych misji zagranicznych na wschodzie Europy (między innymi w Niemczech). Naborowski mógł więc spotkać się osobiście z tłumaczem kilkakrotnie, gdy odwiedził Francję w latach 1603/1604, 1605/1606 i 160976. Mieli podobne umiejętności językowe i zajęcia (z oczywistą różnicą hierarchii – Oudin pracował dla królów). Poza działalnością dyplomatyczną Oudin był bowiem leksykografem, autorem słowników francusko-hiszpańskiego i francusko-włoskiego (jak również gramatyk tychże), ponadto przełożył słownik przysłów z katalońskiego77.

• 78 LPL MS 667, f. 105r–106v: Histoire des chevaliers de l’Ordre de S. Jean de Jérusalem (prawdopodobni (...)
• 79 M. Bardon, Don Quichotte…, t. 1, s. 9.
• 80 Wśród nich był kardynał Jacques Davy du Perron, którego król ponoć prosił o czytanie mu romansu do (...)
• 81 Ludwik XIII lubił odgrywać Gotfryda, wcześniej w balecie Ballet de la Délivrance de Renaud (1617). (...)
• 82 Przełożył również Orlanda szalonego Ariosta (Arioste, ou Roland le furieux, Paris 1625). Zob. Franç (...)
• 83 A. Schoenecker, Les succès du roman espagnol en France et l’attrait pour la langue espagnole dans l (...)

21Posłużenie się francuskojęzycznym wtrętem mogło też stanowić aluzję do popularności romansu rycerskiego nad Sekwaną, o czym Murray – jako dobrze rozeznany w sprawach francuskich – mógł wiedzieć. Wśród dokumentów Murraya znajduje się notatka o posłaniu Elżbiecie Stuart (już jako królowej czeskiej) do Pragi zbioru książek, a wśród nich dziejów rycerzy zakonu św. Jana Jerozolimskiego78. Parafrazy i przekłady opowieści z uniwersum Don Kichote’a drukowano we Francji jeszcze przed tłumaczeniem dzieła Cervantesa79. Choć za czasów panowania Henryka IV nie było to tak powszechne, sam król oddawał się z chęcią lekturze Amadís de Gaula, popularnej kompilacji legend rycerskich. Bliskie otoczenie władcy uważało to zamiłowanie za szkodliwe, wręcz wstydliwe80. Sojusz hiszpańsko-francuski, przypieczętowany podwójnymi zaręczynami dynastycznymi, przywrócił do łask nurt romansu rycerskiego we Francji. Podczas zaślubin córki Henryka IV, Krystyny, z Wiktorem Amadeuszem Sabaudzkim, to Ludwik XIII wcielił się w Gotfryda z Bouillon, tańcząc w balecie L’Aventure de Tancrède, inspirowanym Jerozolimą wyzwoloną Torquata Tassa81. Z tej samej okazji François de Rosset (1571–1630?), amator opowieści o rycerzach, zadedykował królowi Henrykowi IV zbiór romansów rycerskich w swojej parafrazie Le romant des chevaliers de la gloire (1612). Kilka lat później Rosset przełoży drugi tom Don Kichote’a (1618)82. Rozkwit popularności opowieści o rycerzach czasów krucjat – jak również samego języka hiszpańskiego – przypadł na regencję Marii Medycejskiej, która skierowała politykę zagraniczną w stronę Hiszpanii. Wspomniane słowniki i gramatyki Oudina doczekały się wielu edycji i wywołały falę konkurencyjnych publikacji. Francuski rynek książki odnotował wzrost popularności dwujęzycznych wydań dzieł literackich (francusko-hiszpańskich lub francusko-katalońskich), a znajomość spraw i języka Hiszpanii wpisała się w programy nauczania l’honnête homme83.

• 84 Na uwagę zasługuje ekumeniczny z ducha pomysł Althanna, który planował założenie drugiego zakonu (C (...)
• 85 P. Maťa, „Phasma Dionysiacum Pragense” a počátky karnevalového kalendáře na císařském dvoře, „Divad (...)
• 86 LPL, Ms. 663, f. 28v: „Ut brevibus concludam, nil praeter bella, persecutiones armorumque strepitus (...)

22Naborowski, obserwując poczynania Althanna, ironicznie przywołał tradycję oszalałych marzycieli, podróżników dryfujących po meandrach własnej imaginacji, udających bohaterów ze znanych sobie romansów. Wynikało to ze słusznego zdziwienia planem zrzeszenia nowożytnej krucjaty w przededniu wojny trzydziestoletniej i krwawych podziałów wewnątrz chrześcijańskiej Europy, do których zaraz doprowadzi eskalacja konfliktów między protestanckimi państwami Cesarstwa Rzymskiego a dynastią Habsburgów84. Historycy nazywają je wprost „chimeryczną fantazją”85 grupy awanturników, co pozostaje w zgodzie z reakcją Naborowskiego, który celnie skojarzył plany krucjaty z marami Don Kichote’a. Założyciele Milicji Chrystusa, niczym bohater Cervantesa, nakarmiwszy wyobraźnię romansami rycerskimi, mieli dość iluzoryczne podejście do realnej sytuacji politycznej. Różnica między błądzącym i zrujnowanym szlachcicem, którego zwiodła własna wyobraźnia, a ideą Gonzagi i Althanna wydała się Naborowskiemu nikła. Zasadzała się głównie na tym, że ci ostatni mieli środki na realizację swojej szalonej fantazji. Poeta kończy list pesymistyczną konstatacją: „nic oprócz wojen, prześladowań i zgiełku oręża za progiem. Tak więc wszystko zmierza ku gorszemu”86. Z przeglądu treści listu pisarz jawi się nie tylko jako rzetelny informator Murraya, lecz także czujny obserwator otaczającej go rzeczywistości, wobec której mógł wysunąć jedynie papierową kopię dowcipu na wzór Don Kichote’a.

• 87 Por. Hieronim, In Epistolam ad Philemonem, 1.2: ne mu quidem, ut dicitur, ante hanc diem in eum fac (...)

27Serenissimus princeps Wladislaus Sigismundus VI Aprilis Gregoriani | Warsovia Lublinum ad expeditionem Moschoviticam profectus ac | a reverendis maiestatibus ad milliaria 12 comitatus non sine profusissimis | utrinque lacrumis iisdem valedixit, Lublini reliquas copias prae|stolaturus, quem campiductor Regni, Żołkievius^a, Turcico^b Hali Bassae ad | fines Regni cum XL millibus appropinquanti in occursum | profectus, cum reliquis copiis quam citissime^c accedere urget, | id quod expeditionem eius retardaturum verisimile est. Agitur | utrinque de exterminandis Kosakis, qui anno praeterito tot damna | Turcico imperatori intulerunt et nunc, ingratiis et Turcae et | regis, terra marique, ne mu quidem87 Turcicas facientes minas, | non edicta regis, Pontum populantur nec sine (ut fertur) successu. | Ad expeditionem hanc Moscoviticam serenissimus elector Branden|burgicus principi tormenta quatuor maiora cum globis, pulve|re tormentario et alia donavit, archiepiscopus Gnesnensis X millia | aureorum, episcopus Cracoviensis red⟨d⟩itum^d anni unius, nempe 120 millia^e florenorum, | palatinus Podlachiae 50 millia^f florenorum, Dantiscani 10 millia^g florenorum, alii cer|tatim alia.

• 88 W podstawie chevalirs errans – pisownię zmodernizowano wedle współczesnych zasad (dodanie litery t (...)
• 89 Por. Verg. Aen. 4.256: haud aliter terras inter caelumque volabat.
• 90 Por. Verg. Aen. 1.205: tendimus in Latium.

29Ego, || ne assymbolos ordi[nem]^h hunc inspexisse viderer, ad imitationem | duo emblematica symbola mihi commentus sum (pour nous, autres | chevaliers errants88). Unum horum continet avem in aere sese libran|tem, cum hemistychio: «Terram inter caelumque volabat»89, alterum | ex adversa nummi facie representat testudinem tardigradam | hac inscriptione: «Tendimus in patriam»90.

• 91 Grecki przymiotnik asymbolos (ἀσύμβολος) ma znaczenie: „niemający wkładu, udziału; nieprzyczyniając (...)

42Ja, by nie wydawało się, że asymbolos91 przyjrzałem się temu orderowi, na jego wzór wymyśliłem sobie dwa emblematyczne symbole (dla nas, innych błędnych rycerzy). Jeden z nich zawiera w sobie ptaka unoszącego się w powietrzu, z hemistychem: „Latał pomiędzy ziemią a niebem”, drugi, z drugiej strony medalu, przedstawia powoli kroczącego żółwia z towarzyszeniem tej oto inskrypcji: „Zdążamy do ojczyzny”.